1946-cı ildə Karganov (indiki Rəsul Rza) və Birinci May (indiki Dilarə Əliyeva) küçələrinin kəsişməsində yerləşən keçmiş mülki müdafiə deposunun binası yarı zirzəmi məkanda indiki sinaqoq üçün ayrılmışdır. Bina təmir edilmiş və Azərbaycandakı gürcü yəhudiləri icması ilə birlikdə icmanın ehtiyacları üçün yenidən təchiz edilmişdir. İki ibadət zalı inşa edilmişdir: biri așkenazlar üçün böyük, digəri isə gürcü yəhudiləri üçün kiçik. Vəsaitlər Azərbaycan yəhudilərinin könüllü ianələri nəticəsində toplanmışdır. 2002-ci ildə yeni sinaqoq binasının tikintisi barədə qərar qəbul edilmişdir. Yeni sinaqoqun açılışı 2003-cü il martın 9-da baş tutmuşdur.

Hazırda sinaqoqun ravvini Şneor Seqaldır.

1946-cı ildə Karganov (indiki Rəsul Rza) və Birinci May (indiki Dilarə Əliyeva) küçələrinin kəsişməsində yerləşən keçmiş mülki müdafiə deposunun binası yarı zirzəmi məkanda indiki sinaqoq üçün ayrılmışdır. Bina təmir edilmiş və Azərbaycandakı gürcü yəhudiləri icması ilə birlikdə icmanın ehtiyacları üçün yenidən təchiz edilmişdir. İki ibadət zalı inşa edilmişdir: biri așkenazlar üçün böyük, digəri isə gürcü yəhudiləri üçün kiçik. Vəsaitlər Azərbaycan yəhudilərinin könüllü ianələri nəticəsində toplanmışdır. 2002-ci ildə yeni sinaqoq binasının tikintisi barədə qərar qəbul edilmişdir. Yeni sinaqoqun açılışı 2003-cü il martın 9-da baş tutmuşdur.

Hazırda sinaqoqun ravvini Şneor Seqaldır.

1946-cı ildə Karganov (indiki Rəsul Rza) və Birinci May (indiki Dilarə Əliyeva) küçələrinin kəsişməsində yerləşən keçmiş mülki müdafiə deposunun binası yarı zirzəmi məkanda indiki sinaqoq üçün ayrılmışdır. Bina təmir edilmiş və Azərbaycandakı gürcü yəhudiləri icması ilə birlikdə icmanın ehtiyacları üçün yenidən təchiz edilmişdir. İki ibadət zalı inşa edilmişdir: biri așkenazlar üçün böyük, digəri isə gürcü yəhudiləri üçün kiçik. Vəsaitlər Azərbaycan yəhudilərinin könüllü ianələri nəticəsində toplanmışdır. 2002-ci ildə yeni sinaqoq binasının tikintisi barədə qərar qəbul edilmişdir. Yeni sinaqoqun açılışı 2003-cü il martın 9-da baş tutmuşdur.

Hazırda sinaqoqun ravvini Şneor Seqaldır.

Müasir Azərbaycan ərazisində üç yəhudi icması mövcuddur: dağ yəhudiləri, aşkenazi yəhudiləri və gürcü yəhudiləri. Ən qədim icma dağ yəhudilərinin icmasıdır ki, onların əcdadları bəzi məlumatlara görə təxminən 15 əsr əvvəl bura gəlmişlər. Bu versiyaya əsasən, İranda mazdakitlər hərəkatının yatırılmasından sonra (e.ə. V əsrin sonu – VI əsrin əvvəlləri) onların tərəfdarları olan iran yəhudilərinin böyük hissəsi imperiyanın kənarına, yəni müasir Şimali Azərbaycan və Cənubi Dağıstan ərazisinə sürgün edilmişdir. Dağ yəhudilərinin əcdadları fars dilinin cənub-qərb ləhcəsində danışırdılar və bu dildən müasir dağ yəhudilərinin dili – cuhuri və ya yəhudi-tat dili yaranmışdır. Lakin dağ yəhudiləri arasında elə rəvayətlər də var ki, ilk yəhudilər Şərqi Qafqazda hələ e.ə. VIII əsrdə, Assur əsirliyi dövründə məskunlaşmışlar.

