1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə Azərbaycan xalqına qarşı ən qəddar cinayətlərdən biri baş verib. Mixail Qorbaçovun başçılığı ilə Sovet rejimi Bakıda əsl qətliam törədib – yerli və mərkəzi hökumətdən Qarabağ münaqişəsinin ədalətli həllini tələb edən dinc əhalidən qisas alınıb.

Müdafiə naziri marşal Yazovun rəhbərlik etdiyi 20 min nəfərlik ordu hissələri ölkədə Kommunist Partiyasının hakimiyyətini qorumaq məqsədilə Bakı şəhərinə soxulub. “Zərbə” kod adı verilən hərbi müdaxilə nəticəsində 147 nəfər öldürülüb, 744 nəfər yaralanıb, 841 nəfər qanunsuz olaraq həbs edilib, yüzlərlə insan isə itkin düşüb.

20 yanvar faciəsi xalqımızın yaddaşında hüzn və kədər, qürur və qəhrəmanlıq səhifəsi kimi qalıb. 1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə şəhidlərin qanı ilə Azərbaycanın yeni tarixi yazılıb. Həmin hadisə xalqımızın qəhrəmanlıq dastanına ən parlaq səhifələrdən biri kimi daxil olub. Dövlət müstəqilliyimizin bərpası, azadlığımız üçün ilk növbədə 20 Yanvar şəhidlərinə borcluyuq. Yanvar faciəsinin ertəsi günü o vaxt Moskvada yaşayan ümummilli lider Heydər Əliyev Azərbaycanın Rusiyadakı daimi nümayəndəliyinə gəlib, burada xalqımızın kədərini bölüşüb və kommunist rejiminin respublikamızda həyata keçirdiyi qanlı aksiyanı qətiyyətlə pisləyən bəyanatla çıxış edib. Böyük liderin bu addımı xalqımıza güc verib, ona dayaq və dəstək olub.

1990-cı il yanvarın 22-də Bakıdakı dağüstü parkda müxtəlif millətlərdən olan qadınlar, qocalar, gənclər və uşaqların dəfn edildiyi Şəhidlər xiyabanı salınıb. Həmin gün binaların damlarında hərbçilər tərəfindən quraşdırılmış pulemyotların müşayiəti ilə yüz minlərlə Bakı sakini güllələnən dinc insanların dəfnində iştirak edib. Faciə qurbanları müstəqillik uğrunda mübarizə qəhrəmanları kimi dəfn olunub.

2000-ci ildə ulu öndər Heydər Əliyevin fərmanı ilə “20 Yanvar Şəhidi” fəxri adı təsis olunub. Yanvarın 20-si isə Azərbaycanda Ümummilli hüzn günü elan edilib. Hər ilin bu günündə ölkəmizin bütün guşələrində xatirə tədbirləri keçirilir. Paytaxtda isə yüz minlərlə insan Qanlı Yanvar qurbanlarının xatirəsini yad etmək üçün Şəhidlər xiyabanına axışır.

1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə Azərbaycan xalqına qarşı ən qəddar cinayətlərdən biri baş verib. Mixail Qorbaçovun başçılığı ilə Sovet rejimi Bakıda əsl qətliam törədib – yerli və mərkəzi hökumətdən Qarabağ münaqişəsinin ədalətli həllini tələb edən dinc əhalidən qisas alınıb.

Müdafiə naziri marşal Yazovun rəhbərlik etdiyi 20 min nəfərlik ordu hissələri ölkədə Kommunist Partiyasının hakimiyyətini qorumaq məqsədilə Bakı şəhərinə soxulub. “Zərbə” kod adı verilən hərbi müdaxilə nəticəsində 147 nəfər öldürülüb, 744 nəfər yaralanıb, 841 nəfər qanunsuz olaraq həbs edilib, yüzlərlə insan isə itkin düşüb.

20 yanvar faciəsi xalqımızın yaddaşında hüzn və kədər, qürur və qəhrəmanlıq səhifəsi kimi qalıb. 1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə şəhidlərin qanı ilə Azərbaycanın yeni tarixi yazılıb. Həmin hadisə xalqımızın qəhrəmanlıq dastanına ən parlaq səhifələrdən biri kimi daxil olub. Dövlət müstəqilliyimizin bərpası, azadlığımız üçün ilk növbədə 20 Yanvar şəhidlərinə borcluyuq. Yanvar faciəsinin ertəsi günü o vaxt Moskvada yaşayan ümummilli lider Heydər Əliyev Azərbaycanın Rusiyadakı daimi nümayəndəliyinə gəlib, burada xalqımızın kədərini bölüşüb və kommunist rejiminin respublikamızda həyata keçirdiyi qanlı aksiyanı qətiyyətlə pisləyən bəyanatla çıxış edib. Böyük liderin bu addımı xalqımıza güc verib, ona dayaq və dəstək olub.

1990-cı il yanvarın 22-də Bakıdakı dağüstü parkda müxtəlif millətlərdən olan qadınlar, qocalar, gənclər və uşaqların dəfn edildiyi Şəhidlər xiyabanı salınıb. Həmin gün binaların damlarında hərbçilər tərəfindən quraşdırılmış pulemyotların müşayiəti ilə yüz minlərlə Bakı sakini güllələnən dinc insanların dəfnində iştirak edib. Faciə qurbanları müstəqillik uğrunda mübarizə qəhrəmanları kimi dəfn olunub.

2000-ci ildə ulu öndər Heydər Əliyevin fərmanı ilə “20 Yanvar Şəhidi” fəxri adı təsis olunub. Yanvarın 20-si isə Azərbaycanda Ümummilli hüzn günü elan edilib. Hər ilin bu günündə ölkəmizin bütün guşələrində xatirə tədbirləri keçirilir. Paytaxtda isə yüz minlərlə insan Qanlı Yanvar qurbanlarının xatirəsini yad etmək üçün Şəhidlər xiyabanına axışır.

“Bein ha-Metsarim” (“İki sıxıntı arasında”) dövrünün sonunda, toyların və digər bayram tədbirlərinin keçirilmədiyi, bir sıra məhdudiyyətlərin tətbiq edildiyi (saç və dırnaq kəsilməz, yeni işlərə başlanmaz, yeni evə köçülməz və s.) 9 Av matəm günündən sonra, sevinc dövrü başlayır. Bu dövrün zirvəsi isə Av ayının 15-i – 2025-ci ildə 9 avqusta (8 avqust cümə axşamından cümə gününə keçən axşamdan başlayaraq) təsadüf edir. Bu gün “Sevgi Günü” adlanır.

Bu ad haradan qaynaqlanır? Yəhudi xalqı peyğəmbər Musa tərəfindən Kənan torpağına göndərilən 12 qəbilə nümayəndəsinin 10-dan “bu torpağa daxil ola bilməyəcəyik” deyə bildirməsi ilə bu torpağa inamını itirmişdi. Bu inamsızlığa görə, həmin 10 qəbilənin nümayəndələrinə və yetkinlik yaşına çatmış nəsillərinə səhrada ölmək hökmü verilmişdi. Növbəti 38 il ərzində hər 9 Av tarixində bu 10 qəbilədən müəyyən sayda insanlar ölürdü. Lakin səhrada keçən 40-cı ildə 9 Av günü heç kim ölmədi. Xalq əvvəlcə bunun hələ 9 Av olmadığını düşündü (çünki o zaman ayın başlanğıcı iki şahidin Ayın doğmasını görməsi ilə müəyyən edilirdi). Lakin göydə Ayın tamamilə dolması (bu isə Av ayının 15-i demək idi) onların səhv etmədiyini sübut etdi.

Beləliklə, Av ayının 15-i – daha əvvəl göndərilmiş casusların inamsızlıq günahının bağışlandığı gün oldu.

Sevgi Gününün başqa bir məqamı da var: İsrail torpağının 12 qəbilə tərəfindən fəthindən sonra bu torpaq onların arasında bölüşdürüldü (2,5 qəbilə İordan çayının o tayında qalsa da, fəthdə digərləri ilə birlikdə iştirak etmişdi). Hər qəbilənin həyatı öz ərazisinin hüdudları ilə məhdudlaşmışdı. Bu hadisələr TƏNAX-ın “Peyğəmbərlər” adlanan hissəsinin ilk üç kitabında ətraflı təsvir olunur.

“Qiyamçılar” kitabının sonuncu fəslində bir Levi qəbiləsindən olan kişinin başına gələn hadisədən bəhs olunur. Onun kənizi (heç biri adla göstərilmir; qadının rəsmi arvad olmaması səbəbindən o, kəniz adlandırılır) ondan qaçmışdı və kişi onun ailəsini razı salaraq geri qaytarmaq üçün yola çıxmışdı. Onlar geri qayıdarkən, Binyamin qəbiləsinə aid olan Geva adlı şəhərcikdə bir qocanın evində gecələdilər. Lakin şəhər sakinləri əxlaqsız çıxıb, gəlməni onlara təhvil verməyi tələb etdilər – kişi ilə qeyri-təbii əlaqə qurmaq üçün. Ev sahibi buna razı olmadı, onlar isə kənizə təcavüz edib onu vəhşicəsinə öldürdülər.

Təfərrüatlara varmadan deyək ki, bu xəbəri eşidən digər qəbilələr Geva şəhərinin sakinlərinin bu rəzalətli hərəkətinə görə, Binyamin qəbiləsindən olan oğlanlara heç vaxt qız verməyəcəklərinə and içdilər. Hətta bu məsələ qəbilələr arasında müharibəyə səbəb oldu. Bu müharibə uzun və qanlı oldu. Başlanğıcda Binyamin döyüşçüləri üstün gəldi, lakin sonradan digər qəbilələrin birgə hücumu nəticəsində Binyamin qəbiləsi demək olar ki, məhv edildi – sağ qalan cəmi 600 kişi idi. Onlar üçün artıq kifayət qədər gəlin yox idi, bu isə qəbilənin tamamilə yox olması demək idi.

Və o zaman Binyamin qəbiləsini xilas etmək üçün bir yol tapıldı: Av ayının 15-də – üzüm yığım bayramı günü (üzüm – İsrail Torpağının yeddi müqəddəs meyvəsindən biridir), Şilo ətrafında, həmin dövrdə Müqəddəs Məbədin yerləşdiyi yerdə, müxtəlif qəbilələrdən olan gənc oğlanlar və qızlar bir araya gəlməli, oğlanlar orada özlərinə gəlin tapmalı və onları “qaçırmalı” idilər. “Qaçırmalı” sözünün məğzi ondadır ki, qızlarını Binyamin qəbiləsinin oğlanlarına verməməyə and içmiş qəbilələr bu qadağanı pozmadan bu evliliyə icazə vermək istəyirdilər.

Beləliklə, Av ayının 15-i (T[ט] və U[ו] yəhudi əlifbasında 15 ədədinin hərf qarşılığıdır, buradan da – Tu be Av adı yaranır) Sevgi Günü – xalqın birliyi və barışıq günü oldu. Bu hadisə nəticəsində Binyamin qəbiləsi xilas edildi və 15 Av günü minilliklər boyu davam edən ənənəyə çevrildi – Sevgi Günü!

Bu günlərdə, xüsusən də son illərdə, Av ayının 15-i yalnız dindarlar arasında deyil, İsrail cəmiyyətinin digər təbəqələri tərəfindən də qeyd olunur. Bayram tədbirləri təşkil olunur, oğlan və qızlar arasında tanışlıqlar baş tutur. İki minillik ənənə davam edir!

Hazırladı: Yakov Yovnoviç

“Bein ha-Metsarim” (“İki sıxıntı arasında”) dövrünün sonunda, toyların və digər bayram tədbirlərinin keçirilmədiyi, bir sıra məhdudiyyətlərin tətbiq edildiyi (saç və dırnaq kəsilməz, yeni işlərə başlanmaz, yeni evə köçülməz və s.) 9 Av matəm günündən sonra, sevinc dövrü başlayır. Bu dövrün zirvəsi isə Av ayının 15-i – 2025-ci ildə 9 avqusta (8 avqust cümə axşamından cümə gününə keçən axşamdan başlayaraq) təsadüf edir. Bu gün “Sevgi Günü” adlanır.

Bu ad haradan qaynaqlanır? Yəhudi xalqı peyğəmbər Musa tərəfindən Kənan torpağına göndərilən 12 qəbilə nümayəndəsinin 10-dan “bu torpağa daxil ola bilməyəcəyik” deyə bildirməsi ilə bu torpağa inamını itirmişdi. Bu inamsızlığa görə, həmin 10 qəbilənin nümayəndələrinə və yetkinlik yaşına çatmış nəsillərinə səhrada ölmək hökmü verilmişdi. Növbəti 38 il ərzində hər 9 Av tarixində bu 10 qəbilədən müəyyən sayda insanlar ölürdü. Lakin səhrada keçən 40-cı ildə 9 Av günü heç kim ölmədi. Xalq əvvəlcə bunun hələ 9 Av olmadığını düşündü (çünki o zaman ayın başlanğıcı iki şahidin Ayın doğmasını görməsi ilə müəyyən edilirdi). Lakin göydə Ayın tamamilə dolması (bu isə Av ayının 15-i demək idi) onların səhv etmədiyini sübut etdi.

Beləliklə, Av ayının 15-i – daha əvvəl göndərilmiş casusların inamsızlıq günahının bağışlandığı gün oldu.

Sevgi Gününün başqa bir məqamı da var: İsrail torpağının 12 qəbilə tərəfindən fəthindən sonra bu torpaq onların arasında bölüşdürüldü (2,5 qəbilə İordan çayının o tayında qalsa da, fəthdə digərləri ilə birlikdə iştirak etmişdi). Hər qəbilənin həyatı öz ərazisinin hüdudları ilə məhdudlaşmışdı. Bu hadisələr TƏNAX-ın “Peyğəmbərlər” adlanan hissəsinin ilk üç kitabında ətraflı təsvir olunur.

“Qiyamçılar” kitabının sonuncu fəslində bir Levi qəbiləsindən olan kişinin başına gələn hadisədən bəhs olunur. Onun kənizi (heç biri adla göstərilmir; qadının rəsmi arvad olmaması səbəbindən o, kəniz adlandırılır) ondan qaçmışdı və kişi onun ailəsini razı salaraq geri qaytarmaq üçün yola çıxmışdı. Onlar geri qayıdarkən, Binyamin qəbiləsinə aid olan Geva adlı şəhərcikdə bir qocanın evində gecələdilər. Lakin şəhər sakinləri əxlaqsız çıxıb, gəlməni onlara təhvil verməyi tələb etdilər – kişi ilə qeyri-təbii əlaqə qurmaq üçün. Ev sahibi buna razı olmadı, onlar isə kənizə təcavüz edib onu vəhşicəsinə öldürdülər.

Təfərrüatlara varmadan deyək ki, bu xəbəri eşidən digər qəbilələr Geva şəhərinin sakinlərinin bu rəzalətli hərəkətinə görə, Binyamin qəbiləsindən olan oğlanlara heç vaxt qız verməyəcəklərinə and içdilər. Hətta bu məsələ qəbilələr arasında müharibəyə səbəb oldu. Bu müharibə uzun və qanlı oldu. Başlanğıcda Binyamin döyüşçüləri üstün gəldi, lakin sonradan digər qəbilələrin birgə hücumu nəticəsində Binyamin qəbiləsi demək olar ki, məhv edildi – sağ qalan cəmi 600 kişi idi. Onlar üçün artıq kifayət qədər gəlin yox idi, bu isə qəbilənin tamamilə yox olması demək idi.

