İnsan, bir çox hallarda hər hansı bir məqaləni oxuyarkən, onun səthi və zahiri mənası ilə kifayətlənir, yazının dəqiqliyini və etibarlılığını düşünmür, hadisələrin daha geniş tarixi kontekstini dərk etmir. Tarixi mövzularda yazanların özü belə tez-tez gerçəkləri təhrif edir.

Məsələn, Antonia da Vinçinin gündəliyindəki bir qeyddə deyilir ki, onun notarius olan oğlu Pyeronun 1452-ci ilin 14 aprel tarixində bir oğlu doğulub – Leonardo, və yerli keşiş Piero di Bartolomeo tərəfindən vəftiz olunub. Hər şey aydın görünür. Amma əgər uşaq həmin gün doğulubsa, o zaman adının “Leonardo” olduğu vəftizdən əvvəl necə məlum ola bilərdi? Yox əgər bu tarix vəftiz günüdürsə, bəs doğum günü nə vaxt olub? Həm də qeyd edilən il – 1452 – yalnız təqribən 130 il sonra Papa XIII Qriqorinin 1582-ci ildə Qriqorian təqvimini rəsmi tətbiq etməsi ilə rəsmi sayılmağa başlandı. Əlbəttə, uşaqlar təqvimdən asılı olmayaraq doğulur, bu da xırda bir texniki detal sayıla bilər. Amma məhz bu cür “xırda” detallar oxucunu yavaş-yavaş reallıqla yanlış təqdimin sərhədində yerləşən informasiyalarla barışdırır.

Leonardonun atası – artıq qeyd edildiyi kimi – ali təbəqəyə mənsub gənc notarius Piero da Vinci idi. Rəsmi versiyaya görə, anası Katerina isə sadə kəndli qızı olduğu üçün bu evlilik baş tuta bilməmişdi və uşaq evlilikdən kənar doğulmuşdu. Məhz buradan Katerinanın mənşəyi ilə bağlı maraqlı və çoxqatlı tarix başlayır...

Katerinanın mənşəyinin sirri

İstənilən dövrdə fövqəladə istedad sahibi bir insanın əsərləri müasir və gələcək nəsillərdə heyranlıq və ehtiram doğurur. Zaman keçdikcə bəlli olur ki, bu insanın mirası sirli və rəmzi kodlarla dolu olub və elmi-texniki ixtiralarla zəngindir. Bu zaman heyranlıq artıq əfsanəvi bir ibadətə çevrilir.

Belə dahi şəxslərin mənşəyi ilə bağlı müzakirələr və fərziyyələr isə hər zaman olub – həm heyranlıqdan, həm də paxıllıq və maraqdan doğaraq.

Leonardo da Vinçinin (1452–1519) qeyri-italyan (tuskan, yəhudi) mənşəli olması ilə bağlı şayiələr və fərziyyələr uzun illərdir ki, İtaliyada dolaşır. Ən çox da bu şübhələr onun atası Pieroya deyil, anası Katerinaya yönəlib. Məşhur italyan tədqiqatçısı və yazıçısı professor Karlo Veççenin 2023-cü ildə nəşr olunan "Katerinanın təbəssümü" kitabında o, Florensiya arxivlərində tapdığı sənədlərə əsasən qeyd edir: Katerina adlı bir gənc qız – Yakobun qızı – kölə olub və uşaq doğduqdan sonra azad edilib. Bu barədə qeydi Leonardo da Vinçinin atası, notarius Pieronun özü edib.

Qızın əvvəllər zadəgan bir xanımın evində xidmət etdiyi, Genuyada və ya Florensiyada vəftiz olunaraq "Katerina" adını aldığı bildirilir. O, Osmanlı imperiyasının ərazisindən alınıb və İtaliyaya gətirilib. Digər versiyaya görə isə həmin xanımın bankir əri onu Krımda – o zamanlar Genoa koloniyası olan Kafada (indiki Feodosiya) alıb. Qız gözəl və çox gənc olub, 15 yaşında Florensiyaya gətirilib və bankirin evində kölə kimi yaşayıb.