İlk aşkenazi yəhudiləri 1813-cü il Gülüstan sülhündən sonra Azərbaycan ərazisinin Rusiyaya birləşdirilməsi ilə XIX əsrdə Bakıya gəlmişlər. Eyni dövrdə Azərbaycanda gürcü yəhudiləri də peyda olmuşdur. Bundan əlavə, XIX əsrdən etibarən burada yəhudiləşmiş rus sektantları – şənbəçilər (subbotniklər) və gerlər də yaşamağa başlamışlar.

1870-ci ildən başlayaraq Bakıda neft sənayesinin sürətli inkişafı ilə əlaqədar Şimali Azərbaycana Rusiyanın Avropa hissəsindən yəhudilərin axını kəskin artmışdır. Bunlar əsasən ziyalılar idi: mühəndislər, həkimlər, vəkillər, müəllimlər. 1897-ci ildə Azərbaycanda 14,791 yəhudi yaşayırdı.

Sovet hakimiyyəti illərində Azərbaycanda yaşayan yəhudilərin sayı bir neçə dəfə artdı. Rəsmi məlumatlara görə, 1970-ci ilə qədər onların sayı 40,000 nəfərə çatdı, lakin real rəqəmlər bundan da yüksək idi.

1920-ci illərdə respublikada mövcud olan sionist təşkilatları dağıdıldıqdan və 1930-cu illərdə repressiyalar nəticəsində dağ yəhudilərinin ziyalılarının böyük hissəsi məhv edildikdən sonra respublikada yeganə yəhudi institutu hakimiyyətin ciddi nəzarəti altında fəaliyyət göstərən bir neçə sinaqoq oldu. 1970-ci illərdə Azərbaycanda kütləvi “tatlaşdırma” kampaniyası başlandı və bir çox dağ yəhudiləri təzyiqlə tat kimi qeydiyyata alındılar. Şirvan yəhudilərindən bəziləri – Vartaşen (indiki Oğuz), Kirovoabad (indiki Gəncə), Göyçay və s. şəhərlərdən olanlar – pasportlarında azərbaycanlı kimi qeyd olundular. Lakin bütün müşahidəçilər qeyd edirlər ki, Azərbaycanın yəhudi əhalisi ətrafdakı əhali tərəfindən heç vaxt antisemitizm təzahürləri ilə üzləşməyib.

1980-ci illərin sonunda Azərbaycan yəhudilərinin kütləvi aliyası başladı. Bunun əsas səbəblərindən biri 1989–1993-cü illərdə respublikada yaranmış qeyri-sabit siyasi və iqtisadi vəziyyət idi. 1989-cu ildən 2009-cu ilə qədər Azərbaycandan İsrailə təxminən 40,000 nəfər köçüb. Son illərdə aliya ildə 150-200 nəfər təşkil edir. 11,000-dən çox insan Rusiyaya qazanc dalınca gedib, baxmayaraq ki, onlar formal olaraq Azərbaycan yəhudi icmasının üzvləri kimi qeydiyyatda qalırlar.

Dini icmaların rəhbərlərinin məlumatlarına görə, hazırda Azərbaycan ərazisində təxminən 16,000 yəhudi yaşayır, o cümlədən:
a) dağ yəhudiləri – təxminən 11,000 nəfər (6,000 – Bakıda, 3,600 – Qubada və 1,300 nəfər – ölkənin digər rayonlarında, əsasən Sumqayıt, Gəncə, Oğuz, Göyçay şəhərlərində);
b) aşkenazi yəhudiləri – 4,300 nəfər (o cümlədən 3,300 – Bakıda);
c) gürcü yəhudiləri – təxminən 600 nəfər.

Bundan əlavə, Privolnoye və Kirovka kəndlərində şənbəçilərin (subbotniklərin) nəsilləri yaşayır.

Müasir Azərbaycan ərazisində üç yəhudi icması mövcuddur: dağ yəhudiləri, aşkenazi yəhudiləri və gürcü yəhudiləri. Ən qədim icma dağ yəhudilərinin icmasıdır ki, onların əcdadları bəzi məlumatlara görə təxminən 15 əsr əvvəl bura gəlmişlər. Bu versiyaya əsasən, İranda mazdakitlər hərəkatının yatırılmasından sonra (e.ə. V əsrin sonu – VI əsrin əvvəlləri) onların tərəfdarları olan iran yəhudilərinin böyük hissəsi imperiyanın kənarına, yəni müasir Şimali Azərbaycan və Cənubi Dağıstan ərazisinə sürgün edilmişdir. Dağ yəhudilərinin əcdadları fars dilinin cənub-qərb ləhcəsində danışırdılar və bu dildən müasir dağ yəhudilərinin dili – cuhuri və ya yəhudi-tat dili yaranmışdır. Lakin dağ yəhudiləri arasında elə rəvayətlər də var ki, ilk yəhudilər Şərqi Qafqazda hələ e.ə. VIII əsrdə, Assur əsirliyi dövründə məskunlaşmışlar.