Və o zaman Binyamin qəbiləsini xilas etmək üçün bir yol tapıldı: Av ayının 15-də – üzüm yığım bayramı günü (üzüm – İsrail Torpağının yeddi müqəddəs meyvəsindən biridir), Şilo ətrafında, həmin dövrdə Müqəddəs Məbədin yerləşdiyi yerdə, müxtəlif qəbilələrdən olan gənc oğlanlar və qızlar bir araya gəlməli, oğlanlar orada özlərinə gəlin tapmalı və onları “qaçırmalı” idilər. “Qaçırmalı” sözünün məğzi ondadır ki, qızlarını Binyamin qəbiləsinin oğlanlarına verməməyə and içmiş qəbilələr bu qadağanı pozmadan bu evliliyə icazə vermək istəyirdilər.

Beləliklə, Av ayının 15-i (T[ט] və U[ו] yəhudi əlifbasında 15 ədədinin hərf qarşılığıdır, buradan da – Tu be Av adı yaranır) Sevgi Günü – xalqın birliyi və barışıq günü oldu. Bu hadisə nəticəsində Binyamin qəbiləsi xilas edildi və 15 Av günü minilliklər boyu davam edən ənənəyə çevrildi – Sevgi Günü!

Bu günlərdə, xüsusən də son illərdə, Av ayının 15-i yalnız dindarlar arasında deyil, İsrail cəmiyyətinin digər təbəqələri tərəfindən də qeyd olunur. Bayram tədbirləri təşkil olunur, oğlan və qızlar arasında tanışlıqlar baş tutur. İki minillik ənənə davam edir!

Hazırladı: Yakov Yovnoviç

“Bein ha-Metsarim” (“İki sıxıntı arasında”) dövrünün sonunda, toyların və digər bayram tədbirlərinin keçirilmədiyi, bir sıra məhdudiyyətlərin tətbiq edildiyi (saç və dırnaq kəsilməz, yeni işlərə başlanmaz, yeni evə köçülməz və s.) 9 Av matəm günündən sonra, sevinc dövrü başlayır. Bu dövrün zirvəsi isə Av ayının 15-i – 2025-ci ildə 9 avqusta (8 avqust cümə axşamından cümə gününə keçən axşamdan başlayaraq) təsadüf edir. Bu gün “Sevgi Günü” adlanır.

Bu ad haradan qaynaqlanır? Yəhudi xalqı peyğəmbər Musa tərəfindən Kənan torpağına göndərilən 12 qəbilə nümayəndəsinin 10-dan “bu torpağa daxil ola bilməyəcəyik” deyə bildirməsi ilə bu torpağa inamını itirmişdi. Bu inamsızlığa görə, həmin 10 qəbilənin nümayəndələrinə və yetkinlik yaşına çatmış nəsillərinə səhrada ölmək hökmü verilmişdi. Növbəti 38 il ərzində hər 9 Av tarixində bu 10 qəbilədən müəyyən sayda insanlar ölürdü. Lakin səhrada keçən 40-cı ildə 9 Av günü heç kim ölmədi. Xalq əvvəlcə bunun hələ 9 Av olmadığını düşündü (çünki o zaman ayın başlanğıcı iki şahidin Ayın doğmasını görməsi ilə müəyyən edilirdi). Lakin göydə Ayın tamamilə dolması (bu isə Av ayının 15-i demək idi) onların səhv etmədiyini sübut etdi.

Beləliklə, Av ayının 15-i – daha əvvəl göndərilmiş casusların inamsızlıq günahının bağışlandığı gün oldu.

Sevgi Gününün başqa bir məqamı da var: İsrail torpağının 12 qəbilə tərəfindən fəthindən sonra bu torpaq onların arasında bölüşdürüldü (2,5 qəbilə İordan çayının o tayında qalsa da, fəthdə digərləri ilə birlikdə iştirak etmişdi). Hər qəbilənin həyatı öz ərazisinin hüdudları ilə məhdudlaşmışdı. Bu hadisələr TƏNAX-ın “Peyğəmbərlər” adlanan hissəsinin ilk üç kitabında ətraflı təsvir olunur.

“Qiyamçılar” kitabının sonuncu fəslində bir Levi qəbiləsindən olan kişinin başına gələn hadisədən bəhs olunur. Onun kənizi (heç biri adla göstərilmir; qadının rəsmi arvad olmaması səbəbindən o, kəniz adlandırılır) ondan qaçmışdı və kişi onun ailəsini razı salaraq geri qaytarmaq üçün yola çıxmışdı. Onlar geri qayıdarkən, Binyamin qəbiləsinə aid olan Geva adlı şəhərcikdə bir qocanın evində gecələdilər. Lakin şəhər sakinləri əxlaqsız çıxıb, gəlməni onlara təhvil verməyi tələb etdilər – kişi ilə qeyri-təbii əlaqə qurmaq üçün. Ev sahibi buna razı olmadı, onlar isə kənizə təcavüz edib onu vəhşicəsinə öldürdülər.

Təfərrüatlara varmadan deyək ki, bu xəbəri eşidən digər qəbilələr Geva şəhərinin sakinlərinin bu rəzalətli hərəkətinə görə, Binyamin qəbiləsindən olan oğlanlara heç vaxt qız verməyəcəklərinə and içdilər. Hətta bu məsələ qəbilələr arasında müharibəyə səbəb oldu. Bu müharibə uzun və qanlı oldu. Başlanğıcda Binyamin döyüşçüləri üstün gəldi, lakin sonradan digər qəbilələrin birgə hücumu nəticəsində Binyamin qəbiləsi demək olar ki, məhv edildi – sağ qalan cəmi 600 kişi idi. Onlar üçün artıq kifayət qədər gəlin yox idi, bu isə qəbilənin tamamilə yox olması demək idi.

Və o zaman Binyamin qəbiləsini xilas etmək üçün bir yol tapıldı: Av ayının 15-də – üzüm yığım bayramı günü (üzüm – İsrail Torpağının yeddi müqəddəs meyvəsindən biridir), Şilo ətrafında, həmin dövrdə Müqəddəs Məbədin yerləşdiyi yerdə, müxtəlif qəbilələrdən olan gənc oğlanlar və qızlar bir araya gəlməli, oğlanlar orada özlərinə gəlin tapmalı və onları “qaçırmalı” idilər. “Qaçırmalı” sözünün məğzi ondadır ki, qızlarını Binyamin qəbiləsinin oğlanlarına verməməyə and içmiş qəbilələr bu qadağanı pozmadan bu evliliyə icazə vermək istəyirdilər.

Beləliklə, Av ayının 15-i (T[ט] və U[ו] yəhudi əlifbasında 15 ədədinin hərf qarşılığıdır, buradan da – Tu be Av adı yaranır) Sevgi Günü – xalqın birliyi və barışıq günü oldu. Bu hadisə nəticəsində Binyamin qəbiləsi xilas edildi və 15 Av günü minilliklər boyu davam edən ənənəyə çevrildi – Sevgi Günü!

Bu günlərdə, xüsusən də son illərdə, Av ayının 15-i yalnız dindarlar arasında deyil, İsrail cəmiyyətinin digər təbəqələri tərəfindən də qeyd olunur. Bayram tədbirləri təşkil olunur, oğlan və qızlar arasında tanışlıqlar baş tutur. İki minillik ənənə davam edir!

Hazırladı: Yakov Yovnoviç

Bu gün, 13 iyul 2025-ci il tarixində, gün çıxandan axşam qaranlığı çökənədək yəhudi ənənəsinə görə 17 Tammuz orucu tutulur. Bu oruc, Tammuz ayının 17-dən Av ayının 9-na qədər davam edən üç həftəlik dövrü – "beyn ha-meçarim" ("dar keçidlər arası") adlanan mərhələni açır.

Bu dövr yəhudi təqviminin ən kədərli mərhələsidir. Məhz bu üç həftə ərzində yəhudi xalqının həyatında baş vermiş bir çox faciəli hadisələr, onun taleyinə ağır təsirlər göstərmişdir. Yəhudilərin Misirdən çıxışından (İsraildən çıxış ili 2448) sonra həmin gün, yəni 17 Tammuz tarixində, yeni formalaşmış yəhudi xalqı Musa peyğəmbərin Sina dağından qayıdışını gözləmədən "qızıl buzov" düzəltmişdi.

Elə həmin gün, çıxışdan bir il sonra, Musa peyğəmbər tərəfindən Vəd edilmiş Torpağı araşdırmaq üçün göndərilmiş qəbilə başçıları – casuslar geri qayıtdılar və ora daxil olmaqdan qorxduqlarını bildirdilər. Bu hərəkətə görə bütün yəhudi xalqı cəzalandırıldı və 40 il ərzində Səhrada dolaşmağa məhkum edildi. Casusların nəsli (qorxmayan iki qəbilə istisna olmaqla) Vəd edilmiş Torpağa çata bilmədi və Səhrada həyatını başa vurdu.

Birinci Mə'bədin dağıdılmasından əvvəlki dövrdə (e.ə. 586-cı il) məhz bu gün Mə'bədin divarları yarıldı, daha sonra isə Mə'bəd dağıdıldı. E.ə. 70-ci ildə İkinci Mə'bəd də dağıdıldı. Eyni zamanda, e.ə. 132-ci ildə imperator Adrian Yerusəlimin yer üzündən silinməsi əmrini verdi. 1290-cı ildə yəhudilər İngiltərədən, 1492-ci ildə isə İspaniyadan qovuldular. Bütün bu hadisələr məhz "dar keçidlər arası" adlanan bu üç həftəlik dövr ərzində baş vermişdir.

Yəhudi ənənəsində 17 Tammuz orucundan əlavə, digər oruclar da mövcuddur: Av ayının 9-da (bu dövrü tamamlayan oruc), Tişrei ayının 3-də (Gedaliya orucu), Yom Kipur orucu, Tevet ayının 10-da oruc və Purim bayramından öncəki Ester orucu. Av ayının 9-da tutulan oruc və Yom Kipur orucu 25 saat davam edir – gün batımından ertəsi gün göydə üç ulduz görünənə qədər. Digər oruclar isə yalnız günün bir hissəsini əhatə edir – gün çıxandan göydə üç ulduz görünənə qədər.

Bundan başqa, məsələn, Pesax bayramından əvvəl ilk doğulanlar üçün oruc da var, lakin bu, yalnız ilk doğulanlara aiddir. Yom Kipurdan başqa bütün orucların ümumi xüsusiyyəti budur ki, bu günlərdə qeyd olunan faciələr əsasən yəhudi xalqının öz davranışları ilə bağlıdır. Axı, məhz daxili qarşıdurmalar və bir-birini anlamamaq bir çox faciələrin səbəbi olmuşdur və bu faciələr saysız-hesabsız bəlalara yol açmışdır.

Yəhudi xalqını bürüyən bəlaların səbəbi – bütpərəstlik, əxlaqsızlıq, qan tökülməsi, yaxın adama qarşı səbəbsiz nifrət – bu mənfi xüsusiyyətlər yəhudi xalqını bu günlərdə izləyir və təəssüf ki, hələ də aradan qaldırılmayıb. İsrail xalqı bir neçə dəfə İsrail torpağından sürgün edilmişdir və bu, xalqı ayıltmaq üçün bir dərs olmuşdur. İlk (Babil) sürgün zamanı oruc günləri qorunub saxlanılmışdı, lakin sürgündən qayıdandan sonra İkinci Mə'bəd dövründə Birinci Mə'bədin dağıdılması ilə bağlı oruclar tutulmurdu və bu günlər "şənlik və sevinc günləri, yaxşı bayramlar" adlandırılmışdı – bunu Zaxariya peyğəmbər deyirdi.

Lakin daha sonra yenidən insanlar arasındakı münasibətlər, qarşılıqlı nifrət İkinci Mə'bədin dağıdılmasına və yəhudi xalqının demək olar ki, iki minillik sürgünə düşməsinə səbəb oldu. Oruc məqsəd deyil – bu, xalqın daxilindəki xəstəliyi xatırlatmaq üçündür. Təəssüf ki, bu xəstəlik bu gün də sağalmayıb. Odur ki, 17 Tammuz orucu da daxil olmaqla oruc günləri öz günahlarını dərk etmək və onları düzəltmək üçün bir imkandır.

Hazırladı: Yakov İovnoviç

Bu gün, 13 iyul 2025-ci il tarixində, gün çıxandan axşam qaranlığı çökənədək yəhudi ənənəsinə görə 17 Tammuz orucu tutulur. Bu oruc, Tammuz ayının 17-dən Av ayının 9-na qədər davam edən üç həftəlik dövrü – "beyn ha-meçarim" ("dar keçidlər arası") adlanan mərhələni açır.

Bu dövr yəhudi təqviminin ən kədərli mərhələsidir. Məhz bu üç həftə ərzində yəhudi xalqının həyatında baş vermiş bir çox faciəli hadisələr, onun taleyinə ağır təsirlər göstərmişdir. Yəhudilərin Misirdən çıxışından (İsraildən çıxış ili 2448) sonra həmin gün, yəni 17 Tammuz tarixində, yeni formalaşmış yəhudi xalqı Musa peyğəmbərin Sina dağından qayıdışını gözləmədən "qızıl buzov" düzəltmişdi.

Elə həmin gün, çıxışdan bir il sonra, Musa peyğəmbər tərəfindən Vəd edilmiş Torpağı araşdırmaq üçün göndərilmiş qəbilə başçıları – casuslar geri qayıtdılar və ora daxil olmaqdan qorxduqlarını bildirdilər. Bu hərəkətə görə bütün yəhudi xalqı cəzalandırıldı və 40 il ərzində Səhrada dolaşmağa məhkum edildi. Casusların nəsli (qorxmayan iki qəbilə istisna olmaqla) Vəd edilmiş Torpağa çata bilmədi və Səhrada həyatını başa vurdu.

Birinci Mə'bədin dağıdılmasından əvvəlki dövrdə (e.ə. 586-cı il) məhz bu gün Mə'bədin divarları yarıldı, daha sonra isə Mə'bəd dağıdıldı. E.ə. 70-ci ildə İkinci Mə'bəd də dağıdıldı. Eyni zamanda, e.ə. 132-ci ildə imperator Adrian Yerusəlimin yer üzündən silinməsi əmrini verdi. 1290-cı ildə yəhudilər İngiltərədən, 1492-ci ildə isə İspaniyadan qovuldular. Bütün bu hadisələr məhz "dar keçidlər arası" adlanan bu üç həftəlik dövr ərzində baş vermişdir.

Yəhudi ənənəsində 17 Tammuz orucundan əlavə, digər oruclar da mövcuddur: Av ayının 9-da (bu dövrü tamamlayan oruc), Tişrei ayının 3-də (Gedaliya orucu), Yom Kipur orucu, Tevet ayının 10-da oruc və Purim bayramından öncəki Ester orucu. Av ayının 9-da tutulan oruc və Yom Kipur orucu 25 saat davam edir – gün batımından ertəsi gün göydə üç ulduz görünənə qədər. Digər oruclar isə yalnız günün bir hissəsini əhatə edir – gün çıxandan göydə üç ulduz görünənə qədər.

Bundan başqa, məsələn, Pesax bayramından əvvəl ilk doğulanlar üçün oruc da var, lakin bu, yalnız ilk doğulanlara aiddir. Yom Kipurdan başqa bütün orucların ümumi xüsusiyyəti budur ki, bu günlərdə qeyd olunan faciələr əsasən yəhudi xalqının öz davranışları ilə bağlıdır. Axı, məhz daxili qarşıdurmalar və bir-birini anlamamaq bir çox faciələrin səbəbi olmuşdur və bu faciələr saysız-hesabsız bəlalara yol açmışdır.

Yəhudi xalqını bürüyən bəlaların səbəbi – bütpərəstlik, əxlaqsızlıq, qan tökülməsi, yaxın adama qarşı səbəbsiz nifrət – bu mənfi xüsusiyyətlər yəhudi xalqını bu günlərdə izləyir və təəssüf ki, hələ də aradan qaldırılmayıb. İsrail xalqı bir neçə dəfə İsrail torpağından sürgün edilmişdir və bu, xalqı ayıltmaq üçün bir dərs olmuşdur. İlk (Babil) sürgün zamanı oruc günləri qorunub saxlanılmışdı, lakin sürgündən qayıdandan sonra İkinci Mə'bəd dövründə Birinci Mə'bədin dağıdılması ilə bağlı oruclar tutulmurdu və bu günlər "şənlik və sevinc günləri, yaxşı bayramlar" adlandırılmışdı – bunu Zaxariya peyğəmbər deyirdi.