Anasını portreti

Gənc notarius Piero bankirin işləri ilə məşğul olurdu, onun evinə gəlirdi və burada gənc, gözəl köləyə vurulmuşdu. Qız da 25 yaşlı italyanla qarşılıqlı münasibət qurmuşdu. Beləcə Leonardo adlı oğlan doğulmuşdu. Piero-nun sevgilisi Katerina haqqında köləliyə düşməsi ilə bağlı fərqli bioqrafik versiyalar var: bu versiyada onun mənşəyi haqqında deyilir ki, o, Çərkəz bölgəsindəki bir yaşayış məntəqəsinə edilən tatar basqını zamanı əsir düşüb və Kafedəki qul bazarında italyan bankiri tərəfindən alınıb. Başqa bir versiyada isə qızın ailəsi ya Şimali Qafqaz dağlarının ətəyində, ya da Priazovyedə (XV əsr italyan xəritələrində “Çerkesiya” adlanan ərazi – müasir Rusiyanın bir hissəsi olan Krasnodar vilayəti, Stavropol vilayəti və Rostov vilayətinin Priazovye hissəsi) yaşayırmış və Konstantinopolda italyan tacirlərə, görünür, genuyalılara satılmış, oradan isə Florensiyaya aparılmışdır. Qız Çərkəziyada yaşadığı üçün ona “çərkəz” deyiblər, halbuki çərkəzlər (özlərini adığə adlandırırlar) əsasən Şimali Qafqazda yaşayırdılar. O dövrdə Çərkəziya ya Abxaziyayla bitişik idi, ya da sərhədləri toxunurdu, buna görə də, ehtimal olunur ki, qız abxaz olmuşdur… Amma, tam əsasla ehtimal etmək olar ki, “Yakob” adlı – nə Qafqaz, nə Abxaz, əksinə, Bibliyaya məxsus ad daşıyan bir insan ticarətlə və ya sənətkarlıqla məşğul imiş və qızın ailəsi Qafqazdan köçüb Priazovyedə yaşayırmış, bəlkə də Tana koloniyasına (indiki Azov) yaxın ərazidə, və qız nə çərkəz, nə də abxaz yox, yəhudi idi. Bu versiya həqiqətən də o qədər inandırılmazdırmı ki, mövcudluq hüququ olmasın? Əvvəlcə Qafqazda yəhudiləri tapaq...

Qafqazda yəhudilər

Yakobun ailəsinin Qafqazda və Çərkəziyada peyda olmasını izah etmək üçün, sadə düşüncə ilə keçmişə – təxminən 2 min il əvvələ, Antik İran dövrünə qayıdaq.

Əhəməni İmperiyasında, əsasını II Kir Böyük qoymuşdu, yəhudilərin imperiya sərhədlərində yerləşdirilməsi praktikası mövcud idi. Yəhudilər, Assuriya imperiyası ələ keçirildikdən sonra fars dövlətinin təbəələri oldular – orada isə hələ VIII əsrdə (e.ə. 722) Assuriya tərəfindən məhv edilmiş Şimali İsrail padşahlığından sürgün edilmiş yəhudi əsirlər yaşayırdı. Həmçinin, e.ə. VI əsrdə, 538-ci ildən sonra, II Kir tərəfindən Babil əsarətindən azad edilən yəhudilərin bir qismi İudeyaya qayıtmayıb, nə də Babilon şəhərində qalmayıb, əksinə, şimala – Xəzər istiqamətinə gedib. Bundan əlavə, artıq e.ə. V əsrdə Finikiya Sidon üsyanını (İudeyanın dəstəklədiyi) yatırdıqdan sonra, finikiyalılar edam edilmiş, yəhudilər isə “uzaq şimala” – Girkaniyaya (Xəzər dənizinin cənub-şərq sahili) sürgün edilmişdi. Göründüyü kimi, İranda çoxlu sayda yəhudi var idi – savadlı və cəsur döyüşçülər – onları imperiyanın sərhədlərində yerləşdirirdilər: cənubda Misirdəki Elefantin adasından tutmuş şimalda Qafqaza qədər, şərqdə isə sərhədlər təxminən indiki Əfqanıstan və Pakistan ərazilərinə qədər uzanırdı (puştular təsadüfən özlərini “Banu İsrail” adlandırmırlar).

Beləcə, artıq e.ə. V əsrdə Qafqazda əhalinin tərkibində kifayət qədər yəhudi var idi, bu da öz populyasiyasını – Qafqaz yəhudi icmasını – yaratmaq və inkişaf etdirmək üçün yetərli idi.

Qeyd edilməlidir ki, fars şahları yəhudilərə hörmət və etibarla yanaşırdılar, çünki onlar – məsələn II Kir – zərdüştilik dininə sitayiş edirdilər. Bu din, inam və baxışlar sistemi e.ə. VII-VI əsrlərdə yaşamış peyğəmbər Zərdüşt (Zoroastr) tərəfindən yaradılmışdır. Bu din, hərçənd ki, avraamik din sayılmır, lakin əsas prinsiplərini məhz yəhudilikdən götürmüşdür: monoteizm, xeyir və şər anlayışları, yəhudi etikası və sair. Buna görə də fars şahları yəhudiləri eyni dində olan, etibarlı insanlar hesab edirdilər.