İlk aşkenazi yəhudiləri 1813-cü il Gülüstan sülhündən sonra Azərbaycan ərazisinin Rusiyaya birləşdirilməsi ilə XIX əsrdə Bakıya gəlmişlər. Eyni dövrdə Azərbaycanda gürcü yəhudiləri də peyda olmuşdur. Bundan əlavə, XIX əsrdən etibarən burada yəhudiləşmiş rus sektantları – şənbəçilər (subbotniklər) və gerlər də yaşamağa başlamışlar.

1870-ci ildən başlayaraq Bakıda neft sənayesinin sürətli inkişafı ilə əlaqədar Şimali Azərbaycana Rusiyanın Avropa hissəsindən yəhudilərin axını kəskin artmışdır. Bunlar əsasən ziyalılar idi: mühəndislər, həkimlər, vəkillər, müəllimlər. 1897-ci ildə Azərbaycanda 14,791 yəhudi yaşayırdı.

Sovet hakimiyyəti illərində Azərbaycanda yaşayan yəhudilərin sayı bir neçə dəfə artdı. Rəsmi məlumatlara görə, 1970-ci ilə qədər onların sayı 40,000 nəfərə çatdı, lakin real rəqəmlər bundan da yüksək idi.

1920-ci illərdə respublikada mövcud olan sionist təşkilatları dağıdıldıqdan və 1930-cu illərdə repressiyalar nəticəsində dağ yəhudilərinin ziyalılarının böyük hissəsi məhv edildikdən sonra respublikada yeganə yəhudi institutu hakimiyyətin ciddi nəzarəti altında fəaliyyət göstərən bir neçə sinaqoq oldu. 1970-ci illərdə Azərbaycanda kütləvi “tatlaşdırma” kampaniyası başlandı və bir çox dağ yəhudiləri təzyiqlə tat kimi qeydiyyata alındılar. Şirvan yəhudilərindən bəziləri – Vartaşen (indiki Oğuz), Kirovoabad (indiki Gəncə), Göyçay və s. şəhərlərdən olanlar – pasportlarında azərbaycanlı kimi qeyd olundular. Lakin bütün müşahidəçilər qeyd edirlər ki, Azərbaycanın yəhudi əhalisi ətrafdakı əhali tərəfindən heç vaxt antisemitizm təzahürləri ilə üzləşməyib.

1980-ci illərin sonunda Azərbaycan yəhudilərinin kütləvi aliyası başladı. Bunun əsas səbəblərindən biri 1989–1993-cü illərdə respublikada yaranmış qeyri-sabit siyasi və iqtisadi vəziyyət idi. 1989-cu ildən 2009-cu ilə qədər Azərbaycandan İsrailə təxminən 40,000 nəfər köçüb. Son illərdə aliya ildə 150-200 nəfər təşkil edir. 11,000-dən çox insan Rusiyaya qazanc dalınca gedib, baxmayaraq ki, onlar formal olaraq Azərbaycan yəhudi icmasının üzvləri kimi qeydiyyatda qalırlar.

Dini icmaların rəhbərlərinin məlumatlarına görə, hazırda Azərbaycan ərazisində təxminən 16,000 yəhudi yaşayır, o cümlədən:
a) dağ yəhudiləri – təxminən 11,000 nəfər (6,000 – Bakıda, 3,600 – Qubada və 1,300 nəfər – ölkənin digər rayonlarında, əsasən Sumqayıt, Gəncə, Oğuz, Göyçay şəhərlərində);
b) aşkenazi yəhudiləri – 4,300 nəfər (o cümlədən 3,300 – Bakıda);
c) gürcü yəhudiləri – təxminən 600 nəfər.

Bundan əlavə, Privolnoye və Kirovka kəndlərində şənbəçilərin (subbotniklərin) nəsilləri yaşayır.