Lakin daha sonra yenidən insanlar arasındakı münasibətlər, qarşılıqlı nifrət İkinci Mə'bədin dağıdılmasına və yəhudi xalqının demək olar ki, iki minillik sürgünə düşməsinə səbəb oldu. Oruc məqsəd deyil – bu, xalqın daxilindəki xəstəliyi xatırlatmaq üçündür. Təəssüf ki, bu xəstəlik bu gün də sağalmayıb. Odur ki, 17 Tammuz orucu da daxil olmaqla oruc günləri öz günahlarını dərk etmək və onları düzəltmək üçün bir imkandır.

Hazırladı: Yakov İovnoviç

Bu gün, 13 iyul 2025-ci il tarixində, gün çıxandan axşam qaranlığı çökənədək yəhudi ənənəsinə görə 17 Tammuz orucu tutulur. Bu oruc, Tammuz ayının 17-dən Av ayının 9-na qədər davam edən üç həftəlik dövrü – "beyn ha-meçarim" ("dar keçidlər arası") adlanan mərhələni açır.

Bu dövr yəhudi təqviminin ən kədərli mərhələsidir. Məhz bu üç həftə ərzində yəhudi xalqının həyatında baş vermiş bir çox faciəli hadisələr, onun taleyinə ağır təsirlər göstərmişdir. Yəhudilərin Misirdən çıxışından (İsraildən çıxış ili 2448) sonra həmin gün, yəni 17 Tammuz tarixində, yeni formalaşmış yəhudi xalqı Musa peyğəmbərin Sina dağından qayıdışını gözləmədən "qızıl buzov" düzəltmişdi.

Elə həmin gün, çıxışdan bir il sonra, Musa peyğəmbər tərəfindən Vəd edilmiş Torpağı araşdırmaq üçün göndərilmiş qəbilə başçıları – casuslar geri qayıtdılar və ora daxil olmaqdan qorxduqlarını bildirdilər. Bu hərəkətə görə bütün yəhudi xalqı cəzalandırıldı və 40 il ərzində Səhrada dolaşmağa məhkum edildi. Casusların nəsli (qorxmayan iki qəbilə istisna olmaqla) Vəd edilmiş Torpağa çata bilmədi və Səhrada həyatını başa vurdu.

Birinci Mə'bədin dağıdılmasından əvvəlki dövrdə (e.ə. 586-cı il) məhz bu gün Mə'bədin divarları yarıldı, daha sonra isə Mə'bəd dağıdıldı. E.ə. 70-ci ildə İkinci Mə'bəd də dağıdıldı. Eyni zamanda, e.ə. 132-ci ildə imperator Adrian Yerusəlimin yer üzündən silinməsi əmrini verdi. 1290-cı ildə yəhudilər İngiltərədən, 1492-ci ildə isə İspaniyadan qovuldular. Bütün bu hadisələr məhz "dar keçidlər arası" adlanan bu üç həftəlik dövr ərzində baş vermişdir.

Yəhudi ənənəsində 17 Tammuz orucundan əlavə, digər oruclar da mövcuddur: Av ayının 9-da (bu dövrü tamamlayan oruc), Tişrei ayının 3-də (Gedaliya orucu), Yom Kipur orucu, Tevet ayının 10-da oruc və Purim bayramından öncəki Ester orucu. Av ayının 9-da tutulan oruc və Yom Kipur orucu 25 saat davam edir – gün batımından ertəsi gün göydə üç ulduz görünənə qədər. Digər oruclar isə yalnız günün bir hissəsini əhatə edir – gün çıxandan göydə üç ulduz görünənə qədər.

Bundan başqa, məsələn, Pesax bayramından əvvəl ilk doğulanlar üçün oruc da var, lakin bu, yalnız ilk doğulanlara aiddir. Yom Kipurdan başqa bütün orucların ümumi xüsusiyyəti budur ki, bu günlərdə qeyd olunan faciələr əsasən yəhudi xalqının öz davranışları ilə bağlıdır. Axı, məhz daxili qarşıdurmalar və bir-birini anlamamaq bir çox faciələrin səbəbi olmuşdur və bu faciələr saysız-hesabsız bəlalara yol açmışdır.

Yəhudi xalqını bürüyən bəlaların səbəbi – bütpərəstlik, əxlaqsızlıq, qan tökülməsi, yaxın adama qarşı səbəbsiz nifrət – bu mənfi xüsusiyyətlər yəhudi xalqını bu günlərdə izləyir və təəssüf ki, hələ də aradan qaldırılmayıb. İsrail xalqı bir neçə dəfə İsrail torpağından sürgün edilmişdir və bu, xalqı ayıltmaq üçün bir dərs olmuşdur. İlk (Babil) sürgün zamanı oruc günləri qorunub saxlanılmışdı, lakin sürgündən qayıdandan sonra İkinci Mə'bəd dövründə Birinci Mə'bədin dağıdılması ilə bağlı oruclar tutulmurdu və bu günlər "şənlik və sevinc günləri, yaxşı bayramlar" adlandırılmışdı – bunu Zaxariya peyğəmbər deyirdi.

Lakin daha sonra yenidən insanlar arasındakı münasibətlər, qarşılıqlı nifrət İkinci Mə'bədin dağıdılmasına və yəhudi xalqının demək olar ki, iki minillik sürgünə düşməsinə səbəb oldu. Oruc məqsəd deyil – bu, xalqın daxilindəki xəstəliyi xatırlatmaq üçündür. Təəssüf ki, bu xəstəlik bu gün də sağalmayıb. Odur ki, 17 Tammuz orucu da daxil olmaqla oruc günləri öz günahlarını dərk etmək və onları düzəltmək üçün bir imkandır.

Hazırladı: Yakov İovnoviç

ב"ה

15 may 2025-ci il, cümə axşamı axşamından, yəhudi təqvimi ilə İyar ayının 18-ci günündən növbəti axşama qədər “Laq ba Omer” qeyd olunur (Laq – ivritdə 33 rəqəminin hərfi abbreviaturasıdır, “Omer” isə həcm vahididir). Məhz bu həcmdə (2480 kub sm) yeni məhsuldan un Pesax bayramının birinci günündən sonra Məbədə gətirilirdi. Bu gün Məbədin olmaması səbəbindən “Omer” ənənəsi Omer günlərinin sayılması ilə əvəzlənib (Pesax bayramının ikinci günündən Şavuot bayramına qədər – cəmi qırx doqquz gün).

“Laq ba Omer” nə günüdür? Adətən yəhudi təqviminin yaddaş günləri müəyyən hadisələrlə birbaşa bağlıdır. Məsələn, Pesax – Çıxış, Azadlıq bayramıdır, Purim – yəhudi xalqının xilasının xatirəsinədir və s. Bəs bu gün nə ilə bağlıdır? Ümumilikdə izahat belədir: təxminən 2000 il əvvəl Nisan ayında epidemiyadan müdrik ravvin Akivanın 24,000 şagirdi vəfat etmiş, Omerin 33-cü günü, yəni İyarın 18-də isə epidemiya dayandırılmışdır. Amma digər tərəfdən, yəhudi xalqının tarixində başqa dövrlərdə də epidemiyalardan çoxlu insan tələf olmuşdur. Bəs niyə məhz bu epidemiya belə xüsusi vurğulanır? Çünki yəhudi ənənəsinə görə, bu epidemiya ravvin Akivanın şagirdlərinə bir-birinə, yaxınlarına qarşı hörmətsiz münasibətlərinə görə cəza kimi göndərilmişdi.

Xatırladaq ki, həmin dövrdə Məbəd də səbəbsiz qarşılıqlı nifrət səbəbindən dağıdılmışdı (bu, Talmudun “Gitin” traktatında ətraflı təsvir olunur, burada Kamsa və Bar-Kamsa arasındakı düşmənçiliyin İerusalim Məbədinin dağıdılmasına proloq olduğu qeyd edilir). Yəhudi ənənəsi epidemiya ilə xalqın mənəvi vəziyyəti arasındakı əlaqəyə diqqət yetirməyə bilməzdi. 2000 il əvvəlki epidemiya qurbanlarının matəmi insanların bir-birinə səbəbsiz düşmənçiliyinin xatirəsi ilə bağlıdır.

Bu epidemiyanın bitməsi simvolik olaraq düşmənçiliyin dayandırılmasını ifadə edir. Bu, “Laq ba Omer”in bir tərəfidir. İkinci tərəfi isə kabbalistik “Zohar” kitabının müəllifi, II əsrdə yaşamış ravvin Şimon bar Yoxayın vəfat günüdür. Ravvin Şimon bar Yoxay yuxarıda qeyd olunan epidemiyadan sağ qalan ravvin Akivanın beş şagirdindən biri idi. O, öz müəlliminə sadiq qaldı, hətta romalılar ravvin Akivanı edama məhkum etdikdə belə. Öz həyatını təhlükəyə ataraq, o, Akivanın həbsxanasına sızdı ki, onunla birgə Tövrat öyrənməyə davam etsin. Sevimli müəlliminin edamının şahidi oldu və onun vəfatından sonra da sədaqətini davam etdirdi.

Buna görə də ravvin Şimon bar Yoxayın şəxsiyyəti səbəbsiz nifrətin kəffarəsi kimi qəbul edilir. Bəs İsraildə demək olar ki, hər yerdə Laq ba Omerdə yandırılan tonqallar bununla nə əlaqəlidir? Ravvin Şimon bar Yoxay yəhudi xalqı üçün çox işlər gördü. Həyatının son günündə o, şagirdlərinə Tövratın sirlərini açdı və bu sirləri ötürdüyü yeri alovlu od əhatə etdi, heç kimin yaxınlaşmasına imkan vermədi. Buna görə də ravvin Şimon bar Yoxayın vəfat günü tonqalların yandırılması ilə qeyd olunur. Beləliklə, “Laq ba Omer” gününün iki tərkib hissəsi – ölümcül epidemiyanın dayandırıldığı gün və ravvin Şimon bar Yoxayın xatirə günü arasında əlaqəni görürük.

Yəhudi ənənəsinə görə, iki fərqli hadisənin bir gündə birləşməsi bu günü xüsusilə əhəmiyyətli edir. Laq ba Omerdə tonqalların yandırılmasında başqa bir məna da görmək olar. Pesax bayramının qeyd olunduğu Nisan ayında qəbiristanlıqlara baş çəkmək qadağandır və eyni zamanda, Pesaxdan Laq ba Omerə qədər toy mərasimləri keçirilmir. Bir-birinə zidd görünən bu iki adəti necə izah etmək olar? İzah belədir: Nisan ayı Çıxış, Azadlıq ayıdır, lakin bu, fiziki azadlıqdır. Səbəbsiz düşmənçilik, hətta xarici olaraq azad olan insanların bir-birini anlamaması davam etdikcə, əsasını mənəvi təmizlik və etibar təşkil etməli olan yeni ailənin yaradılması mümkün deyil. Buna görə də toylar yalnız Omerin 33-cü günündən, yəni “Laq ba Omer”dən, səbəbsiz düşmənçiliyə görə cəzadan azad olunan gündən keçirilir.

Pesax bayramı ərəfəsində evdə qalan mayalı qalıqların simvolik olaraq yandırılması ilə insanın fiziki yaşayış mühiti təmizlənir, “Laq ba Omer”də tonqal yandırıldıqda isə bu, qarşılıqlı düşmənçilik və etibarsızlıqdan mənəvi təmizlənməni simvolizə edir. Yəhudilərin uzun əsrlər boyu sürgünə göndərilməsindən sonra tonqal yandırma ənənəsi itirilmişdi və yalnız XV əsrdə ravvin Ovadiya Bartanura bu ənənəni məktubunda yenidən təsvir etdi. Laq ba Omer ənənəsinin bərpası yolunda növbəti addımı XVI əsrdə Sfaddan olan kabbalist ravvin İsxak Luriya atdı, lakin Laq ba Omerin əsl çiçəklənməsi XX əsrin əvvəllərində dini sionizmin yüksəlişi ilə başladı.

İnsanlar arasında mənasız düşmənçiliyin münasibətləri müəyyənləşdirməsini dayandırması üçün özümüzdə nə qədər çox şeyi dəf etməliyik. Son dövrün hadisələri eyni köklərə malik insanların bir-birinə səbəbsiz nifrətinin nə qədər geri dönülməz nəticələrə səbəb olduğunu açıq şəkildə göstərir. Bu utanc verici və xalq üçün fəlakətli olan hadisədən xilas olmaq üçün mümkün olan hər şeyi etmək lazımdır. Əvvəlki illərdən fərqli olaraq, koronavirus pandemiyası səbəbindən tonqal yandırmaq qadağan edilmişdisə, bu il tonqalların adi qaydada, lakin bütün təhlükəsizlik normalarına riayət olunmaqla yandırılması planlaşdırılır ki, 2021-ci ildə Laq ba Omer gecəsi bayram zamanı 45 nəfərin həlak olduğu faciə təkrarlanmasın. Qoy Sfad yaxınlığında, Miron dağında, ravvin Şimon bar Yoxayın qəbri başında və digər yerlərdə Laq ba Omerdə tonqallar müdrik ravvin Şimon bar Yoxayın xatirəsinə yansın – o insan ki, bütün həyatı Həqiqətə, İmana və əsl daxili Azadlığa can atmaq idi.

Bu, hamımızın birgə can atmalı olduğu idealdır. Qoy belə olsun!

Yakov İovnoviç tərəfindən hazırlanmışdır

ב"ה

15 may 2025-ci il, cümə axşamı axşamından, yəhudi təqvimi ilə İyar ayının 18-ci günündən növbəti axşama qədər “Laq ba Omer” qeyd olunur (Laq – ivritdə 33 rəqəminin hərfi abbreviaturasıdır, “Omer” isə həcm vahididir). Məhz bu həcmdə (2480 kub sm) yeni məhsuldan un Pesax bayramının birinci günündən sonra Məbədə gətirilirdi. Bu gün Məbədin olmaması səbəbindən “Omer” ənənəsi Omer günlərinin sayılması ilə əvəzlənib (Pesax bayramının ikinci günündən Şavuot bayramına qədər – cəmi qırx doqquz gün).

“Laq ba Omer” nə günüdür? Adətən yəhudi təqviminin yaddaş günləri müəyyən hadisələrlə birbaşa bağlıdır. Məsələn, Pesax – Çıxış, Azadlıq bayramıdır, Purim – yəhudi xalqının xilasının xatirəsinədir və s. Bəs bu gün nə ilə bağlıdır? Ümumilikdə izahat belədir: təxminən 2000 il əvvəl Nisan ayında epidemiyadan müdrik ravvin Akivanın 24,000 şagirdi vəfat etmiş, Omerin 33-cü günü, yəni İyarın 18-də isə epidemiya dayandırılmışdır. Amma digər tərəfdən, yəhudi xalqının tarixində başqa dövrlərdə də epidemiyalardan çoxlu insan tələf olmuşdur. Bəs niyə məhz bu epidemiya belə xüsusi vurğulanır? Çünki yəhudi ənənəsinə görə, bu epidemiya ravvin Akivanın şagirdlərinə bir-birinə, yaxınlarına qarşı hörmətsiz münasibətlərinə görə cəza kimi göndərilmişdi.