Ana müqəddəsdir (heç bir yerdə gülümsəmir)

Beləliklə, yəhudilər əsrlər boyunca Qafqazda yaşamışlar – əvvəlcə Cənubi, sonra Şimali Qafqazda. Aydın şəkildə belə bir versiya irəli sürmək olar ki, Qafqaza gələn yəhudilər arasında Menashe və Efraim (Manasse və Ephraim) tayfalarından olanlar da çox olub. Onların əcdadı Yusif Gözəl idi, dilləri bilmə və başqaları ilə ünsiyyət bacarığı kimi qeyri-adi qabiliyyətlərə malik idi. Görünür, bu qeyri-adi keyfiyyətlər Qafqaz yəhudilərinə çox uzun müddət (e.ə. V əsrdən etibarən) öz kimliklərini, adət və ənənələrini, ən əsası isə monoteist dinlərini qorumağa imkan vermişdir. İudeya və digər yəhudi icmaları ilə əlaqə zamanla qırılsa da, sarsılmaz İnam, qorunub saxlanılmış dualar, rəvayətlər, mahnılar və eyni zamanda çoxsaylı xarici təsir amilləri birlikdə yeni şəraitdə – möhkəm ruhani dayanıqlığa malik unikal Qafqaz yəhudi mədəniyyətini formalaşdırdı – bunu Qafqazın dağ yəhudiləri əsrlər boyunca yaratdı.

Katerina İtaliyada

İndi isə, yuxarıda deyilənlərə əsaslanaraq, gənc gözəl qızın yəhudi mənşəli olduğunu təsdiqləyən məlum faktlara istinad edərək, əvvəlcə birinci olaraq qeyd edək: vəftiz və Katerina adının verilməsi faktı – bu, belə hallarda adi bir ənənədir. Bu isə o deməkdir ki, o, müsəlman olmuş ola bilərdi, lakin bu barədə heç nə deyilmir. Üstəlik, ikinci olaraq, təsəvvür etmək çətindir ki, müsəlman quldurlar–tatarlar müsəlman qızı “kafirlərə”, yəni xristianlara satar, özü də bilə-bilə ki, onu qaçılmaz və məcburi vəftiz gözləyir. Bu isə o deməkdir ki, qız nə müsəlman, nə də xristian idi. Üçüncü olaraq, məlumdur ki, qızın atası Bibliyada keçən Yakov (Yaqub) adını daşıyırdı, bu ad yəhudilər arasında çox məşhurdur və müsəlmanlarda nadir hallarda rast gəlinir.

Bu üç əsas sübut bizə böyük ehtimalla və hətta əminliklə deməyə imkan verir: Katerina, Yakovun qızı kimi tanınan bu qız Qafqaz (dağ) yəhudilərindən olan bir ailədən oğurlanmış, qul alverçiləri tərəfindən İtaliyaya satılmış və 15 yaşında Florensiyada, Vinçi şəhərciyində notarius Piero da Vinçinin oğlu Leonardo-nu dünyaya gətirmişdir. O Leonardo ki, İntibah dövrünün dahi rəssamı, ixtiraçısı, mühəndisi və alimi olacaqdır.

Bundan başqa, bu versiyanı təsdiqləyən digər maddi sübutlar da mövcuddur – birbaşa Leonardo-nun öz əlilə yaradılmış portretlər və avtoportretlər… Uşaqlıqdan etibarən – rəsm çəkməyi öyrəndiyi ilk illərdən başlayaraq – Leonardo həyatının sonuna qədər çoxsaylı eskiz və rəsmlərində doğma “üzün gözəllik cizgilərini” yad etmişdir. Leonardo-nun əlilə sevgi və dəqiqliklə çəkilmiş bu incə, qüsursuz qrafik xətlər anasının gözəlliyini və yəhudi sifət cizgilərini əks etdirir. Hətta incəsənət tarixçiləri Leonardo-nun rəsmlərindəki qadın simalarında bu portret bənzərlikləri vurğulayırlar. Bu işlərə “Ananın portreti” deyilir. Leonardo bu rəsmlərlə sevimli anasının gözəlliyini əbədiləşdirmişdir.

Leonardo-nun avtoportretlərində isə – xüsusilə cavanlıq dövründən başlayaraq – üz cizgilərində yəhudilərə məxsus antropoloji əlamətlər özünü göstərir və yaş artdıqca daha da aydın nəzərə çarpır (“Turan avtoportreti”): göz quruluşu, üz ovalı, göz çuxurları, burun və s.

Həmçinin maraqlıdır ki, Leonardo da Vinçi öz gizli qeydlərini italyanca, lakin sağdan sola – yəni yəhudilər kimi – və üstəlik güzgü üsulu ilə (aynalı şəkildə), yəni qədim semitik möhürlərdə olduğu kimi yazırdı. XV əsr İtaliyasında müxtəlif kriptoqrafik və şifrələmə üsulları məlum idi, lakin Leonardo məhz bu üsulu seçmişdi – bu isə yəhudi əlifbasına işarə idi. Ola bilər ki, bu üsulu o, anasından öyrənmişdi – çünki Leonardo təxminən 10–12 yaşına qədər Vinçi şəhərində anası ilə birgə yaşayır və ünsiyyətdə olurdu, sonra isə atası ilə Florensiyaya köçmüşdü.