Müasir Azərbaycan ərazisində üç yəhudi icması mövcuddur: dağ yəhudiləri, aşkenazi yəhudiləri və gürcü yəhudiləri. Ən qədim icma dağ yəhudilərinin icmasıdır ki, onların əcdadları bəzi məlumatlara görə təxminən 15 əsr əvvəl bura gəlmişlər. Bu versiyaya əsasən, İranda mazdakitlər hərəkatının yatırılmasından sonra (e.ə. V əsrin sonu – VI əsrin əvvəlləri) onların tərəfdarları olan iran yəhudilərinin böyük hissəsi imperiyanın kənarına, yəni müasir Şimali Azərbaycan və Cənubi Dağıstan ərazisinə sürgün edilmişdir. Dağ yəhudilərinin əcdadları fars dilinin cənub-qərb ləhcəsində danışırdılar və bu dildən müasir dağ yəhudilərinin dili – cuhuri və ya yəhudi-tat dili yaranmışdır. Lakin dağ yəhudiləri arasında elə rəvayətlər də var ki, ilk yəhudilər Şərqi Qafqazda hələ e.ə. VIII əsrdə, Assur əsirliyi dövründə məskunlaşmışlar.

İlk aşkenazi yəhudiləri 1813-cü il Gülüstan sülhündən sonra Azərbaycan ərazisinin Rusiyaya birləşdirilməsi ilə XIX əsrdə Bakıya gəlmişlər. Eyni dövrdə Azərbaycanda gürcü yəhudiləri də peyda olmuşdur. Bundan əlavə, XIX əsrdən etibarən burada yəhudiləşmiş rus sektantları – şənbəçilər (subbotniklər) və gerlər də yaşamağa başlamışlar.

1870-ci ildən başlayaraq Bakıda neft sənayesinin sürətli inkişafı ilə əlaqədar Şimali Azərbaycana Rusiyanın Avropa hissəsindən yəhudilərin axını kəskin artmışdır. Bunlar əsasən ziyalılar idi: mühəndislər, həkimlər, vəkillər, müəllimlər. 1897-ci ildə Azərbaycanda 14,791 yəhudi yaşayırdı.

Sovet hakimiyyəti illərində Azərbaycanda yaşayan yəhudilərin sayı bir neçə dəfə artdı. Rəsmi məlumatlara görə, 1970-ci ilə qədər onların sayı 40,000 nəfərə çatdı, lakin real rəqəmlər bundan da yüksək idi.

1920-ci illərdə respublikada mövcud olan sionist təşkilatları dağıdıldıqdan və 1930-cu illərdə repressiyalar nəticəsində dağ yəhudilərinin ziyalılarının böyük hissəsi məhv edildikdən sonra respublikada yeganə yəhudi institutu hakimiyyətin ciddi nəzarəti altında fəaliyyət göstərən bir neçə sinaqoq oldu. 1970-ci illərdə Azərbaycanda kütləvi “tatlaşdırma” kampaniyası başlandı və bir çox dağ yəhudiləri təzyiqlə tat kimi qeydiyyata alındılar. Şirvan yəhudilərindən bəziləri – Vartaşen (indiki Oğuz), Kirovoabad (indiki Gəncə), Göyçay və s. şəhərlərdən olanlar – pasportlarında azərbaycanlı kimi qeyd olundular. Lakin bütün müşahidəçilər qeyd edirlər ki, Azərbaycanın yəhudi əhalisi ətrafdakı əhali tərəfindən heç vaxt antisemitizm təzahürləri ilə üzləşməyib.

1980-ci illərin sonunda Azərbaycan yəhudilərinin kütləvi aliyası başladı. Bunun əsas səbəblərindən biri 1989–1993-cü illərdə respublikada yaranmış qeyri-sabit siyasi və iqtisadi vəziyyət idi. 1989-cu ildən 2009-cu ilə qədər Azərbaycandan İsrailə təxminən 40,000 nəfər köçüb. Son illərdə aliya ildə 150-200 nəfər təşkil edir. 11,000-dən çox insan Rusiyaya qazanc dalınca gedib, baxmayaraq ki, onlar formal olaraq Azərbaycan yəhudi icmasının üzvləri kimi qeydiyyatda qalırlar.