Xatırladaq ki, həmin dövrdə Məbəd də səbəbsiz qarşılıqlı nifrət səbəbindən dağıdılmışdı (bu, Talmudun “Gitin” traktatında ətraflı təsvir olunur, burada Kamsa və Bar-Kamsa arasındakı düşmənçiliyin İerusalim Məbədinin dağıdılmasına proloq olduğu qeyd edilir). Yəhudi ənənəsi epidemiya ilə xalqın mənəvi vəziyyəti arasındakı əlaqəyə diqqət yetirməyə bilməzdi. 2000 il əvvəlki epidemiya qurbanlarının matəmi insanların bir-birinə səbəbsiz düşmənçiliyinin xatirəsi ilə bağlıdır.

Bu epidemiyanın bitməsi simvolik olaraq düşmənçiliyin dayandırılmasını ifadə edir. Bu, “Laq ba Omer”in bir tərəfidir. İkinci tərəfi isə kabbalistik “Zohar” kitabının müəllifi, II əsrdə yaşamış ravvin Şimon bar Yoxayın vəfat günüdür. Ravvin Şimon bar Yoxay yuxarıda qeyd olunan epidemiyadan sağ qalan ravvin Akivanın beş şagirdindən biri idi. O, öz müəlliminə sadiq qaldı, hətta romalılar ravvin Akivanı edama məhkum etdikdə belə. Öz həyatını təhlükəyə ataraq, o, Akivanın həbsxanasına sızdı ki, onunla birgə Tövrat öyrənməyə davam etsin. Sevimli müəlliminin edamının şahidi oldu və onun vəfatından sonra da sədaqətini davam etdirdi.

Buna görə də ravvin Şimon bar Yoxayın şəxsiyyəti səbəbsiz nifrətin kəffarəsi kimi qəbul edilir. Bəs İsraildə demək olar ki, hər yerdə Laq ba Omerdə yandırılan tonqallar bununla nə əlaqəlidir? Ravvin Şimon bar Yoxay yəhudi xalqı üçün çox işlər gördü. Həyatının son günündə o, şagirdlərinə Tövratın sirlərini açdı və bu sirləri ötürdüyü yeri alovlu od əhatə etdi, heç kimin yaxınlaşmasına imkan vermədi. Buna görə də ravvin Şimon bar Yoxayın vəfat günü tonqalların yandırılması ilə qeyd olunur. Beləliklə, “Laq ba Omer” gününün iki tərkib hissəsi – ölümcül epidemiyanın dayandırıldığı gün və ravvin Şimon bar Yoxayın xatirə günü arasında əlaqəni görürük.

Yəhudi ənənəsinə görə, iki fərqli hadisənin bir gündə birləşməsi bu günü xüsusilə əhəmiyyətli edir. Laq ba Omerdə tonqalların yandırılmasında başqa bir məna da görmək olar. Pesax bayramının qeyd olunduğu Nisan ayında qəbiristanlıqlara baş çəkmək qadağandır və eyni zamanda, Pesaxdan Laq ba Omerə qədər toy mərasimləri keçirilmir. Bir-birinə zidd görünən bu iki adəti necə izah etmək olar? İzah belədir: Nisan ayı Çıxış, Azadlıq ayıdır, lakin bu, fiziki azadlıqdır. Səbəbsiz düşmənçilik, hətta xarici olaraq azad olan insanların bir-birini anlamaması davam etdikcə, əsasını mənəvi təmizlik və etibar təşkil etməli olan yeni ailənin yaradılması mümkün deyil. Buna görə də toylar yalnız Omerin 33-cü günündən, yəni “Laq ba Omer”dən, səbəbsiz düşmənçiliyə görə cəzadan azad olunan gündən keçirilir.

Pesax bayramı ərəfəsində evdə qalan mayalı qalıqların simvolik olaraq yandırılması ilə insanın fiziki yaşayış mühiti təmizlənir, “Laq ba Omer”də tonqal yandırıldıqda isə bu, qarşılıqlı düşmənçilik və etibarsızlıqdan mənəvi təmizlənməni simvolizə edir. Yəhudilərin uzun əsrlər boyu sürgünə göndərilməsindən sonra tonqal yandırma ənənəsi itirilmişdi və yalnız XV əsrdə ravvin Ovadiya Bartanura bu ənənəni məktubunda yenidən təsvir etdi. Laq ba Omer ənənəsinin bərpası yolunda növbəti addımı XVI əsrdə Sfaddan olan kabbalist ravvin İsxak Luriya atdı, lakin Laq ba Omerin əsl çiçəklənməsi XX əsrin əvvəllərində dini sionizmin yüksəlişi ilə başladı.

İnsanlar arasında mənasız düşmənçiliyin münasibətləri müəyyənləşdirməsini dayandırması üçün özümüzdə nə qədər çox şeyi dəf etməliyik. Son dövrün hadisələri eyni köklərə malik insanların bir-birinə səbəbsiz nifrətinin nə qədər geri dönülməz nəticələrə səbəb olduğunu açıq şəkildə göstərir. Bu utanc verici və xalq üçün fəlakətli olan hadisədən xilas olmaq üçün mümkün olan hər şeyi etmək lazımdır. Əvvəlki illərdən fərqli olaraq, koronavirus pandemiyası səbəbindən tonqal yandırmaq qadağan edilmişdisə, bu il tonqalların adi qaydada, lakin bütün təhlükəsizlik normalarına riayət olunmaqla yandırılması planlaşdırılır ki, 2021-ci ildə Laq ba Omer gecəsi bayram zamanı 45 nəfərin həlak olduğu faciə təkrarlanmasın. Qoy Sfad yaxınlığında, Miron dağında, ravvin Şimon bar Yoxayın qəbri başında və digər yerlərdə Laq ba Omerdə tonqallar müdrik ravvin Şimon bar Yoxayın xatirəsinə yansın – o insan ki, bütün həyatı Həqiqətə, İmana və əsl daxili Azadlığa can atmaq idi.

Bu, hamımızın birgə can atmalı olduğu idealdır. Qoy belə olsun!

Yakov İovnoviç tərəfindən hazırlanmışdır

ב"ה

15 may 2025-ci il, cümə axşamı axşamından, yəhudi təqvimi ilə İyar ayının 18-ci günündən növbəti axşama qədər “Laq ba Omer” qeyd olunur (Laq – ivritdə 33 rəqəminin hərfi abbreviaturasıdır, “Omer” isə həcm vahididir). Məhz bu həcmdə (2480 kub sm) yeni məhsuldan un Pesax bayramının birinci günündən sonra Məbədə gətirilirdi. Bu gün Məbədin olmaması səbəbindən “Omer” ənənəsi Omer günlərinin sayılması ilə əvəzlənib (Pesax bayramının ikinci günündən Şavuot bayramına qədər – cəmi qırx doqquz gün).

“Laq ba Omer” nə günüdür? Adətən yəhudi təqviminin yaddaş günləri müəyyən hadisələrlə birbaşa bağlıdır. Məsələn, Pesax – Çıxış, Azadlıq bayramıdır, Purim – yəhudi xalqının xilasının xatirəsinədir və s. Bəs bu gün nə ilə bağlıdır? Ümumilikdə izahat belədir: təxminən 2000 il əvvəl Nisan ayında epidemiyadan müdrik ravvin Akivanın 24,000 şagirdi vəfat etmiş, Omerin 33-cü günü, yəni İyarın 18-də isə epidemiya dayandırılmışdır. Amma digər tərəfdən, yəhudi xalqının tarixində başqa dövrlərdə də epidemiyalardan çoxlu insan tələf olmuşdur. Bəs niyə məhz bu epidemiya belə xüsusi vurğulanır? Çünki yəhudi ənənəsinə görə, bu epidemiya ravvin Akivanın şagirdlərinə bir-birinə, yaxınlarına qarşı hörmətsiz münasibətlərinə görə cəza kimi göndərilmişdi.

Xatırladaq ki, həmin dövrdə Məbəd də səbəbsiz qarşılıqlı nifrət səbəbindən dağıdılmışdı (bu, Talmudun “Gitin” traktatında ətraflı təsvir olunur, burada Kamsa və Bar-Kamsa arasındakı düşmənçiliyin İerusalim Məbədinin dağıdılmasına proloq olduğu qeyd edilir). Yəhudi ənənəsi epidemiya ilə xalqın mənəvi vəziyyəti arasındakı əlaqəyə diqqət yetirməyə bilməzdi. 2000 il əvvəlki epidemiya qurbanlarının matəmi insanların bir-birinə səbəbsiz düşmənçiliyinin xatirəsi ilə bağlıdır.

Bu epidemiyanın bitməsi simvolik olaraq düşmənçiliyin dayandırılmasını ifadə edir. Bu, “Laq ba Omer”in bir tərəfidir. İkinci tərəfi isə kabbalistik “Zohar” kitabının müəllifi, II əsrdə yaşamış ravvin Şimon bar Yoxayın vəfat günüdür. Ravvin Şimon bar Yoxay yuxarıda qeyd olunan epidemiyadan sağ qalan ravvin Akivanın beş şagirdindən biri idi. O, öz müəlliminə sadiq qaldı, hətta romalılar ravvin Akivanı edama məhkum etdikdə belə. Öz həyatını təhlükəyə ataraq, o, Akivanın həbsxanasına sızdı ki, onunla birgə Tövrat öyrənməyə davam etsin. Sevimli müəlliminin edamının şahidi oldu və onun vəfatından sonra da sədaqətini davam etdirdi.

Buna görə də ravvin Şimon bar Yoxayın şəxsiyyəti səbəbsiz nifrətin kəffarəsi kimi qəbul edilir. Bəs İsraildə demək olar ki, hər yerdə Laq ba Omerdə yandırılan tonqallar bununla nə əlaqəlidir? Ravvin Şimon bar Yoxay yəhudi xalqı üçün çox işlər gördü. Həyatının son günündə o, şagirdlərinə Tövratın sirlərini açdı və bu sirləri ötürdüyü yeri alovlu od əhatə etdi, heç kimin yaxınlaşmasına imkan vermədi. Buna görə də ravvin Şimon bar Yoxayın vəfat günü tonqalların yandırılması ilə qeyd olunur. Beləliklə, “Laq ba Omer” gününün iki tərkib hissəsi – ölümcül epidemiyanın dayandırıldığı gün və ravvin Şimon bar Yoxayın xatirə günü arasında əlaqəni görürük.

Yəhudi ənənəsinə görə, iki fərqli hadisənin bir gündə birləşməsi bu günü xüsusilə əhəmiyyətli edir. Laq ba Omerdə tonqalların yandırılmasında başqa bir məna da görmək olar. Pesax bayramının qeyd olunduğu Nisan ayında qəbiristanlıqlara baş çəkmək qadağandır və eyni zamanda, Pesaxdan Laq ba Omerə qədər toy mərasimləri keçirilmir. Bir-birinə zidd görünən bu iki adəti necə izah etmək olar? İzah belədir: Nisan ayı Çıxış, Azadlıq ayıdır, lakin bu, fiziki azadlıqdır. Səbəbsiz düşmənçilik, hətta xarici olaraq azad olan insanların bir-birini anlamaması davam etdikcə, əsasını mənəvi təmizlik və etibar təşkil etməli olan yeni ailənin yaradılması mümkün deyil. Buna görə də toylar yalnız Omerin 33-cü günündən, yəni “Laq ba Omer”dən, səbəbsiz düşmənçiliyə görə cəzadan azad olunan gündən keçirilir.

Pesax bayramı ərəfəsində evdə qalan mayalı qalıqların simvolik olaraq yandırılması ilə insanın fiziki yaşayış mühiti təmizlənir, “Laq ba Omer”də tonqal yandırıldıqda isə bu, qarşılıqlı düşmənçilik və etibarsızlıqdan mənəvi təmizlənməni simvolizə edir. Yəhudilərin uzun əsrlər boyu sürgünə göndərilməsindən sonra tonqal yandırma ənənəsi itirilmişdi və yalnız XV əsrdə ravvin Ovadiya Bartanura bu ənənəni məktubunda yenidən təsvir etdi. Laq ba Omer ənənəsinin bərpası yolunda növbəti addımı XVI əsrdə Sfaddan olan kabbalist ravvin İsxak Luriya atdı, lakin Laq ba Omerin əsl çiçəklənməsi XX əsrin əvvəllərində dini sionizmin yüksəlişi ilə başladı.

İnsanlar arasında mənasız düşmənçiliyin münasibətləri müəyyənləşdirməsini dayandırması üçün özümüzdə nə qədər çox şeyi dəf etməliyik. Son dövrün hadisələri eyni köklərə malik insanların bir-birinə səbəbsiz nifrətinin nə qədər geri dönülməz nəticələrə səbəb olduğunu açıq şəkildə göstərir. Bu utanc verici və xalq üçün fəlakətli olan hadisədən xilas olmaq üçün mümkün olan hər şeyi etmək lazımdır. Əvvəlki illərdən fərqli olaraq, koronavirus pandemiyası səbəbindən tonqal yandırmaq qadağan edilmişdisə, bu il tonqalların adi qaydada, lakin bütün təhlükəsizlik normalarına riayət olunmaqla yandırılması planlaşdırılır ki, 2021-ci ildə Laq ba Omer gecəsi bayram zamanı 45 nəfərin həlak olduğu faciə təkrarlanmasın. Qoy Sfad yaxınlığında, Miron dağında, ravvin Şimon bar Yoxayın qəbri başında və digər yerlərdə Laq ba Omerdə tonqallar müdrik ravvin Şimon bar Yoxayın xatirəsinə yansın – o insan ki, bütün həyatı Həqiqətə, İmana və əsl daxili Azadlığa can atmaq idi.

Bu, hamımızın birgə can atmalı olduğu idealdır. Qoy belə olsun!

Yakov İovnoviç tərəfindən hazırlanmışdır

ה"ב

2025-ci il aprelin 12-si axşam Pesax bayramı başlayır və aprelin 19-u axşama qədər davam edəcək. Ay işığında (bu, tam ay gecəsi idi) 2448-ci ilin 15 Nisanında yəhudilər Musa və Harun başçılığı ilə o qədər tez toplandılar ki, xəmir belə mayalanmağa vaxt tapmadı (bununla matzanın əlaqəsi var), Misirdən köləlikdən Azadlığa və Ədalətə doğru Çıxışa başladılar. 2025-ci ildə Misirdən Çıxışa 3337 il olur. Möhtəşəm müddət! Məsələn, 1000 il əvvələ – eramızın 11-ci əsrinə baxsaq, bu, erkən Orta əsrlərdir. Tarixçilərə görə, Avropanın tarixində qaranlıq və ağır dövr idi, halbuki yəhudilərin Misirdən Çıxış tarixi artıq 2336 il idi.

Bu, Avropadır, onun nəsilləri bu gün yəhudilərə və yəhudi xalqına əxlaq dərsi keçməyə çalışır! 3336 il özü özü haqqında danışır – bizim fəxr edəcəyimiz bir şey var! Yeri gəlmişkən, Misirdən Çıxış dövründə, yeni eranın 17-ci əsrinə qədər matza fərqli idi, daha yapışqan idi. Buna dair sübutlar var. Onu həmin gün bişirirdilər (bayramın birinci və sonuncu günləri istisna olmaqla). Lakin bu, problem yaradırdı, çünki belə hazırlıq dəqiqlik tələb edirdi, vaxta riayət edilməsə, xəmir mayalana bilərdi və matza qeyri-koşer olurdu. Buna görə matzanı əvvəlcədən bişirməyə başladılar, bu isə matzanı kövrək, lakin uzunmüddətli etdi, tövsiyə olunan istifadə müddəti isə yarım il oldu.