Beləliklə, Qafqazda yəhudilərin tarixən mövcudluğu, Çərkəziyada yaşamış olmaları, Katerina haqqında məlum olan faktlarla birlikdə, sistemli-kompleks analiz metodlarından birini – az ehtimalları çıxarıb yüksək ehtimalları müəyyənləşdirmə üsulunu – tətbiq etdikdə, Leonardo da Vinçinin anası Katerinanın yəhudi mənşəli olması versiyası ən çox təsdiqlənən və sübut edilə bilən versiya kimi görünür.

Kim düşünə bilərdi ki, XIV əsrin 1348-ci il vəba epidemiyasından sonra əhalisinin üçdə ikisini itirmiş Avropa və XV əsrdə Florensiya Respublikası əhali itkisini doldurmaq üçün kölə qızlar alacaq…

… və hansı möcüzə nəticəsində həmin qızlar arasında doğma evindən qoparılmış gənc bir gözəl, uzaq İtaliyaya düşəcək və yüzillər sonra dahi oğlu Leonardo-nun yəhudi Anası kimi tanınacaq…

Vlad-Zeev SLEPAK (analitik)

İnsan, bir çox hallarda hər hansı bir məqaləni oxuyarkən, onun səthi və zahiri mənası ilə kifayətlənir, yazının dəqiqliyini və etibarlılığını düşünmür, hadisələrin daha geniş tarixi kontekstini dərk etmir. Tarixi mövzularda yazanların özü belə tez-tez gerçəkləri təhrif edir.

Məsələn, Antonia da Vinçinin gündəliyindəki bir qeyddə deyilir ki, onun notarius olan oğlu Pyeronun 1452-ci ilin 14 aprel tarixində bir oğlu doğulub – Leonardo, və yerli keşiş Piero di Bartolomeo tərəfindən vəftiz olunub. Hər şey aydın görünür. Amma əgər uşaq həmin gün doğulubsa, o zaman adının “Leonardo” olduğu vəftizdən əvvəl necə məlum ola bilərdi? Yox əgər bu tarix vəftiz günüdürsə, bəs doğum günü nə vaxt olub? Həm də qeyd edilən il – 1452 – yalnız təqribən 130 il sonra Papa XIII Qriqorinin 1582-ci ildə Qriqorian təqvimini rəsmi tətbiq etməsi ilə rəsmi sayılmağa başlandı. Əlbəttə, uşaqlar təqvimdən asılı olmayaraq doğulur, bu da xırda bir texniki detal sayıla bilər. Amma məhz bu cür “xırda” detallar oxucunu yavaş-yavaş reallıqla yanlış təqdimin sərhədində yerləşən informasiyalarla barışdırır.

Leonardonun atası – artıq qeyd edildiyi kimi – ali təbəqəyə mənsub gənc notarius Piero da Vinci idi. Rəsmi versiyaya görə, anası Katerina isə sadə kəndli qızı olduğu üçün bu evlilik baş tuta bilməmişdi və uşaq evlilikdən kənar doğulmuşdu. Məhz buradan Katerinanın mənşəyi ilə bağlı maraqlı və çoxqatlı tarix başlayır...

Katerinanın mənşəyinin sirri

İstənilən dövrdə fövqəladə istedad sahibi bir insanın əsərləri müasir və gələcək nəsillərdə heyranlıq və ehtiram doğurur. Zaman keçdikcə bəlli olur ki, bu insanın mirası sirli və rəmzi kodlarla dolu olub və elmi-texniki ixtiralarla zəngindir. Bu zaman heyranlıq artıq əfsanəvi bir ibadətə çevrilir.

Belə dahi şəxslərin mənşəyi ilə bağlı müzakirələr və fərziyyələr isə hər zaman olub – həm heyranlıqdan, həm də paxıllıq və maraqdan doğaraq.

Leonardo da Vinçinin (1452–1519) qeyri-italyan (tuskan, yəhudi) mənşəli olması ilə bağlı şayiələr və fərziyyələr uzun illərdir ki, İtaliyada dolaşır. Ən çox da bu şübhələr onun atası Pieroya deyil, anası Katerinaya yönəlib. Məşhur italyan tədqiqatçısı və yazıçısı professor Karlo Veççenin 2023-cü ildə nəşr olunan "Katerinanın təbəssümü" kitabında o, Florensiya arxivlərində tapdığı sənədlərə əsasən qeyd edir: Katerina adlı bir gənc qız – Yakobun qızı – kölə olub və uşaq doğduqdan sonra azad edilib. Bu barədə qeydi Leonardo da Vinçinin atası, notarius Pieronun özü edib.