Dini icmaların rəhbərlərinin məlumatlarına görə, hazırda Azərbaycan ərazisində təxminən 16,000 yəhudi yaşayır, o cümlədən:
a) dağ yəhudiləri – təxminən 11,000 nəfər (6,000 – Bakıda, 3,600 – Qubada və 1,300 nəfər – ölkənin digər rayonlarında, əsasən Sumqayıt, Gəncə, Oğuz, Göyçay şəhərlərində);
b) aşkenazi yəhudiləri – 4,300 nəfər (o cümlədən 3,300 – Bakıda);
c) gürcü yəhudiləri – təxminən 600 nəfər.

Bundan əlavə, Privolnoye və Kirovka kəndlərində şənbəçilərin (subbotniklərin) nəsilləri yaşayır.

XIX əsrin əvvəllərində Gülüstan müqaviləsi (1813) ilə Rusiya imperiyası tərkibinə keçən Azərbaycan ərazilərində yeni bir dini-mədəni mənzərə formalaşmağa başladı. Bu dövrdə Bakı şəhərinə ilk aşkenaz yəhudilərinin köçü nəinki şəhərin demoqrafik quruluşunu dəyişdi, həm də onun çoxmillətli mədəniyyətinə özünəməxsus boya qatdı.

İlk məskunlaşma dövrü: köklərin qoyulması
1830-cu illərdən etibarən Bakıya cəlb olunan yəhudi tacirlər və sənətkarlar şəhərin iqtisadi həyatında fəal rol oynamağa başladılar. Maraqlıdır ki, 1863-cü ildə Bakı quberniyasının statistik məlumatlarında şəhərdə 127 yəhudi ailəsinin qeydə alınması bu icmanın artıq nəzərə çarpacaq dərəcədə formalaşdığını göstərir.

İctimai həyatda inteqrasiya
1890-cı illərdə neft bumunun yaşandığı dövrdə yəhudi icması Bakının ictimai həyatında daha görünən oldu. 1891-ci ildə Giləki məhəlləsində tikilən ilk sinaqoq yalnız dini mərkəz deyil, həm də mədəniyyət ocağı funksiyasını yerinə yetirirdi. Məhz burada 1903-cü ildə yəhudi gəncləri üçün ilk kitabxana açılmışdı.

Sovet dövrünün çətinlikləri və uğurları
1920-30-cu illərdə sovet hakimiyyəti bütün dini icmalar kimi yəhudi icmasını da ciddi sınaqdan keçirdi. Lakin maraqlıdır ki, 1938-ci ildə Bakıda yəhudi müəllimlərinin iştirakı ilə Azərbaycan dilində ilk dəfə "Şolom-Aleyxem" əsərlərinin tərcüməsi nəşr olundu.

Müstəqillik dövründə dirçəliş
1999-cu ildə Heydər Əliyevin göstərişi ilə Bakıda yeni sinaqoqun tikintisinə başlanması Azərbaycanda dini tolerantlığın parlaq nümunəsinə çevrildi. Hazırda Bakı Avropa Yəhudiləri Dini İcması təkcə dini deyil, həm də mədəni dialoqun mərkəzi kimi fəaliyyət göstərir.

Unikal Azərbaycan modeli
Azərbaycan cəmiyyətində yəhudi icmasının tarixi özünəxüsusluğu ondadır ki, burada heç bir dövrdə kütləvi antisemitizm halları qeydə alınmayıb. Əksinə, 2002-ci ildə Bakıda yəhudi və azərbaycanlı alimlərin birgə tədqiqat layihələri üzərində işləməsi bu tolerant mühitin davamı oldu.

Bu gün Azərbaycan Avropa Yəhudiləri Dini İcması öz fəaliyyətində nəinki dini ənənələri qoruyub saxlayır, həm də ölkəmizin çoxmillətli mədəni irsinin təbliğində mühüm rol oynayır. 2019-cu ildə Bakıda keçirilən Beynəlxalq Yəhudi-Müsəlman dialoqu forumu da bunun parlaq sübutudur.

İlk aşkenaz yəhudiləri Bakıya XIX əsrin əvvəllərində, Azərbaycan ərazisinin 1813-cü il Gülüstan müqaviləsi ilə Rusiyaya birləşdirilməsindən sonra gəldilər. Eyni dövrdə Azərbaycanda gürcü yəhudiləri də məskunlaşmağa başladı. Bundan əlavə, XIX əsrdən etibarən burada rus mənşəli "subbotniklər" və "gerlar" kimi yəhudi inanclı sekta nümayəndələri yaşayırdı.