Pesax iki ayrı bayramdan ibarətdir, onları bir neçə yarımbayram günləri birləşdirir. Birinci gün (12 aprel axşamdan, İsraildən kənarda isə bir gün əlavə) – Misirdən Çıxışı xatırlatmaq üçündür. İkinci bayram günləri (18 aprel axşamdan 19 aprel axşama qədər, İsraildən kənarda isə sonrakı gün) – yəhudilərin Misirdən Çıxışın yeddinci günündə Qırmızı dənizi keçməsini xatırladır (buna ayrıca məqalə həsr olunacaq). Pesax bayramına hazırlıq aşağıdakıları əhatə edir: 1) evin, avtomobilin, anbarın və s. mayalı məhsullardan təmizlənməsi (bu, bir gündən çox, bəzən həftələrlə çəkir); 2) ravvin vasitəsilə mayalı məhsulların şərti “satışı”, bayram müddətində evdə ayrı yerdə saxlanılan mayalı məhsullar ravvin tərəfindən şərti olaraq qeyri-yəhudiyə “satılır”.

Beləliklə, mayalı məhsullardan yalnız 19 aprel 2025-ci il şənbə axşamından sonra istifadə oluna bilər. 3) mayalı məhs əhatə edir (satılanlar istisna olmaqla), adətən bayramdan əvvəlki gecə (şam işığında, gec axşam) aparılır. 2025-ci ildə bu, aprelin 10-u axşamdır. Pesaxın əsas hadisəsi bayramın ilk gününün axşamı, “seder” adlanan şənlikdir. Bu axşam (İsraildən kənarda isə sonrakı axşam) ailəvi ziyafət yüz illər əvvəl Pesax Agadasında təsvir olunan alqoritmə uyğun keçirilir. Bu kiçik kitabça tarix və pedaqogikanın görkəmli nümunəsidir və dünyada milyonlarla insanın diqqətini cəlb edir.

Agada dramatik əsərdir, burada “seder” iştirakçılarının hərəkətlərinin mətni və sırası, başlama vaxtı (axşam) və bitmə vaxtı (İsraildə gecə saat 00:39-dan gec olmayaraq, burada və sonra Təl-Əviv üçün vaxt nəzərdə tutulur) təsvir olunur, seder ziyafəti bu vaxta qədər başa çatmalıdır, lakin bayram mahnıları davam etdirilə bilər (bu, bir növ epiloqdur). Pesaxdan əvvəlki dövr də ciddi müəyyənləşdirilib. Bayramdan əvvəlki gün (12.4.2025) mayalı məhsulları səhər 9:57-dək yemək olar, 11:17-dək isə mayalı məhsulların qalıqları evdən kənarda yandırılmalıdır (2025-ci ildə bu gün şənbəyə təsadüf etdiyi üçün yandırma əvvəlki gün, 11 aprel 2025-ci il günortaya qədər aparılmalıdır).

Yeddi gün ərzində Avropadan olan yəhudilər “kitniyot” yemirlər (bunlar evdə ola bilər). Bunlara düyü, noxud, darı, humus, toxumlar, yemək, günəbaxan toxumu, soya, qarğıdalı və s. daxildir. Bu adət Avropada və Şərqdə kənd təsərrüfatının fərqləri ilə bağlıdır. Avropada lobya məhsullarına taxıl qarışması ehtimalı yaranmışdı ki, bu, Pesaxda mayalı məhsulların süfrəyə düşməsinə səbəb ola bilərdi. Yaxınlaşan Pesax bayramınız mübarək olsun!

Hazırladı: Yakov İovnoviç

ה"ב

2025-ci il aprelin 12-si axşam Pesax bayramı başlayır və aprelin 19-u axşama qədər davam edəcək. Ay işığında (bu, tam ay gecəsi idi) 2448-ci ilin 15 Nisanında yəhudilər Musa və Harun başçılığı ilə o qədər tez toplandılar ki, xəmir belə mayalanmağa vaxt tapmadı (bununla matzanın əlaqəsi var), Misirdən köləlikdən Azadlığa və Ədalətə doğru Çıxışa başladılar. 2025-ci ildə Misirdən Çıxışa 3337 il olur. Möhtəşəm müddət! Məsələn, 1000 il əvvələ – eramızın 11-ci əsrinə baxsaq, bu, erkən Orta əsrlərdir. Tarixçilərə görə, Avropanın tarixində qaranlıq və ağır dövr idi, halbuki yəhudilərin Misirdən Çıxış tarixi artıq 2336 il idi.

Bu, Avropadır, onun nəsilləri bu gün yəhudilərə və yəhudi xalqına əxlaq dərsi keçməyə çalışır! 3336 il özü özü haqqında danışır – bizim fəxr edəcəyimiz bir şey var! Yeri gəlmişkən, Misirdən Çıxış dövründə, yeni eranın 17-ci əsrinə qədər matza fərqli idi, daha yapışqan idi. Buna dair sübutlar var. Onu həmin gün bişirirdilər (bayramın birinci və sonuncu günləri istisna olmaqla). Lakin bu, problem yaradırdı, çünki belə hazırlıq dəqiqlik tələb edirdi, vaxta riayət edilməsə, xəmir mayalana bilərdi və matza qeyri-koşer olurdu. Buna görə matzanı əvvəlcədən bişirməyə başladılar, bu isə matzanı kövrək, lakin uzunmüddətli etdi, tövsiyə olunan istifadə müddəti isə yarım il oldu.

Pesax iki ayrı bayramdan ibarətdir, onları bir neçə yarımbayram günləri birləşdirir. Birinci gün (12 aprel axşamdan, İsraildən kənarda isə bir gün əlavə) – Misirdən Çıxışı xatırlatmaq üçündür. İkinci bayram günləri (18 aprel axşamdan 19 aprel axşama qədər, İsraildən kənarda isə sonrakı gün) – yəhudilərin Misirdən Çıxışın yeddinci günündə Qırmızı dənizi keçməsini xatırladır (buna ayrıca məqalə həsr olunacaq). Pesax bayramına hazırlıq aşağıdakıları əhatə edir: 1) evin, avtomobilin, anbarın və s. mayalı məhsullardan təmizlənməsi (bu, bir gündən çox, bəzən həftələrlə çəkir); 2) ravvin vasitəsilə mayalı məhsulların şərti “satışı”, bayram müddətində evdə ayrı yerdə saxlanılan mayalı məhsullar ravvin tərəfindən şərti olaraq qeyri-yəhudiyə “satılır”.

Beləliklə, mayalı məhsullardan yalnız 19 aprel 2025-ci il şənbə axşamından sonra istifadə oluna bilər. 3) mayalı məhs əhatə edir (satılanlar istisna olmaqla), adətən bayramdan əvvəlki gecə (şam işığında, gec axşam) aparılır. 2025-ci ildə bu, aprelin 10-u axşamdır. Pesaxın əsas hadisəsi bayramın ilk gününün axşamı, “seder” adlanan şənlikdir. Bu axşam (İsraildən kənarda isə sonrakı axşam) ailəvi ziyafət yüz illər əvvəl Pesax Agadasında təsvir olunan alqoritmə uyğun keçirilir. Bu kiçik kitabça tarix və pedaqogikanın görkəmli nümunəsidir və dünyada milyonlarla insanın diqqətini cəlb edir.

Agada dramatik əsərdir, burada “seder” iştirakçılarının hərəkətlərinin mətni və sırası, başlama vaxtı (axşam) və bitmə vaxtı (İsraildə gecə saat 00:39-dan gec olmayaraq, burada və sonra Təl-Əviv üçün vaxt nəzərdə tutulur) təsvir olunur, seder ziyafəti bu vaxta qədər başa çatmalıdır, lakin bayram mahnıları davam etdirilə bilər (bu, bir növ epiloqdur). Pesaxdan əvvəlki dövr də ciddi müəyyənləşdirilib. Bayramdan əvvəlki gün (12.4.2025) mayalı məhsulları səhər 9:57-dək yemək olar, 11:17-dək isə mayalı məhsulların qalıqları evdən kənarda yandırılmalıdır (2025-ci ildə bu gün şənbəyə təsadüf etdiyi üçün yandırma əvvəlki gün, 11 aprel 2025-ci il günortaya qədər aparılmalıdır).

Yeddi gün ərzində Avropadan olan yəhudilər “kitniyot” yemirlər (bunlar evdə ola bilər). Bunlara düyü, noxud, darı, humus, toxumlar, yemək, günəbaxan toxumu, soya, qarğıdalı və s. daxildir. Bu adət Avropada və Şərqdə kənd təsərrüfatının fərqləri ilə bağlıdır. Avropada lobya məhsullarına taxıl qarışması ehtimalı yaranmışdı ki, bu, Pesaxda mayalı məhsulların süfrəyə düşməsinə səbəb ola bilərdi. Yaxınlaşan Pesax bayramınız mübarək olsun!

Hazırladı: Yakov İovnoviç

ה"ב

2025-ci il aprelin 12-si axşam Pesax bayramı başlayır və aprelin 19-u axşama qədər davam edəcək. Ay işığında (bu, tam ay gecəsi idi) 2448-ci ilin 15 Nisanında yəhudilər Musa və Harun başçılığı ilə o qədər tez toplandılar ki, xəmir belə mayalanmağa vaxt tapmadı (bununla matzanın əlaqəsi var), Misirdən köləlikdən Azadlığa və Ədalətə doğru Çıxışa başladılar. 2025-ci ildə Misirdən Çıxışa 3337 il olur. Möhtəşəm müddət! Məsələn, 1000 il əvvələ – eramızın 11-ci əsrinə baxsaq, bu, erkən Orta əsrlərdir. Tarixçilərə görə, Avropanın tarixində qaranlıq və ağır dövr idi, halbuki yəhudilərin Misirdən Çıxış tarixi artıq 2336 il idi.

Bu, Avropadır, onun nəsilləri bu gün yəhudilərə və yəhudi xalqına əxlaq dərsi keçməyə çalışır! 3336 il özü özü haqqında danışır – bizim fəxr edəcəyimiz bir şey var! Yeri gəlmişkən, Misirdən Çıxış dövründə, yeni eranın 17-ci əsrinə qədər matza fərqli idi, daha yapışqan idi. Buna dair sübutlar var. Onu həmin gün bişirirdilər (bayramın birinci və sonuncu günləri istisna olmaqla). Lakin bu, problem yaradırdı, çünki belə hazırlıq dəqiqlik tələb edirdi, vaxta riayət edilməsə, xəmir mayalana bilərdi və matza qeyri-koşer olurdu. Buna görə matzanı əvvəlcədən bişirməyə başladılar, bu isə matzanı kövrək, lakin uzunmüddətli etdi, tövsiyə olunan istifadə müddəti isə yarım il oldu.

Pesax iki ayrı bayramdan ibarətdir, onları bir neçə yarımbayram günləri birləşdirir. Birinci gün (12 aprel axşamdan, İsraildən kənarda isə bir gün əlavə) – Misirdən Çıxışı xatırlatmaq üçündür. İkinci bayram günləri (18 aprel axşamdan 19 aprel axşama qədər, İsraildən kənarda isə sonrakı gün) – yəhudilərin Misirdən Çıxışın yeddinci günündə Qırmızı dənizi keçməsini xatırladır (buna ayrıca məqalə həsr olunacaq). Pesax bayramına hazırlıq aşağıdakıları əhatə edir: 1) evin, avtomobilin, anbarın və s. mayalı məhsullardan təmizlənməsi (bu, bir gündən çox, bəzən həftələrlə çəkir); 2) ravvin vasitəsilə mayalı məhsulların şərti “satışı”, bayram müddətində evdə ayrı yerdə saxlanılan mayalı məhsullar ravvin tərəfindən şərti olaraq qeyri-yəhudiyə “satılır”.

Beləliklə, mayalı məhsullardan yalnız 19 aprel 2025-ci il şənbə axşamından sonra istifadə oluna bilər. 3) mayalı məhs əhatə edir (satılanlar istisna olmaqla), adətən bayramdan əvvəlki gecə (şam işığında, gec axşam) aparılır. 2025-ci ildə bu, aprelin 10-u axşamdır. Pesaxın əsas hadisəsi bayramın ilk gününün axşamı, “seder” adlanan şənlikdir. Bu axşam (İsraildən kənarda isə sonrakı axşam) ailəvi ziyafət yüz illər əvvəl Pesax Agadasında təsvir olunan alqoritmə uyğun keçirilir. Bu kiçik kitabça tarix və pedaqogikanın görkəmli nümunəsidir və dünyada milyonlarla insanın diqqətini cəlb edir.

Agada dramatik əsərdir, burada “seder” iştirakçılarının hərəkətlərinin mətni və sırası, başlama vaxtı (axşam) və bitmə vaxtı (İsraildə gecə saat 00:39-dan gec olmayaraq, burada və sonra Təl-Əviv üçün vaxt nəzərdə tutulur) təsvir olunur, seder ziyafəti bu vaxta qədər başa çatmalıdır, lakin bayram mahnıları davam etdirilə bilər (bu, bir növ epiloqdur). Pesaxdan əvvəlki dövr də ciddi müəyyənləşdirilib. Bayramdan əvvəlki gün (12.4.2025) mayalı məhsulları səhər 9:57-dək yemək olar, 11:17-dək isə mayalı məhsulların qalıqları evdən kənarda yandırılmalıdır (2025-ci ildə bu gün şənbəyə təsadüf etdiyi üçün yandırma əvvəlki gün, 11 aprel 2025-ci il günortaya qədər aparılmalıdır).

Yeddi gün ərzində Avropadan olan yəhudilər “kitniyot” yemirlər (bunlar evdə ola bilər). Bunlara düyü, noxud, darı, humus, toxumlar, yemək, günəbaxan toxumu, soya, qarğıdalı və s. daxildir. Bu adət Avropada və Şərqdə kənd təsərrüfatının fərqləri ilə bağlıdır. Avropada lobya məhsullarına taxıl qarışması ehtimalı yaranmışdı ki, bu, Pesaxda mayalı məhsulların süfrəyə düşməsinə səbəb ola bilərdi. Yaxınlaşan Pesax bayramınız mübarək olsun!

Hazırladı: Yakov İovnoviç

ה"ב

2025-ci il martın 29-u şənbə axşamı yeni yəhudi təqvimi ayı olan Nisan başlayır – bu, Torada hesablanan ilin ilk ayıdır. Torada “Roş a Şana” Yeni İli yalnız yeddinci ay kimi qeyd olunur. Təbii ki, sual yaranır: “Niyə Nisan ayına üstünlük verilir?” Çünki bu, yəhudilərin Misirdən Çıxış ayıdır və burada xüsusi məna ondadır ki, bu, sadəcə fiziki çıxış deyil, köləlik dünyasından azadlıq dünyasına Çıxışdır. Azadlıq nə üçündür? İnsanların təbii olaraq yaşaması üçün qanunları məcburiyyətsiz qəbul etmək üçün. Misirdən Çıxışdan 50 gün sonra, üç min üç yüz otuz yedi il (!) əvvəl yəhudi xalqının həyatının əsasları elan olundu ki, müasir dünya bunları yalnız indi, xüsusi uğur qazanmadan həyata keçirməyə çalışır.

Nəzəri olaraq azadlıq hüququnu qəbul edərək və elan edərək, bir çoxları bu gün azadlığa qarşı çıxır, zorakılıqla, başqa fikirləri qəbul etməməklə, şüuraltı olaraq onların şəxsi adətlərinə zidd olan hər şeyi inkar edərək öz həqiqi münasibətlərini ifadə edirlər. Nisan ayının başlıca hadisəsi 2025-ci ildə aprelin 12-si şənbə axşamı başlayan Pesax bayramıdır. Bu axşam pasxa “seder”i keçirilir (İsraildən kənarda növbəti axşam ikinci seder keçirilir). Seder zamanı yəhudilərin Misirdən Çıxışını danışan Agada oxunur. Bu, kiçik həcmli, dünyada milyonlarla yəhudi tərəfindən oxunan kitabça pedaqoji düşüncənin görkəmli əsəridir.