Qızın əvvəllər zadəgan bir xanımın evində xidmət etdiyi, Genuyada və ya Florensiyada vəftiz olunaraq "Katerina" adını aldığı bildirilir. O, Osmanlı imperiyasının ərazisindən alınıb və İtaliyaya gətirilib. Digər versiyaya görə isə həmin xanımın bankir əri onu Krımda – o zamanlar Genoa koloniyası olan Kafada (indiki Feodosiya) alıb. Qız gözəl və çox gənc olub, 15 yaşında Florensiyaya gətirilib və bankirin evində kölə kimi yaşayıb.

Anasını portreti

Gənc notarius Piero bankirin işləri ilə məşğul olurdu, onun evinə gəlirdi və burada gənc, gözəl köləyə vurulmuşdu. Qız da 25 yaşlı italyanla qarşılıqlı münasibət qurmuşdu. Beləcə Leonardo adlı oğlan doğulmuşdu. Piero-nun sevgilisi Katerina haqqında köləliyə düşməsi ilə bağlı fərqli bioqrafik versiyalar var: bu versiyada onun mənşəyi haqqında deyilir ki, o, Çərkəz bölgəsindəki bir yaşayış məntəqəsinə edilən tatar basqını zamanı əsir düşüb və Kafedəki qul bazarında italyan bankiri tərəfindən alınıb. Başqa bir versiyada isə qızın ailəsi ya Şimali Qafqaz dağlarının ətəyində, ya da Priazovyedə (XV əsr italyan xəritələrində “Çerkesiya” adlanan ərazi – müasir Rusiyanın bir hissəsi olan Krasnodar vilayəti, Stavropol vilayəti və Rostov vilayətinin Priazovye hissəsi) yaşayırmış və Konstantinopolda italyan tacirlərə, görünür, genuyalılara satılmış, oradan isə Florensiyaya aparılmışdır. Qız Çərkəziyada yaşadığı üçün ona “çərkəz” deyiblər, halbuki çərkəzlər (özlərini adığə adlandırırlar) əsasən Şimali Qafqazda yaşayırdılar. O dövrdə Çərkəziya ya Abxaziyayla bitişik idi, ya da sərhədləri toxunurdu, buna görə də, ehtimal olunur ki, qız abxaz olmuşdur… Amma, tam əsasla ehtimal etmək olar ki, “Yakob” adlı – nə Qafqaz, nə Abxaz, əksinə, Bibliyaya məxsus ad daşıyan bir insan ticarətlə və ya sənətkarlıqla məşğul imiş və qızın ailəsi Qafqazdan köçüb Priazovyedə yaşayırmış, bəlkə də Tana koloniyasına (indiki Azov) yaxın ərazidə, və qız nə çərkəz, nə də abxaz yox, yəhudi idi. Bu versiya həqiqətən də o qədər inandırılmazdırmı ki, mövcudluq hüququ olmasın? Əvvəlcə Qafqazda yəhudiləri tapaq...

Qafqazda yəhudilər

Yakobun ailəsinin Qafqazda və Çərkəziyada peyda olmasını izah etmək üçün, sadə düşüncə ilə keçmişə – təxminən 2 min il əvvələ, Antik İran dövrünə qayıdaq.

Əhəməni İmperiyasında, əsasını II Kir Böyük qoymuşdu, yəhudilərin imperiya sərhədlərində yerləşdirilməsi praktikası mövcud idi. Yəhudilər, Assuriya imperiyası ələ keçirildikdən sonra fars dövlətinin təbəələri oldular – orada isə hələ VIII əsrdə (e.ə. 722) Assuriya tərəfindən məhv edilmiş Şimali İsrail padşahlığından sürgün edilmiş yəhudi əsirlər yaşayırdı. Həmçinin, e.ə. VI əsrdə, 538-ci ildən sonra, II Kir tərəfindən Babil əsarətindən azad edilən yəhudilərin bir qismi İudeyaya qayıtmayıb, nə də Babilon şəhərində qalmayıb, əksinə, şimala – Xəzər istiqamətinə gedib. Bundan əlavə, artıq e.ə. V əsrdə Finikiya Sidon üsyanını (İudeyanın dəstəklədiyi) yatırdıqdan sonra, finikiyalılar edam edilmiş, yəhudilər isə “uzaq şimala” – Girkaniyaya (Xəzər dənizinin cənub-şərq sahili) sürgün edilmişdi. Göründüyü kimi, İranda çoxlu sayda yəhudi var idi – savadlı və cəsur döyüşçülər – onları imperiyanın sərhədlərində yerləşdirirdilər: cənubda Misirdəki Elefantin adasından tutmuş şimalda Qafqaza qədər, şərqdə isə sərhədlər təxminən indiki Əfqanıstan və Pakistan ərazilərinə qədər uzanırdı (puştular təsadüfən özlərini “Banu İsrail” adlandırmırlar).

Beləcə, artıq e.ə. V əsrdə Qafqazda əhalinin tərkibində kifayət qədər yəhudi var idi, bu da öz populyasiyasını – Qafqaz yəhudi icmasını – yaratmaq və inkişaf etdirmək üçün yetərli idi.