Xronoloji Tarixi Faktlar

1813-1880-ci illər: İlk Məskunlaşma Dövrü

• 1813: Gülüstan müqaviləsindən sonra Rusiya imperiyasının siyasəti nəticəsində ilk aşkenaz yəhudiləri Bakıya köçdü.

• 1832: Bakıda ilk yəhudi ailələrinin rəsmi qeydiyyata alınması.

• 1860-70-ci illər: Neft sənayesinin inkişafı ilə əlaqədar Almaniya və Rusiyadan yeni yəhudi köçkünlərinin gəlişi.

1880-1917: İnkişaf və Təşkilatlanma

• 1891: Bakıda ilk aşkenaz sinaqoqu ("Giləki" məhəlləsində) fəaliyyətə başladı.

• 1905: Bakıda yəhudi məktəbinin açılması (rus və ivrit dillərində təhsil).

• 1912: Şamaxıda yəhudi icmasının təşkil etdiyi ilk mədəniyyət gecəsi.

Sovet Dövrü (1920-1991)

• 1920-30-cu illər: Sovet hakimiyyəti dini fəaliyyəti məhdudlaşdırsa da, Bakıda yəhudi teatr studiyası fəaliyyət göstərdi.

• 1937: Repressiyalar dövründə bir çox yəhudi ziyalıları həbs edildi.

• 1980-ci illər: Bakıda yəhudi mədəniyyət cəmiyyətinin yenidən fəaliyyətə başlaması.

Müstəqillik Dövrü (1991-ci ildən)

• 1993: Bakıda "Avropa Yəhudiləri Dini İcması"nın rəsmi qeydiyyatı.

• 2003: Bakıda yeni sinaqoqun açılışı (Həmdard Allatov küçəsində).

• 2011: Azərbaycanda ilk dəfə Beynəlxalq Yəhudi Mədəniyyəti Festivalının keçirilməsi.

XIX əsrin əvvəllərində Gülüstan müqaviləsi (1813) ilə Rusiya imperiyası tərkibinə keçən Azərbaycan ərazilərində yeni bir dini-mədəni mənzərə formalaşmağa başladı. Bu dövrdə Bakı şəhərinə ilk aşkenaz yəhudilərinin köçü nəinki şəhərin demoqrafik quruluşunu dəyişdi, həm də onun çoxmillətli mədəniyyətinə özünəməxsus boya qatdı.

İlk məskunlaşma dövrü: köklərin qoyulması
1830-cu illərdən etibarən Bakıya cəlb olunan yəhudi tacirlər və sənətkarlar şəhərin iqtisadi həyatında fəal rol oynamağa başladılar. Maraqlıdır ki, 1863-cü ildə Bakı quberniyasının statistik məlumatlarında şəhərdə 127 yəhudi ailəsinin qeydə alınması bu icmanın artıq nəzərə çarpacaq dərəcədə formalaşdığını göstərir.

İctimai həyatda inteqrasiya
1890-cı illərdə neft bumunun yaşandığı dövrdə yəhudi icması Bakının ictimai həyatında daha görünən oldu. 1891-ci ildə Giləki məhəlləsində tikilən ilk sinaqoq yalnız dini mərkəz deyil, həm də mədəniyyət ocağı funksiyasını yerinə yetirirdi. Məhz burada 1903-cü ildə yəhudi gəncləri üçün ilk kitabxana açılmışdı.

Sovet dövrünün çətinlikləri və uğurları
1920-30-cu illərdə sovet hakimiyyəti bütün dini icmalar kimi yəhudi icmasını da ciddi sınaqdan keçirdi. Lakin maraqlıdır ki, 1938-ci ildə Bakıda yəhudi müəllimlərinin iştirakı ilə Azərbaycan dilində ilk dəfə "Şolom-Aleyxem" əsərlərinin tərcüməsi nəşr olundu.

Müstəqillik dövründə dirçəliş
1999-cu ildə Heydər Əliyevin göstərişi ilə Bakıda yeni sinaqoqun tikintisinə başlanması Azərbaycanda dini tolerantlığın parlaq nümunəsinə çevrildi. Hazırda Bakı Avropa Yəhudiləri Dini İcması təkcə dini deyil, həm də mədəni dialoqun mərkəzi kimi fəaliyyət göstərir.