Pesax “seder”i, əslində, dünyada (və insanlıq tarixində) ən kütləvi tədbirdir ki, hər il müxtəlif ölkələrdə milyonlarla evdə səhnələşdirilir. Pasxa süfrəsinin əsas atributu matzadır – bu, “kasıbların çörəyi”dir. O, un və sudan hazırlanır, əlavə maddələr olmadan və mayalanmağa vaxt tapmadan bişirilir. Belə bişirilən düz kvadrat və ya dairəvi formalar aylarla xarab olmur.

Nisan ayının digər bayramı Pesaxın yeddinci günüdür (2025-ci il aprelin 18-i cümə axşamından), bu, Misirdən çıxan yəhudilərin Qırmızı dənizi keçməsinin xatirəsinə qeyd olunur. Prinsipcə, bu ayrı bir bayramdır, lakin Pesax həftəsinin ilk və son günləri (İsraildən kənarda yeddinci gündən sonrakı gün də daxil olmaqla) “xol a moed” adlanan yarımbayram günləri ilə birləşdirilir. Nisan – baharın başlanğıc ayıdır. Təbiətdə adətən ayın əvvəlində ağaclar çiçəkləməyə başlayır. Yəhudi ənənəsinə görə, Nisanın əvvəlində ağacların çiçəklənməsinə bərəkət duası oxunur.

Bütün Nisan ayı ərzində qəbiristanlıqlar ziyarət edilmir və əgər, Allah eləməsin, Pesaxdan əvvəl və ya pasxa həftəsində kimsə vəfat edərsə, Şiva (yeddilik yas) yalnız Pesaxın bütün günləri bitdikdən sonra tutulur. Qəbiristanlıqlar yalnız Nisan ayı bitdikdən sonra ziyarət edilir. Bayramın ilk günündən sonra многовековая ənənəyə görə, 32 gün ərzində (Nisandan sonrakı İyar ayının 18-ci gününə qədər) yas dövründəki kimi davranış sərgilənir. Bunun səbəbi min doqquz yüz il əvvəl yaşamış ravvin Akivanın 24 min şagirdinin həyatını alan epidemiyanın xatirəsidir.

Hesab edilir ki, bu epidemiyanın səbəbi qurbanların bir-birinə qarşı hörmətsizliyi idi. Pesax bayramının ikinci gününün axşamından Omer günlərinin sayılması başlayır – Tora Verilməsi Bayramına – Şavuot bayramına aparan əlli gün (Omer günlərinin ənənəsi haqqında növbəti İyar ayı buraxılışında ətraflı). Yəhudi təqviminə görə, Nisan ayının 27-ci günü (2025-ci ildə çərşənbə axşamı, 23 aprel) İkinci Dünya müharibəsi illərində Avropa yəhudilərinin Fəlakət və Qəhrəmanlıq Günü qeyd olunur. Bu gün yəhudi təqvimi ilə, həmçinin Nisandan sonrakı İyar ayının 4-cü günü qeyd olunan Döyüşçülərin və Terror Qurbanlarının Xatirə Günü və 5-ci günü qeyd olunan Müstəqillik Günü kimi qeyd olunur. 2025-ci ildə Xatirə Günü və buna uyğun olaraq Müstəqillik Günü bir gün irəli çəkilir, çünki Müstəqillik Gününün sonu şənbənin başlanğıcına düşür. Yeni Nisan ayı mübarək olsun!

Hazırladı: Yakov İovnoviç

ה"ב

2025-ci il martın 29-u şənbə axşamı yeni yəhudi təqvimi ayı olan Nisan başlayır – bu, Torada hesablanan ilin ilk ayıdır. Torada “Roş a Şana” Yeni İli yalnız yeddinci ay kimi qeyd olunur. Təbii ki, sual yaranır: “Niyə Nisan ayına üstünlük verilir?” Çünki bu, yəhudilərin Misirdən Çıxış ayıdır və burada xüsusi məna ondadır ki, bu, sadəcə fiziki çıxış deyil, köləlik dünyasından azadlıq dünyasına Çıxışdır. Azadlıq nə üçündür? İnsanların təbii olaraq yaşaması üçün qanunları məcburiyyətsiz qəbul etmək üçün. Misirdən Çıxışdan 50 gün sonra, üç min üç yüz otuz yedi il (!) əvvəl yəhudi xalqının həyatının əsasları elan olundu ki, müasir dünya bunları yalnız indi, xüsusi uğur qazanmadan həyata keçirməyə çalışır.

Nəzəri olaraq azadlıq hüququnu qəbul edərək və elan edərək, bir çoxları bu gün azadlığa qarşı çıxır, zorakılıqla, başqa fikirləri qəbul etməməklə, şüuraltı olaraq onların şəxsi adətlərinə zidd olan hər şeyi inkar edərək öz həqiqi münasibətlərini ifadə edirlər. Nisan ayının başlıca hadisəsi 2025-ci ildə aprelin 12-si şənbə axşamı başlayan Pesax bayramıdır. Bu axşam pasxa “seder”i keçirilir (İsraildən kənarda növbəti axşam ikinci seder keçirilir). Seder zamanı yəhudilərin Misirdən Çıxışını danışan Agada oxunur. Bu, kiçik həcmli, dünyada milyonlarla yəhudi tərəfindən oxunan kitabça pedaqoji düşüncənin görkəmli əsəridir.

Pesax “seder”i, əslində, dünyada (və insanlıq tarixində) ən kütləvi tədbirdir ki, hər il müxtəlif ölkələrdə milyonlarla evdə səhnələşdirilir. Pasxa süfrəsinin əsas atributu matzadır – bu, “kasıbların çörəyi”dir. O, un və sudan hazırlanır, əlavə maddələr olmadan və mayalanmağa vaxt tapmadan bişirilir. Belə bişirilən düz kvadrat və ya dairəvi formalar aylarla xarab olmur.

Nisan ayının digər bayramı Pesaxın yeddinci günüdür (2025-ci il aprelin 18-i cümə axşamından), bu, Misirdən çıxan yəhudilərin Qırmızı dənizi keçməsinin xatirəsinə qeyd olunur. Prinsipcə, bu ayrı bir bayramdır, lakin Pesax həftəsinin ilk və son günləri (İsraildən kənarda yeddinci gündən sonrakı gün də daxil olmaqla) “xol a moed” adlanan yarımbayram günləri ilə birləşdirilir. Nisan – baharın başlanğıc ayıdır. Təbiətdə adətən ayın əvvəlində ağaclar çiçəkləməyə başlayır. Yəhudi ənənəsinə görə, Nisanın əvvəlində ağacların çiçəklənməsinə bərəkət duası oxunur.

Bütün Nisan ayı ərzində qəbiristanlıqlar ziyarət edilmir və əgər, Allah eləməsin, Pesaxdan əvvəl və ya pasxa həftəsində kimsə vəfat edərsə, Şiva (yeddilik yas) yalnız Pesaxın bütün günləri bitdikdən sonra tutulur. Qəbiristanlıqlar yalnız Nisan ayı bitdikdən sonra ziyarət edilir. Bayramın ilk günündən sonra многовековая ənənəyə görə, 32 gün ərzində (Nisandan sonrakı İyar ayının 18-ci gününə qədər) yas dövründəki kimi davranış sərgilənir. Bunun səbəbi min doqquz yüz il əvvəl yaşamış ravvin Akivanın 24 min şagirdinin həyatını alan epidemiyanın xatirəsidir.

Hesab edilir ki, bu epidemiyanın səbəbi qurbanların bir-birinə qarşı hörmətsizliyi idi. Pesax bayramının ikinci gününün axşamından Omer günlərinin sayılması başlayır – Tora Verilməsi Bayramına – Şavuot bayramına aparan əlli gün (Omer günlərinin ənənəsi haqqında növbəti İyar ayı buraxılışında ətraflı). Yəhudi təqviminə görə, Nisan ayının 27-ci günü (2025-ci ildə çərşənbə axşamı, 23 aprel) İkinci Dünya müharibəsi illərində Avropa yəhudilərinin Fəlakət və Qəhrəmanlıq Günü qeyd olunur. Bu gün yəhudi təqvimi ilə, həmçinin Nisandan sonrakı İyar ayının 4-cü günü qeyd olunan Döyüşçülərin və Terror Qurbanlarının Xatirə Günü və 5-ci günü qeyd olunan Müstəqillik Günü kimi qeyd olunur. 2025-ci ildə Xatirə Günü və buna uyğun olaraq Müstəqillik Günü bir gün irəli çəkilir, çünki Müstəqillik Gününün sonu şənbənin başlanğıcına düşür. Yeni Nisan ayı mübarək olsun!

Hazırladı: Yakov İovnoviç

ה"ב

2025-ci il martın 29-u şənbə axşamı yeni yəhudi təqvimi ayı olan Nisan başlayır – bu, Torada hesablanan ilin ilk ayıdır. Torada “Roş a Şana” Yeni İli yalnız yeddinci ay kimi qeyd olunur. Təbii ki, sual yaranır: “Niyə Nisan ayına üstünlük verilir?” Çünki bu, yəhudilərin Misirdən Çıxış ayıdır və burada xüsusi məna ondadır ki, bu, sadəcə fiziki çıxış deyil, köləlik dünyasından azadlıq dünyasına Çıxışdır. Azadlıq nə üçündür? İnsanların təbii olaraq yaşaması üçün qanunları məcburiyyətsiz qəbul etmək üçün. Misirdən Çıxışdan 50 gün sonra, üç min üç yüz otuz yedi il (!) əvvəl yəhudi xalqının həyatının əsasları elan olundu ki, müasir dünya bunları yalnız indi, xüsusi uğur qazanmadan həyata keçirməyə çalışır.

Nəzəri olaraq azadlıq hüququnu qəbul edərək və elan edərək, bir çoxları bu gün azadlığa qarşı çıxır, zorakılıqla, başqa fikirləri qəbul etməməklə, şüuraltı olaraq onların şəxsi adətlərinə zidd olan hər şeyi inkar edərək öz həqiqi münasibətlərini ifadə edirlər. Nisan ayının başlıca hadisəsi 2025-ci ildə aprelin 12-si şənbə axşamı başlayan Pesax bayramıdır. Bu axşam pasxa “seder”i keçirilir (İsraildən kənarda növbəti axşam ikinci seder keçirilir). Seder zamanı yəhudilərin Misirdən Çıxışını danışan Agada oxunur. Bu, kiçik həcmli, dünyada milyonlarla yəhudi tərəfindən oxunan kitabça pedaqoji düşüncənin görkəmli əsəridir.

Pesax “seder”i, əslində, dünyada (və insanlıq tarixində) ən kütləvi tədbirdir ki, hər il müxtəlif ölkələrdə milyonlarla evdə səhnələşdirilir. Pasxa süfrəsinin əsas atributu matzadır – bu, “kasıbların çörəyi”dir. O, un və sudan hazırlanır, əlavə maddələr olmadan və mayalanmağa vaxt tapmadan bişirilir. Belə bişirilən düz kvadrat və ya dairəvi formalar aylarla xarab olmur.

Nisan ayının digər bayramı Pesaxın yeddinci günüdür (2025-ci il aprelin 18-i cümə axşamından), bu, Misirdən çıxan yəhudilərin Qırmızı dənizi keçməsinin xatirəsinə qeyd olunur. Prinsipcə, bu ayrı bir bayramdır, lakin Pesax həftəsinin ilk və son günləri (İsraildən kənarda yeddinci gündən sonrakı gün də daxil olmaqla) “xol a moed” adlanan yarımbayram günləri ilə birləşdirilir. Nisan – baharın başlanğıc ayıdır. Təbiətdə adətən ayın əvvəlində ağaclar çiçəkləməyə başlayır. Yəhudi ənənəsinə görə, Nisanın əvvəlində ağacların çiçəklənməsinə bərəkət duası oxunur.

Bütün Nisan ayı ərzində qəbiristanlıqlar ziyarət edilmir və əgər, Allah eləməsin, Pesaxdan əvvəl və ya pasxa həftəsində kimsə vəfat edərsə, Şiva (yeddilik yas) yalnız Pesaxın bütün günləri bitdikdən sonra tutulur. Qəbiristanlıqlar yalnız Nisan ayı bitdikdən sonra ziyarət edilir. Bayramın ilk günündən sonra многовековая ənənəyə görə, 32 gün ərzində (Nisandan sonrakı İyar ayının 18-ci gününə qədər) yas dövründəki kimi davranış sərgilənir. Bunun səbəbi min doqquz yüz il əvvəl yaşamış ravvin Akivanın 24 min şagirdinin həyatını alan epidemiyanın xatirəsidir.

Hesab edilir ki, bu epidemiyanın səbəbi qurbanların bir-birinə qarşı hörmətsizliyi idi. Pesax bayramının ikinci gününün axşamından Omer günlərinin sayılması başlayır – Tora Verilməsi Bayramına – Şavuot bayramına aparan əlli gün (Omer günlərinin ənənəsi haqqında növbəti İyar ayı buraxılışında ətraflı). Yəhudi təqviminə görə, Nisan ayının 27-ci günü (2025-ci ildə çərşənbə axşamı, 23 aprel) İkinci Dünya müharibəsi illərində Avropa yəhudilərinin Fəlakət və Qəhrəmanlıq Günü qeyd olunur. Bu gün yəhudi təqvimi ilə, həmçinin Nisandan sonrakı İyar ayının 4-cü günü qeyd olunan Döyüşçülərin və Terror Qurbanlarının Xatirə Günü və 5-ci günü qeyd olunan Müstəqillik Günü kimi qeyd olunur. 2025-ci ildə Xatirə Günü və buna uyğun olaraq Müstəqillik Günü bir gün irəli çəkilir, çünki Müstəqillik Gününün sonu şənbənin başlanğıcına düşür. Yeni Nisan ayı mübarək olsun!

Hazırladı: Yakov İovnoviç

ב"ה

2024-cü il fevralın 8-i cümə axşamı axşamdan başlayaraq fevralın 10-u şənbə gününün sonuna qədər yəhudi təqviminin ayları dəyişir – Şəvat ayı yerini Adar ayına verir. Lakin bu il fərqlidir – bu, kabisə (uzun) ildir və yəhudi təqvimində iki “Adar” ayı olur: birincisi Adar Alef (א), sonra isə Adar Bet (ב).

Bu nə üçün baş verir? Qriqorian təqvimi günəşə, müsəlman təqvimi isə tamamilə aya əsaslanır. Yəhudi təqvimi isə həm ay, həm də günəş təqviminin prinsiplərini birləşdirir. Ay ayları günəş aylarından qısadır. Əgər əlavə Adar ayı olmasaydı, Pesax bayramı qeyd olunan Nisan ayı bəzi illərdə yaz mövsümünə deyil, ilin başqa vaxtlarına düşə bilərdi. Bu isə Tövrata zidd olardı, çünki Tövratda Pesaxın yazda qeyd olunması əmr olunur.

Bu problemi həll etmək üçün yəhudi təqvimi 19 illik dövrdə 7 dəfə əlavə Adar ayı əlavə edir. Niyə məhz 7 dəfə? Çünki 19 ilin sonunda ay aylarının cəmi günəş aylarının cəmi ilə müqayisədə 7 ay geridə qalır.

Yəhudi ənənəsinə görə birinci Adar ayı (Adar Alef) ilə nə bağlıdır? Yalnız kabisə illərdə olan bu ayda Adar Alef ayında vəfat etmiş şəxslərin yahrzeit (anım) günü həmin bu Adar Alef ayında qeyd olunur. Əgər il adi ildir və yalnız bir Adar ayı varsa, bu zaman belə problem ortaya çıxmır.

Bəs Purim hansı Adarda qeyd olunur? Cavab – ikinci Adarda, yəni Adar Bet ayında. Çünki Purimin baş verdiyi il kabisə ili idi və möcüzəvi qurtuluş da ikinci Adar ayında baş vermişdi. Amma bəzi icmalar birinci Adarda “Kiçik Purim” (“Purim Katan”) adlı xüsusi gün qeyd edir – bu il o gün fevralın 22-si axşamdan başlayır. Həmin gün matəm duaları oxunmur.