Qeyd edilməlidir ki, fars şahları yəhudilərə hörmət və etibarla yanaşırdılar, çünki onlar – məsələn II Kir – zərdüştilik dininə sitayiş edirdilər. Bu din, inam və baxışlar sistemi e.ə. VII-VI əsrlərdə yaşamış peyğəmbər Zərdüşt (Zoroastr) tərəfindən yaradılmışdır. Bu din, hərçənd ki, avraamik din sayılmır, lakin əsas prinsiplərini məhz yəhudilikdən götürmüşdür: monoteizm, xeyir və şər anlayışları, yəhudi etikası və sair. Buna görə də fars şahları yəhudiləri eyni dində olan, etibarlı insanlar hesab edirdilər.

Ana müqəddəsdir (heç bir yerdə gülümsəmir)

Beləliklə, yəhudilər əsrlər boyunca Qafqazda yaşamışlar – əvvəlcə Cənubi, sonra Şimali Qafqazda. Aydın şəkildə belə bir versiya irəli sürmək olar ki, Qafqaza gələn yəhudilər arasında Menashe və Efraim (Manasse və Ephraim) tayfalarından olanlar da çox olub. Onların əcdadı Yusif Gözəl idi, dilləri bilmə və başqaları ilə ünsiyyət bacarığı kimi qeyri-adi qabiliyyətlərə malik idi. Görünür, bu qeyri-adi keyfiyyətlər Qafqaz yəhudilərinə çox uzun müddət (e.ə. V əsrdən etibarən) öz kimliklərini, adət və ənənələrini, ən əsası isə monoteist dinlərini qorumağa imkan vermişdir. İudeya və digər yəhudi icmaları ilə əlaqə zamanla qırılsa da, sarsılmaz İnam, qorunub saxlanılmış dualar, rəvayətlər, mahnılar və eyni zamanda çoxsaylı xarici təsir amilləri birlikdə yeni şəraitdə – möhkəm ruhani dayanıqlığa malik unikal Qafqaz yəhudi mədəniyyətini formalaşdırdı – bunu Qafqazın dağ yəhudiləri əsrlər boyunca yaratdı.

Katerina İtaliyada

İndi isə, yuxarıda deyilənlərə əsaslanaraq, gənc gözəl qızın yəhudi mənşəli olduğunu təsdiqləyən məlum faktlara istinad edərək, əvvəlcə birinci olaraq qeyd edək: vəftiz və Katerina adının verilməsi faktı – bu, belə hallarda adi bir ənənədir. Bu isə o deməkdir ki, o, müsəlman olmuş ola bilərdi, lakin bu barədə heç nə deyilmir. Üstəlik, ikinci olaraq, təsəvvür etmək çətindir ki, müsəlman quldurlar–tatarlar müsəlman qızı “kafirlərə”, yəni xristianlara satar, özü də bilə-bilə ki, onu qaçılmaz və məcburi vəftiz gözləyir. Bu isə o deməkdir ki, qız nə müsəlman, nə də xristian idi. Üçüncü olaraq, məlumdur ki, qızın atası Bibliyada keçən Yakov (Yaqub) adını daşıyırdı, bu ad yəhudilər arasında çox məşhurdur və müsəlmanlarda nadir hallarda rast gəlinir.

Bu üç əsas sübut bizə böyük ehtimalla və hətta əminliklə deməyə imkan verir: Katerina, Yakovun qızı kimi tanınan bu qız Qafqaz (dağ) yəhudilərindən olan bir ailədən oğurlanmış, qul alverçiləri tərəfindən İtaliyaya satılmış və 15 yaşında Florensiyada, Vinçi şəhərciyində notarius Piero da Vinçinin oğlu Leonardo-nu dünyaya gətirmişdir. O Leonardo ki, İntibah dövrünün dahi rəssamı, ixtiraçısı, mühəndisi və alimi olacaqdır.

Bundan başqa, bu versiyanı təsdiqləyən digər maddi sübutlar da mövcuddur – birbaşa Leonardo-nun öz əlilə yaradılmış portretlər və avtoportretlər… Uşaqlıqdan etibarən – rəsm çəkməyi öyrəndiyi ilk illərdən başlayaraq – Leonardo həyatının sonuna qədər çoxsaylı eskiz və rəsmlərində doğma “üzün gözəllik cizgilərini” yad etmişdir. Leonardo-nun əlilə sevgi və dəqiqliklə çəkilmiş bu incə, qüsursuz qrafik xətlər anasının gözəlliyini və yəhudi sifət cizgilərini əks etdirir. Hətta incəsənət tarixçiləri Leonardo-nun rəsmlərindəki qadın simalarında bu portret bənzərlikləri vurğulayırlar. Bu işlərə “Ananın portreti” deyilir. Leonardo bu rəsmlərlə sevimli anasının gözəlliyini əbədiləşdirmişdir.