Unikal Azərbaycan modeli
Azərbaycan cəmiyyətində yəhudi icmasının tarixi özünəxüsusluğu ondadır ki, burada heç bir dövrdə kütləvi antisemitizm halları qeydə alınmayıb. Əksinə, 2002-ci ildə Bakıda yəhudi və azərbaycanlı alimlərin birgə tədqiqat layihələri üzərində işləməsi bu tolerant mühitin davamı oldu.

Bu gün Azərbaycan Avropa Yəhudiləri Dini İcması öz fəaliyyətində nəinki dini ənənələri qoruyub saxlayır, həm də ölkəmizin çoxmillətli mədəni irsinin təbliğində mühüm rol oynayır. 2019-cu ildə Bakıda keçirilən Beynəlxalq Yəhudi-Müsəlman dialoqu forumu da bunun parlaq sübutudur.

İlk aşkenaz yəhudiləri Bakıya XIX əsrin əvvəllərində, Azərbaycan ərazisinin 1813-cü il Gülüstan müqaviləsi ilə Rusiyaya birləşdirilməsindən sonra gəldilər. Eyni dövrdə Azərbaycanda gürcü yəhudiləri də məskunlaşmağa başladı. Bundan əlavə, XIX əsrdən etibarən burada rus mənşəli "subbotniklər" və "gerlar" kimi yəhudi inanclı sekta nümayəndələri yaşayırdı.

Xronoloji Tarixi Faktlar

1813-1880-ci illər: İlk Məskunlaşma Dövrü

• 1813: Gülüstan müqaviləsindən sonra Rusiya imperiyasının siyasəti nəticəsində ilk aşkenaz yəhudiləri Bakıya köçdü.

• 1832: Bakıda ilk yəhudi ailələrinin rəsmi qeydiyyata alınması.

• 1860-70-ci illər: Neft sənayesinin inkişafı ilə əlaqədar Almaniya və Rusiyadan yeni yəhudi köçkünlərinin gəlişi.

1880-1917: İnkişaf və Təşkilatlanma

• 1891: Bakıda ilk aşkenaz sinaqoqu ("Giləki" məhəlləsində) fəaliyyətə başladı.

• 1905: Bakıda yəhudi məktəbinin açılması (rus və ivrit dillərində təhsil).

• 1912: Şamaxıda yəhudi icmasının təşkil etdiyi ilk mədəniyyət gecəsi.

Sovet Dövrü (1920-1991)

• 1920-30-cu illər: Sovet hakimiyyəti dini fəaliyyəti məhdudlaşdırsa da, Bakıda yəhudi teatr studiyası fəaliyyət göstərdi.

• 1937: Repressiyalar dövründə bir çox yəhudi ziyalıları həbs edildi.

• 1980-ci illər: Bakıda yəhudi mədəniyyət cəmiyyətinin yenidən fəaliyyətə başlaması.

Müstəqillik Dövrü (1991-ci ildən)

• 1993: Bakıda "Avropa Yəhudiləri Dini İcması"nın rəsmi qeydiyyatı.

• 2003: Bakıda yeni sinaqoqun açılışı (Həmdard Allatov küçəsində).

• 2011: Azərbaycanda ilk dəfə Beynəlxalq Yəhudi Mədəniyyəti Festivalının keçirilməsi.

XIX əsrin əvvəllərində Gülüstan müqaviləsi (1813) ilə Rusiya imperiyası tərkibinə keçən Azərbaycan ərazilərində yeni bir dini-mədəni mənzərə formalaşmağa başladı. Bu dövrdə Bakı şəhərinə ilk aşkenaz yəhudilərinin köçü nəinki şəhərin demoqrafik quruluşunu dəyişdi, həm də onun çoxmillətli mədəniyyətinə özünəməxsus boya qatdı.

İlk məskunlaşma dövrü: köklərin qoyulması
1830-cu illərdən etibarən Bakıya cəlb olunan yəhudi tacirlər və sənətkarlar şəhərin iqtisadi həyatında fəal rol oynamağa başladılar. Maraqlıdır ki, 1863-cü ildə Bakı quberniyasının statistik məlumatlarında şəhərdə 127 yəhudi ailəsinin qeydə alınması bu icmanın artıq nəzərə çarpacaq dərəcədə formalaşdığını göstərir.

İctimai həyatda inteqrasiya
1890-cı illərdə neft bumunun yaşandığı dövrdə yəhudi icması Bakının ictimai həyatında daha görünən oldu. 1891-ci ildə Giləki məhəlləsində tikilən ilk sinaqoq yalnız dini mərkəz deyil, həm də mədəniyyət ocağı funksiyasını yerinə yetirirdi. Məhz burada 1903-cü ildə yəhudi gəncləri üçün ilk kitabxana açılmışdı.