“Purim Katan”ın başqa bir ənənəsi də var – bəzi icmalarda bu gün Adar ayının ortasında deyil, öz tarixlərində qeyd olunur. Məsələn, İsrailin Tveriya şəhərində “Purim Katan” avqust-sentyabr aylarında – Elul ayının 4-də qeyd olunur. Səbəb isə budur ki, çox-çox əvvəl həmin gün Tveriyanın mühasirəsi başa çatıb və şəhər sakinləri möcüzəvi şəkildə qurtulublar.

Adar ayının 7-ci günü Musa peyğəmbərin həm doğulduğu, həm də vəfat etdiyi gündür. O, 120 il ömür sürüb. Vəfatından sonra onun dəfn olunduğu yer məlum deyil. Bu fakt yəhudi ənənəsində həmin günü naməlum məzarda dəfn olunanlar üçün ümumi anım günü kimi qeyd etməyə səbəb olub. O gün oruc tutulması da adətdir, çünki Musa peyğəmbər böyük saleh idi və saleh insanın vəfatı yaşayanların günahlarına kəffarə hesab olunur.

Musa peyğəmbər yəhudi təqvimi ilə 1488-ci il Adar ayının 7-də vəfat edib (bu miladi ilə e.ə. 1272-ci ildir).

Sonda isə yəhudi təqviminin dəqiqliyinə dair bir sübut: hər yeni yəhudi ayının ilk günü gecə səmasına baxın. Əgər hava açıqdırsa və buludlar yoxdursa, yenicə yaranmış ayın incə hilalını görəcəksiniz. Min illər keçməsinə baxmayaraq bu hadisə hər zaman tam dəqiqliklə yeni ayın başlanğıcında baş verir. Bu, möhtəşəm bir dəqiqlik nümunəsidir!

Adar Alef ayınız mübarək olsun!

Hazırladı: Yakov Yovnoviç

ב"ה

2024-cü il fevralın 8-i cümə axşamı axşamdan başlayaraq fevralın 10-u şənbə gününün sonuna qədər yəhudi təqviminin ayları dəyişir – Şəvat ayı yerini Adar ayına verir. Lakin bu il fərqlidir – bu, kabisə (uzun) ildir və yəhudi təqvimində iki “Adar” ayı olur: birincisi Adar Alef (א), sonra isə Adar Bet (ב).

Bu nə üçün baş verir? Qriqorian təqvimi günəşə, müsəlman təqvimi isə tamamilə aya əsaslanır. Yəhudi təqvimi isə həm ay, həm də günəş təqviminin prinsiplərini birləşdirir. Ay ayları günəş aylarından qısadır. Əgər əlavə Adar ayı olmasaydı, Pesax bayramı qeyd olunan Nisan ayı bəzi illərdə yaz mövsümünə deyil, ilin başqa vaxtlarına düşə bilərdi. Bu isə Tövrata zidd olardı, çünki Tövratda Pesaxın yazda qeyd olunması əmr olunur.

Bu problemi həll etmək üçün yəhudi təqvimi 19 illik dövrdə 7 dəfə əlavə Adar ayı əlavə edir. Niyə məhz 7 dəfə? Çünki 19 ilin sonunda ay aylarının cəmi günəş aylarının cəmi ilə müqayisədə 7 ay geridə qalır.

Yəhudi ənənəsinə görə birinci Adar ayı (Adar Alef) ilə nə bağlıdır? Yalnız kabisə illərdə olan bu ayda Adar Alef ayında vəfat etmiş şəxslərin yahrzeit (anım) günü həmin bu Adar Alef ayında qeyd olunur. Əgər il adi ildir və yalnız bir Adar ayı varsa, bu zaman belə problem ortaya çıxmır.

Bəs Purim hansı Adarda qeyd olunur? Cavab – ikinci Adarda, yəni Adar Bet ayında. Çünki Purimin baş verdiyi il kabisə ili idi və möcüzəvi qurtuluş da ikinci Adar ayında baş vermişdi. Amma bəzi icmalar birinci Adarda “Kiçik Purim” (“Purim Katan”) adlı xüsusi gün qeyd edir – bu il o gün fevralın 22-si axşamdan başlayır. Həmin gün matəm duaları oxunmur.

“Purim Katan”ın başqa bir ənənəsi də var – bəzi icmalarda bu gün Adar ayının ortasında deyil, öz tarixlərində qeyd olunur. Məsələn, İsrailin Tveriya şəhərində “Purim Katan” avqust-sentyabr aylarında – Elul ayının 4-də qeyd olunur. Səbəb isə budur ki, çox-çox əvvəl həmin gün Tveriyanın mühasirəsi başa çatıb və şəhər sakinləri möcüzəvi şəkildə qurtulublar.

Adar ayının 7-ci günü Musa peyğəmbərin həm doğulduğu, həm də vəfat etdiyi gündür. O, 120 il ömür sürüb. Vəfatından sonra onun dəfn olunduğu yer məlum deyil. Bu fakt yəhudi ənənəsində həmin günü naməlum məzarda dəfn olunanlar üçün ümumi anım günü kimi qeyd etməyə səbəb olub. O gün oruc tutulması da adətdir, çünki Musa peyğəmbər böyük saleh idi və saleh insanın vəfatı yaşayanların günahlarına kəffarə hesab olunur.

Musa peyğəmbər yəhudi təqvimi ilə 1488-ci il Adar ayının 7-də vəfat edib (bu miladi ilə e.ə. 1272-ci ildir).

Sonda isə yəhudi təqviminin dəqiqliyinə dair bir sübut: hər yeni yəhudi ayının ilk günü gecə səmasına baxın. Əgər hava açıqdırsa və buludlar yoxdursa, yenicə yaranmış ayın incə hilalını görəcəksiniz. Min illər keçməsinə baxmayaraq bu hadisə hər zaman tam dəqiqliklə yeni ayın başlanğıcında baş verir. Bu, möhtəşəm bir dəqiqlik nümunəsidir!

Adar Alef ayınız mübarək olsun!

Hazırladı: Yakov Yovnoviç

ב"ה

2024-cü il fevralın 8-i cümə axşamı axşamdan başlayaraq fevralın 10-u şənbə gününün sonuna qədər yəhudi təqviminin ayları dəyişir – Şəvat ayı yerini Adar ayına verir. Lakin bu il fərqlidir – bu, kabisə (uzun) ildir və yəhudi təqvimində iki “Adar” ayı olur: birincisi Adar Alef (א), sonra isə Adar Bet (ב).

Bu nə üçün baş verir? Qriqorian təqvimi günəşə, müsəlman təqvimi isə tamamilə aya əsaslanır. Yəhudi təqvimi isə həm ay, həm də günəş təqviminin prinsiplərini birləşdirir. Ay ayları günəş aylarından qısadır. Əgər əlavə Adar ayı olmasaydı, Pesax bayramı qeyd olunan Nisan ayı bəzi illərdə yaz mövsümünə deyil, ilin başqa vaxtlarına düşə bilərdi. Bu isə Tövrata zidd olardı, çünki Tövratda Pesaxın yazda qeyd olunması əmr olunur.

Bu problemi həll etmək üçün yəhudi təqvimi 19 illik dövrdə 7 dəfə əlavə Adar ayı əlavə edir. Niyə məhz 7 dəfə? Çünki 19 ilin sonunda ay aylarının cəmi günəş aylarının cəmi ilə müqayisədə 7 ay geridə qalır.

Yəhudi ənənəsinə görə birinci Adar ayı (Adar Alef) ilə nə bağlıdır? Yalnız kabisə illərdə olan bu ayda Adar Alef ayında vəfat etmiş şəxslərin yahrzeit (anım) günü həmin bu Adar Alef ayında qeyd olunur. Əgər il adi ildir və yalnız bir Adar ayı varsa, bu zaman belə problem ortaya çıxmır.

Bəs Purim hansı Adarda qeyd olunur? Cavab – ikinci Adarda, yəni Adar Bet ayında. Çünki Purimin baş verdiyi il kabisə ili idi və möcüzəvi qurtuluş da ikinci Adar ayında baş vermişdi. Amma bəzi icmalar birinci Adarda “Kiçik Purim” (“Purim Katan”) adlı xüsusi gün qeyd edir – bu il o gün fevralın 22-si axşamdan başlayır. Həmin gün matəm duaları oxunmur.

“Purim Katan”ın başqa bir ənənəsi də var – bəzi icmalarda bu gün Adar ayının ortasında deyil, öz tarixlərində qeyd olunur. Məsələn, İsrailin Tveriya şəhərində “Purim Katan” avqust-sentyabr aylarında – Elul ayının 4-də qeyd olunur. Səbəb isə budur ki, çox-çox əvvəl həmin gün Tveriyanın mühasirəsi başa çatıb və şəhər sakinləri möcüzəvi şəkildə qurtulublar.

Adar ayının 7-ci günü Musa peyğəmbərin həm doğulduğu, həm də vəfat etdiyi gündür. O, 120 il ömür sürüb. Vəfatından sonra onun dəfn olunduğu yer məlum deyil. Bu fakt yəhudi ənənəsində həmin günü naməlum məzarda dəfn olunanlar üçün ümumi anım günü kimi qeyd etməyə səbəb olub. O gün oruc tutulması da adətdir, çünki Musa peyğəmbər böyük saleh idi və saleh insanın vəfatı yaşayanların günahlarına kəffarə hesab olunur.

Musa peyğəmbər yəhudi təqvimi ilə 1488-ci il Adar ayının 7-də vəfat edib (bu miladi ilə e.ə. 1272-ci ildir).

Sonda isə yəhudi təqviminin dəqiqliyinə dair bir sübut: hər yeni yəhudi ayının ilk günü gecə səmasına baxın. Əgər hava açıqdırsa və buludlar yoxdursa, yenicə yaranmış ayın incə hilalını görəcəksiniz. Min illər keçməsinə baxmayaraq bu hadisə hər zaman tam dəqiqliklə yeni ayın başlanğıcında baş verir. Bu, möhtəşəm bir dəqiqlik nümunəsidir!

Adar Alef ayınız mübarək olsun!

Hazırladı: Yakov Yovnoviç

Kaparot – qədim bir adətdir. Bu adətə əsasən, Yom Kipur bayramından əvvəl xoruz (kişilər üçün) və ya toyuq (qadınlar üçün) götürülür və baş üzərində fırladılaraq deyilir ki, bu xoruz (və ya toyuq) həmin insanın əvəzinə gedir. Daha sonra xoruz (və ya toyuq) şəxita (kəşər kəsmə) üçün şohetə (kəsməyi bilən din aliminə) verilir. Kəsilmiş xoruz ya da onun satılmasından əldə olunan pul yoxsullara sədəqə kimi verilir.

Kaparot üçün seçilmiş xoruz şəxita (kəşər şəkildə kəsilmə) olunmalıdır – bu, Yom Kipurun ərəfəsində, sübh vaxtından əvvəl edilir. Çünki həmin zaman Allahın mərhəməti Onun sərtliyindən üstün gəlir. Ancaq xoruzu baş üzərində fırlatmaq mərasimi daha əvvəl də edilə bilər. Bir çox insanlar bu mərasimi Yom Kipurdan əvvəlki səhər namazından sonra yerinə yetirirlər. Əgər bir şəxs bu zaman kəparotu edə bilmirsə, onu “on tövbə günü”nün istənilən birində icra edə bilər.

Çoxları bu mərasimi pul ilə yerinə yetirir. Bu zaman insan əlində pul saxlayaraq əlini başı üzərində fırladır. Kaparot üçün konkret bir məbləğ yoxdur, amma əlbəttə, nə qədər çox olsa, bir o qədər yaxşıdır. Kaparotdan sonra bu pullar tsedakaya (sədəqəyə) verilir. Halaxik avtoritetlərdən bəziləri bir sıra səbəblərə görə müasir dövrdə kaparot mərasimini pul ilə yerinə yetirməyi daha münasib hesab edirlər.

Kaparot – qədim bir adətdir. Bu adətə əsasən, Yom Kipur bayramından əvvəl xoruz (kişilər üçün) və ya toyuq (qadınlar üçün) götürülür və baş üzərində fırladılaraq deyilir ki, bu xoruz (və ya toyuq) həmin insanın əvəzinə gedir. Daha sonra xoruz (və ya toyuq) şəxita (kəşər kəsmə) üçün şohetə (kəsməyi bilən din aliminə) verilir. Kəsilmiş xoruz ya da onun satılmasından əldə olunan pul yoxsullara sədəqə kimi verilir.

Kaparot üçün seçilmiş xoruz şəxita (kəşər şəkildə kəsilmə) olunmalıdır – bu, Yom Kipurun ərəfəsində, sübh vaxtından əvvəl edilir. Çünki həmin zaman Allahın mərhəməti Onun sərtliyindən üstün gəlir. Ancaq xoruzu baş üzərində fırlatmaq mərasimi daha əvvəl də edilə bilər. Bir çox insanlar bu mərasimi Yom Kipurdan əvvəlki səhər namazından sonra yerinə yetirirlər. Əgər bir şəxs bu zaman kəparotu edə bilmirsə, onu “on tövbə günü”nün istənilən birində icra edə bilər.

Çoxları bu mərasimi pul ilə yerinə yetirir. Bu zaman insan əlində pul saxlayaraq əlini başı üzərində fırladır. Kaparot üçün konkret bir məbləğ yoxdur, amma əlbəttə, nə qədər çox olsa, bir o qədər yaxşıdır. Kaparotdan sonra bu pullar tsedakaya (sədəqəyə) verilir. Halaxik avtoritetlərdən bəziləri bir sıra səbəblərə görə müasir dövrdə kaparot mərasimini pul ilə yerinə yetirməyi daha münasib hesab edirlər.

26 yanvar (5783-cü il, 4 şvat) tarixində Bakıda Avropa Yəhudilərinin Sinaqoqunda Holokost qurbanlarının Anım Günü keçirildi. Anım axşamı Bakıdakı Avropa Yəhudiləri Dini İcmasının baş ravvini Şneor Seqalın rəhbərliyi ilə baş tutdu.

Tədbirdə Avropa Yəhudiləri İcmasının sədri Aleksandr Yakovleviç Şarovski, İsrail Dövlətinin Azərbaycandakı səfiri Corc Dik, Azərbaycan Respublikasının Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi sədrinin müavini Siyavuş Heydərov çıxış etdilər.

Holokost qurbanlarının xatirəsinə həsr olunmuş bədii kompozisiya ilə Xabad Or-Avner Yəhudi Məktəbinin şagirdləri çıxış etdilər.

Axşamın sonunda anım şamları yandırıldı. Şamları Avropa Yəhudiləri İcmasının sədri Aleksandr Yakovleviç Şarovski, Dağ Yəhudiləri İcmasının sədri Milix Yevdayev, İsrailin Azərbaycandakı konsulu M. İfraimov, Milli Məclisin deputatı A. Rafailov, STMEGI Fondunun nümayəndəsi Ş. Davidov, "Hesed Gerşon" təşkilatının direktoru B. Muşailov yandırdılar.

Anım mərasimində 13 ölkənin səfirləri və digər beynəlxalq təşkilatların nümayəndələri iştirak etdilər.

Evgeni Brenneyzen
İcma sədrinin müavini

26 yanvar (5783-cü il, 4 şvat) tarixində Bakıda Avropa Yəhudilərinin Sinaqoqunda Holokost qurbanlarının Anım Günü keçirildi. Anım axşamı Bakıdakı Avropa Yəhudiləri Dini İcmasının baş ravvini Şneor Seqalın rəhbərliyi ilə baş tutdu.

Tədbirdə Avropa Yəhudiləri İcmasının sədri Aleksandr Yakovleviç Şarovski, İsrail Dövlətinin Azərbaycandakı səfiri Corc Dik, Azərbaycan Respublikasının Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi sədrinin müavini Siyavuş Heydərov çıxış etdilər.