Leonardo-nun avtoportretlərində isə – xüsusilə cavanlıq dövründən başlayaraq – üz cizgilərində yəhudilərə məxsus antropoloji əlamətlər özünü göstərir və yaş artdıqca daha da aydın nəzərə çarpır (“Turan avtoportreti”): göz quruluşu, üz ovalı, göz çuxurları, burun və s.

Həmçinin maraqlıdır ki, Leonardo da Vinçi öz gizli qeydlərini italyanca, lakin sağdan sola – yəni yəhudilər kimi – və üstəlik güzgü üsulu ilə (aynalı şəkildə), yəni qədim semitik möhürlərdə olduğu kimi yazırdı. XV əsr İtaliyasında müxtəlif kriptoqrafik və şifrələmə üsulları məlum idi, lakin Leonardo məhz bu üsulu seçmişdi – bu isə yəhudi əlifbasına işarə idi. Ola bilər ki, bu üsulu o, anasından öyrənmişdi – çünki Leonardo təxminən 10–12 yaşına qədər Vinçi şəhərində anası ilə birgə yaşayır və ünsiyyətdə olurdu, sonra isə atası ilə Florensiyaya köçmüşdü.

Beləliklə, Qafqazda yəhudilərin tarixən mövcudluğu, Çərkəziyada yaşamış olmaları, Katerina haqqında məlum olan faktlarla birlikdə, sistemli-kompleks analiz metodlarından birini – az ehtimalları çıxarıb yüksək ehtimalları müəyyənləşdirmə üsulunu – tətbiq etdikdə, Leonardo da Vinçinin anası Katerinanın yəhudi mənşəli olması versiyası ən çox təsdiqlənən və sübut edilə bilən versiya kimi görünür.

Kim düşünə bilərdi ki, XIV əsrin 1348-ci il vəba epidemiyasından sonra əhalisinin üçdə ikisini itirmiş Avropa və XV əsrdə Florensiya Respublikası əhali itkisini doldurmaq üçün kölə qızlar alacaq…

… və hansı möcüzə nəticəsində həmin qızlar arasında doğma evindən qoparılmış gənc bir gözəl, uzaq İtaliyaya düşəcək və yüzillər sonra dahi oğlu Leonardo-nun yəhudi Anası kimi tanınacaq…

Vlad-Zeev SLEPAK (analitik)

TÖVRATIN SİRLƏRİNİ YENİDƏN OXUYARKƏN
(Diqqətli oxunuş haqqında)

Şübhəsiz ki, oxumaqda izaholunmaz şəkildə sehrli bir şey var: işarələrdən sözlər, sözlərdən ifadələr və kitablar yaranır – insanı maraqlandıra biləcək hər şeydən bəhs edən və ya bir insanın başqa bir insana danışa biləcəyi hər şeyi ehtiva edən. Ancaq xüsusi bir Kitab var – Musanın yazdığı Kitab. Bu Kitabı oxumaq, onu anlamaq, bu böyük Biliklə bağlılığını dərk etmək, diqqətli oxucunu heyrət və heyranlıqla doldura bilər.

Tövratı (Beşkitabı) yenidən oxuyarkən, mətnə dərindən baxdıqda, çox zaman əvvəllər nəzərdən qaçmış və ya kifayət qədər başa düşülməmiş nələrsə tapmaq olar. Amma bəzən kəşflər baş verir...

"ŞMOT" (İBRANİCƏ: ADLAR)/ÇIXIŞ kitabının (28:1–43) fəsilində baş kahinin geyimlərinin təsviri verilir. Bu mövzuya həsr olunmuş çoxsaylı şərhlər, izahlar və müzakirələr mövcuddur – bunları burada təqdim etməyə ehtiyac yoxdur. Xüsusi maraq doğuran bir əşya isə “xoşen” (sinəlik) adlanır. Bu, mufda (əlqızdıran) bənzər şəkildə ikiqat quruluşlu olub, geyimin başqa bir hissəsinə və insanın bədəninə bərkidilmişdi – “ürəyin altında” yerindən tərpənməməsi üçün. Bu mufdada yalnız Musanın sirrini bildiyi "urim və tumim" adlı bir cihaz yerləşirdi. Sinəliyin (xoşenin) xarici tərəfində isə qızıl çərçivələrdə qiymətli daşlar düzülmüşdü. Baş kahin tam geyimdə müqəddəslərin müqəddəsinə (kodeş ha-kodaşim) – müqəddəs sandığın olduğu yerə – daxil olanda və xalq üçün Tanrıya sual şəklində məsləhət və ya göstəriş soruşduqda, bu daşlar bir-bir işıq saçır, üzərlərində həkk olunmuş hərfləri göstərir və həmin hərflər cavab sözlərinə çevrilirdi. Baş kahin isə bu sözləri oxuyaraq yaranan mesajı səsləndirirdi.