Sovet dövrünün çətinlikləri və uğurları
1920-30-cu illərdə sovet hakimiyyəti bütün dini icmalar kimi yəhudi icmasını da ciddi sınaqdan keçirdi. Lakin maraqlıdır ki, 1938-ci ildə Bakıda yəhudi müəllimlərinin iştirakı ilə Azərbaycan dilində ilk dəfə "Şolom-Aleyxem" əsərlərinin tərcüməsi nəşr olundu.

Müstəqillik dövründə dirçəliş
1999-cu ildə Heydər Əliyevin göstərişi ilə Bakıda yeni sinaqoqun tikintisinə başlanması Azərbaycanda dini tolerantlığın parlaq nümunəsinə çevrildi. Hazırda Bakı Avropa Yəhudiləri Dini İcması təkcə dini deyil, həm də mədəni dialoqun mərkəzi kimi fəaliyyət göstərir.

Unikal Azərbaycan modeli
Azərbaycan cəmiyyətində yəhudi icmasının tarixi özünəxüsusluğu ondadır ki, burada heç bir dövrdə kütləvi antisemitizm halları qeydə alınmayıb. Əksinə, 2002-ci ildə Bakıda yəhudi və azərbaycanlı alimlərin birgə tədqiqat layihələri üzərində işləməsi bu tolerant mühitin davamı oldu.

Bu gün Azərbaycan Avropa Yəhudiləri Dini İcması öz fəaliyyətində nəinki dini ənənələri qoruyub saxlayır, həm də ölkəmizin çoxmillətli mədəni irsinin təbliğində mühüm rol oynayır. 2019-cu ildə Bakıda keçirilən Beynəlxalq Yəhudi-Müsəlman dialoqu forumu da bunun parlaq sübutudur.

İlk aşkenaz yəhudiləri Bakıya XIX əsrin əvvəllərində, Azərbaycan ərazisinin 1813-cü il Gülüstan müqaviləsi ilə Rusiyaya birləşdirilməsindən sonra gəldilər. Eyni dövrdə Azərbaycanda gürcü yəhudiləri də məskunlaşmağa başladı. Bundan əlavə, XIX əsrdən etibarən burada rus mənşəli "subbotniklər" və "gerlar" kimi yəhudi inanclı sekta nümayəndələri yaşayırdı.

Xronoloji Tarixi Faktlar

1813-1880-ci illər: İlk Məskunlaşma Dövrü

• 1813: Gülüstan müqaviləsindən sonra Rusiya imperiyasının siyasəti nəticəsində ilk aşkenaz yəhudiləri Bakıya köçdü.

• 1832: Bakıda ilk yəhudi ailələrinin rəsmi qeydiyyata alınması.

• 1860-70-ci illər: Neft sənayesinin inkişafı ilə əlaqədar Almaniya və Rusiyadan yeni yəhudi köçkünlərinin gəlişi.

1880-1917: İnkişaf və Təşkilatlanma

• 1891: Bakıda ilk aşkenaz sinaqoqu ("Giləki" məhəlləsində) fəaliyyətə başladı.

• 1905: Bakıda yəhudi məktəbinin açılması (rus və ivrit dillərində təhsil).

• 1912: Şamaxıda yəhudi icmasının təşkil etdiyi ilk mədəniyyət gecəsi.

Sovet Dövrü (1920-1991)

• 1920-30-cu illər: Sovet hakimiyyəti dini fəaliyyəti məhdudlaşdırsa da, Bakıda yəhudi teatr studiyası fəaliyyət göstərdi.

• 1937: Repressiyalar dövründə bir çox yəhudi ziyalıları həbs edildi.

• 1980-ci illər: Bakıda yəhudi mədəniyyət cəmiyyətinin yenidən fəaliyyətə başlaması.

Müstəqillik Dövrü (1991-ci ildən)

• 1993: Bakıda "Avropa Yəhudiləri Dini İcması"nın rəsmi qeydiyyatı.

• 2003: Bakıda yeni sinaqoqun açılışı (Həmdard Allatov küçəsində).

• 2011: Azərbaycanda ilk dəfə Beynəlxalq Yəhudi Mədəniyyəti Festivalının keçirilməsi.