Holokost qurbanlarının xatirəsinə həsr olunmuş bədii kompozisiya ilə Xabad Or-Avner Yəhudi Məktəbinin şagirdləri çıxış etdilər.

Axşamın sonunda anım şamları yandırıldı. Şamları Avropa Yəhudiləri İcmasının sədri Aleksandr Yakovleviç Şarovski, Dağ Yəhudiləri İcmasının sədri Milix Yevdayev, İsrailin Azərbaycandakı konsulu M. İfraimov, Milli Məclisin deputatı A. Rafailov, STMEGI Fondunun nümayəndəsi Ş. Davidov, "Hesed Gerşon" təşkilatının direktoru B. Muşailov yandırdılar.

Anım mərasimində 13 ölkənin səfirləri və digər beynəlxalq təşkilatların nümayəndələri iştirak etdilər.

Evgeni Brenneyzen
İcma sədrinin müavini

Orta statistik bir israilli təqviminə baxdıqda və Roş Ha-Şana bayramından sonrakı səhər, Tişrey ayının üçüncü günü sübh çağıdan qaranlıq çökənə qədər (2022-ci ildə bu, 28 sentyabr) oruc tutulduğunu gördükdə, bu orucu adətən bayram süfrəsinin yemək-içməklə dolu iki günündən sonra bədənə "yüklənmənin" azaldılması üçün nəzərdə tutulmuş bir yüngülləşdirici gün kimi qəbul edir – axı bu günlərdə yeyilib-içilənlərin siyahısını saymaq belə çətindir.

Bəlkə ona elə gəlir ki, müdriklər (axı onlar müdrikdir) bu orucu məhz həzm sisteminə düşən yükü azaltmaq üçün fikirləşiblər. Yaxud da düşünür ki, bu oruc Yom Kipurdan əvvəl bir məşqdir, çünki Yom Kipurda – keçən ildə edilən saysız-hesabsız günah və səhvləri yumaq üçün – tam bir günlük oruc tutmaq ciddi səbəbə əsaslanır. Bəs Gedaliya orucu ilə nə etmək olar? Müdriklər bununla nə demək istəmişdilər?

Məsələ burasındadır ki, Gedaliya orucunu təsis edən müdriklər ümid edirdilər ki, iki min beş yüz il əvvəl baş verən hadisə gələcək nəsillərə, o cümlədən bizlərə, yəni müasir insanlara bir dərs olacaq.

O qaranlıq günlərin hadisələrinə qayıdaq – eramızdan əvvəl 597-ci il. Yerusəlim Məbədi Babil kralının ordusu tərəfindən dağıdılmışdır. Əhalinin bir hissəsi əsarətə aparılmış, qalanı isə, xüsusən də torpaqla məşğul olanlar, Gedaliya ben Axikamın rəhbərliyi ilə İsrail torpağında qalmışdılar. Gedaliya nəcabətli bir ailədən gəlirdi (babası padşah Yeşayanın zamanında katib olmuş, atası Axikam isə peyğəmbər Yeremiyanı xilas etmişdi). Tanax (Padşahlar 2, 25:22–26 və Yeremiyanın kitabı, 40:5–43:7) Gedaliyaya müsbət qiymət verir. O, cəmi iki ay ərzində ölkədə normal həyatı bərpa etmiş və xalqı Babil qəddarlığından qorumaq üçün çalışmışdır.

Düşmən işğalından sonra milli dirçəliş ümidi yaranmışdı. O, Babililərdən qorunmaq üçün ölkəni tərk etmiş və qonşu ölkələrdə sığınacaq tapmış insanları geri dönməyə çağırdı. Geri dönüş başladı. Padşah nəslindən olan İşmael ben Netanya da qayıtdı. O, Gedaliyanı öldürməyi planlaşdırmışdı. Onun hərəkətləri yalnız şəxsi maraqlardan irəli gəlirdi, milli mənafe ilə əlaqəli deyildi. Bildirilir ki, İşmaelin bu planı ammonluların kralı Baalis tərəfindən dəstəklənirdi. Gedaliyanın silahdaşları onu bu təhlükə barədə xəbərdar etmiş və İşmaeli zərərsizləşdirməyi təklif etmişdilər. Lakin Gedaliya onlara inanmamışdı. O, günahsız bir insana böhtan atmaqdan qorxurdu. Təəssüf ki, yanılmışdı.

Roş Ha-Şana günündə İşmael ben Netanya özü ilə birlikdə dəstəsi ilə bayram süfrəsinə gəlmiş, yeməkdən sonra Gedaliyanı, onun yaxınlarını və Babil qarnizonunun əsgərlərini qətlə yetirmişdi. Bundan sonra ammonlulara qaçmışdı.

Bu namərd qətlin cəzası qaçılmaz olmuşdu. İsrail torpağındakı yəhudi icması tamamilə məhv edilmişdi. Gedaliyanın xatirəsinə oruc günü təyin olunmuşdur – lakin bu oruc onun qətlə yetirildiyi gündə deyil, çünki Roş Ha-Şana günü oruc tutmaq olmaz. Buna görə də bu hadisədən sonrakı gün – Tişrey ayının üçüncü günü (2022-ci ildə 28 sentyabr) oruc günü elan edilmişdir.

Müdriklər ümid edirdilər ki, baş verən hadisə gələcək nəsillər üçün, xüsusən də müasir cəmiyyət üçün dərs olacaq. Ən dəhşətlisi odur ki, tükənməyən düşmənçilik və qarşılıqlı inamsızlıq şəraitində ölkəni itirmək təhlükəsi realdır. Məhz buna görə də hər bir insan yeni il süfrəsi arxasında oturarkən, alma parçasını bala batırıb yeyərkən özünə bir sual verməlidir: cəmiyyətdə qarşılıqlı anlaşma və ədalətə necə nail ola bilərik? Gedaliyanın qanı əsrlərin dərinliyindən ağlın səsinə səsləyir!

Yakov Yovnöviç

Orta statistik bir israilli təqviminə baxdıqda və Roş Ha-Şana bayramından sonrakı səhər, Tişrey ayının üçüncü günü sübh çağıdan qaranlıq çökənə qədər (2022-ci ildə bu, 28 sentyabr) oruc tutulduğunu gördükdə, bu orucu adətən bayram süfrəsinin yemək-içməklə dolu iki günündən sonra bədənə "yüklənmənin" azaldılması üçün nəzərdə tutulmuş bir yüngülləşdirici gün kimi qəbul edir – axı bu günlərdə yeyilib-içilənlərin siyahısını saymaq belə çətindir.

Bəlkə ona elə gəlir ki, müdriklər (axı onlar müdrikdir) bu orucu məhz həzm sisteminə düşən yükü azaltmaq üçün fikirləşiblər. Yaxud da düşünür ki, bu oruc Yom Kipurdan əvvəl bir məşqdir, çünki Yom Kipurda – keçən ildə edilən saysız-hesabsız günah və səhvləri yumaq üçün – tam bir günlük oruc tutmaq ciddi səbəbə əsaslanır. Bəs Gedaliya orucu ilə nə etmək olar? Müdriklər bununla nə demək istəmişdilər?

Məsələ burasındadır ki, Gedaliya orucunu təsis edən müdriklər ümid edirdilər ki, iki min beş yüz il əvvəl baş verən hadisə gələcək nəsillərə, o cümlədən bizlərə, yəni müasir insanlara bir dərs olacaq.

O qaranlıq günlərin hadisələrinə qayıdaq – eramızdan əvvəl 597-ci il. Yerusəlim Məbədi Babil kralının ordusu tərəfindən dağıdılmışdır. Əhalinin bir hissəsi əsarətə aparılmış, qalanı isə, xüsusən də torpaqla məşğul olanlar, Gedaliya ben Axikamın rəhbərliyi ilə İsrail torpağında qalmışdılar. Gedaliya nəcabətli bir ailədən gəlirdi (babası padşah Yeşayanın zamanında katib olmuş, atası Axikam isə peyğəmbər Yeremiyanı xilas etmişdi). Tanax (Padşahlar 2, 25:22–26 və Yeremiyanın kitabı, 40:5–43:7) Gedaliyaya müsbət qiymət verir. O, cəmi iki ay ərzində ölkədə normal həyatı bərpa etmiş və xalqı Babil qəddarlığından qorumaq üçün çalışmışdır.

Düşmən işğalından sonra milli dirçəliş ümidi yaranmışdı. O, Babililərdən qorunmaq üçün ölkəni tərk etmiş və qonşu ölkələrdə sığınacaq tapmış insanları geri dönməyə çağırdı. Geri dönüş başladı. Padşah nəslindən olan İşmael ben Netanya da qayıtdı. O, Gedaliyanı öldürməyi planlaşdırmışdı. Onun hərəkətləri yalnız şəxsi maraqlardan irəli gəlirdi, milli mənafe ilə əlaqəli deyildi. Bildirilir ki, İşmaelin bu planı ammonluların kralı Baalis tərəfindən dəstəklənirdi. Gedaliyanın silahdaşları onu bu təhlükə barədə xəbərdar etmiş və İşmaeli zərərsizləşdirməyi təklif etmişdilər. Lakin Gedaliya onlara inanmamışdı. O, günahsız bir insana böhtan atmaqdan qorxurdu. Təəssüf ki, yanılmışdı.

Roş Ha-Şana günündə İşmael ben Netanya özü ilə birlikdə dəstəsi ilə bayram süfrəsinə gəlmiş, yeməkdən sonra Gedaliyanı, onun yaxınlarını və Babil qarnizonunun əsgərlərini qətlə yetirmişdi. Bundan sonra ammonlulara qaçmışdı.

Bu namərd qətlin cəzası qaçılmaz olmuşdu. İsrail torpağındakı yəhudi icması tamamilə məhv edilmişdi. Gedaliyanın xatirəsinə oruc günü təyin olunmuşdur – lakin bu oruc onun qətlə yetirildiyi gündə deyil, çünki Roş Ha-Şana günü oruc tutmaq olmaz. Buna görə də bu hadisədən sonrakı gün – Tişrey ayının üçüncü günü (2022-ci ildə 28 sentyabr) oruc günü elan edilmişdir.

Müdriklər ümid edirdilər ki, baş verən hadisə gələcək nəsillər üçün, xüsusən də müasir cəmiyyət üçün dərs olacaq. Ən dəhşətlisi odur ki, tükənməyən düşmənçilik və qarşılıqlı inamsızlıq şəraitində ölkəni itirmək təhlükəsi realdır. Məhz buna görə də hər bir insan yeni il süfrəsi arxasında oturarkən, alma parçasını bala batırıb yeyərkən özünə bir sual verməlidir: cəmiyyətdə qarşılıqlı anlaşma və ədalətə necə nail ola bilərik? Gedaliyanın qanı əsrlərin dərinliyindən ağlın səsinə səsləyir!

Yakov Yovnöviç

Orta statistik bir israilli təqviminə baxdıqda və Roş Ha-Şana bayramından sonrakı səhər, Tişrey ayının üçüncü günü sübh çağıdan qaranlıq çökənə qədər (2022-ci ildə bu, 28 sentyabr) oruc tutulduğunu gördükdə, bu orucu adətən bayram süfrəsinin yemək-içməklə dolu iki günündən sonra bədənə "yüklənmənin" azaldılması üçün nəzərdə tutulmuş bir yüngülləşdirici gün kimi qəbul edir – axı bu günlərdə yeyilib-içilənlərin siyahısını saymaq belə çətindir.

Bəlkə ona elə gəlir ki, müdriklər (axı onlar müdrikdir) bu orucu məhz həzm sisteminə düşən yükü azaltmaq üçün fikirləşiblər. Yaxud da düşünür ki, bu oruc Yom Kipurdan əvvəl bir məşqdir, çünki Yom Kipurda – keçən ildə edilən saysız-hesabsız günah və səhvləri yumaq üçün – tam bir günlük oruc tutmaq ciddi səbəbə əsaslanır. Bəs Gedaliya orucu ilə nə etmək olar? Müdriklər bununla nə demək istəmişdilər?

Məsələ burasındadır ki, Gedaliya orucunu təsis edən müdriklər ümid edirdilər ki, iki min beş yüz il əvvəl baş verən hadisə gələcək nəsillərə, o cümlədən bizlərə, yəni müasir insanlara bir dərs olacaq.

O qaranlıq günlərin hadisələrinə qayıdaq – eramızdan əvvəl 597-ci il. Yerusəlim Məbədi Babil kralının ordusu tərəfindən dağıdılmışdır. Əhalinin bir hissəsi əsarətə aparılmış, qalanı isə, xüsusən də torpaqla məşğul olanlar, Gedaliya ben Axikamın rəhbərliyi ilə İsrail torpağında qalmışdılar. Gedaliya nəcabətli bir ailədən gəlirdi (babası padşah Yeşayanın zamanında katib olmuş, atası Axikam isə peyğəmbər Yeremiyanı xilas etmişdi). Tanax (Padşahlar 2, 25:22–26 və Yeremiyanın kitabı, 40:5–43:7) Gedaliyaya müsbət qiymət verir. O, cəmi iki ay ərzində ölkədə normal həyatı bərpa etmiş və xalqı Babil qəddarlığından qorumaq üçün çalışmışdır.

Düşmən işğalından sonra milli dirçəliş ümidi yaranmışdı. O, Babililərdən qorunmaq üçün ölkəni tərk etmiş və qonşu ölkələrdə sığınacaq tapmış insanları geri dönməyə çağırdı. Geri dönüş başladı. Padşah nəslindən olan İşmael ben Netanya da qayıtdı. O, Gedaliyanı öldürməyi planlaşdırmışdı. Onun hərəkətləri yalnız şəxsi maraqlardan irəli gəlirdi, milli mənafe ilə əlaqəli deyildi. Bildirilir ki, İşmaelin bu planı ammonluların kralı Baalis tərəfindən dəstəklənirdi. Gedaliyanın silahdaşları onu bu təhlükə barədə xəbərdar etmiş və İşmaeli zərərsizləşdirməyi təklif etmişdilər. Lakin Gedaliya onlara inanmamışdı. O, günahsız bir insana böhtan atmaqdan qorxurdu. Təəssüf ki, yanılmışdı.

Roş Ha-Şana günündə İşmael ben Netanya özü ilə birlikdə dəstəsi ilə bayram süfrəsinə gəlmiş, yeməkdən sonra Gedaliyanı, onun yaxınlarını və Babil qarnizonunun əsgərlərini qətlə yetirmişdi. Bundan sonra ammonlulara qaçmışdı.

Bu namərd qətlin cəzası qaçılmaz olmuşdu. İsrail torpağındakı yəhudi icması tamamilə məhv edilmişdi. Gedaliyanın xatirəsinə oruc günü təyin olunmuşdur – lakin bu oruc onun qətlə yetirildiyi gündə deyil, çünki Roş Ha-Şana günü oruc tutmaq olmaz. Buna görə də bu hadisədən sonrakı gün – Tişrey ayının üçüncü günü (2022-ci ildə 28 sentyabr) oruc günü elan edilmişdir.

Müdriklər ümid edirdilər ki, baş verən hadisə gələcək nəsillər üçün, xüsusən də müasir cəmiyyət üçün dərs olacaq. Ən dəhşətlisi odur ki, tükənməyən düşmənçilik və qarşılıqlı inamsızlıq şəraitində ölkəni itirmək təhlükəsi realdır. Məhz buna görə də hər bir insan yeni il süfrəsi arxasında oturarkən, alma parçasını bala batırıb yeyərkən özünə bir sual verməlidir: cəmiyyətdə qarşılıqlı anlaşma və ədalətə necə nail ola bilərik? Gedaliyanın qanı əsrlərin dərinliyindən ağlın səsinə səsləyir!

Yakov Yovnöviç