Gəlin Kitabın mətninə qayıdaq (həmin fəsil, 28:21):
“BU DAŞLAR İSRAİLOĞULLARININ ADLARINA UYĞUN OLACAQ: ON İKİSİ – ONLARIN ADLARININ SAYINA GÖRƏ, HƏR BİRİNƏ, MÜHÜRDƏ OLDUĞU KİMİ, ON İKİ NƏSLİN ADI HƏKK OLUNACAQ.”

Açar (vurğulanmış) sözlər – “mühürdə olduğu kimi” – tam aydınlıqla göstərir ki, bu yazılar güzgüvari şəkildə – tərsinə həkk olunmuşdur və yalnız hansısa güzgü səthinin köməyilə oxunması mümkün idi (möhürün çapı kimi). Buradan növbəti məntiqi addım atmaq və həmin “güzgü”nü tapmaq qalır. Və yenidən...

...Kitabın mətninə qayıdırıq (həmin fəsil, 28:36):
“TƏMİZ QIZILDAN BİR TACAQ HAZIRLA...”
Bu tac (başqa bir tərcümədə “alına taxılan lövhə”) – orijinal mətnə görə – "tsits" (ivritcə) adlanır və dəqiq sözbəsöz tərcüməsi yoxdur. Müdrik Müəllimlərin şərhlərinə görə, bu, bir neçə santimetr enində, “gicgahlardan gicgahlara qədər” uzunluqda olan nazik qızıl lövhə idi – cilalanıb güzgü kimi parıldayırdı. Xarici tərəfində “Tanrıya müqəddəslik” yazılmışdı, daxili – güzgü tərəfi isə məhz baş kahin tərəfindən sinəlikdəki daşların işıq siqnallarını oxumaq üçün istifadə edilə bilərdi – “həqiqəti açan xoşen” vasitəsilə. Qızıl lövhənin iki kənarında və ortasında dəliklər vardı, və bu dəliklərdən keçirilən tünd göy yun iplərlə başın ətrafından dolaşdırılıb, baş geyiminin (ivritcə "kidar") üzərinə bağlanırdı. Bu tac başın arxasına yaxın hissədə bağlanırdı.

Tac baş geyiminin (kippaya bənzər) üzərinə taxılırdı. Bu “kidar” üçün sözbəsöz tərcümə yoxdur, amma güman etmək olar ki, başı tam örtən sıx, səliqəli papaq idi – müasir kippa (ermolka) üçün prototip. Baş kahinin geyiminin ayrılmaz hissəsi idi (qədim yəhudilərin adət etdiyi baş örtüyü əvəzinə). Bütün detallar olduqca funksional idi. Tacı baş geyimindən (papaqdan) başı açmadan çıxarmaq, güzgü kimi istifadə etmək və sonra yenidən yerinə taxmaq mümkün idi.

*Qeyd etmək yerinə düşər ki, bəzi tərcümələrdə baş geyimi olan “kidar” “türban” (farscadan) kimi çevrilmişdir – ehtimal ki, məşhur Rəmbamın (İbn Meymun) tanınmış portreti ilə assosiasiya edilir. Halbuki, Rəmbam türbanı yəhudi ənənəsinə görə deyil, Qahirədə sultan sarayında sultanın oğlunun şəxsi həkimi statusuna görə geyinirdi. Bundan başqa, türban və çalma uzun parça zolaqlarından ibarət olur və papağın üzərinə sarınırdı – bu isə Baş kahinin geyiminin səkkiz əsas hissəsinin sayını artıra bilərdi, bu isə yolverilməz idi. Bilinir ki, Ur şəhərinin semitləri – cənubi Mesopotamiyanın qədim sakinləri – incə ağ keçədən olan oxşar papaqlar geyinirdilər; peyğəmbər İbrahim də bu cür baş geyimi geymiş ola bilərdi.

Bu şəkildə, xoşendəki işıq siqnallarının alın nahiyəsindəki lövhə (tsits) vasitəsilə oxunması versiyası tam əsaslı görünür – xüsusilə nəzərə alsaq ki, şərhlərdə qiymətli daşlar üzərində güzgü ilə yazılmış yazıların başqa oxunuş üsulları mövcud deyil.

Beləcə, Kitabın mətninə dərindən baxaraq, əvvəllər məlum olmayan və indi sadə və anlaşılan görünən yeni şeylər kəşf etmək mümkündür.

V.-Zeev SLEPAK, a-kohen

TÖVRATIN SİRLƏRİNİ YENİDƏN OXUYARKƏN
(Diqqətli oxunuş haqqında)

Şübhəsiz ki, oxumaqda izaholunmaz şəkildə sehrli bir şey var: işarələrdən sözlər, sözlərdən ifadələr və kitablar yaranır – insanı maraqlandıra biləcək hər şeydən bəhs edən və ya bir insanın başqa bir insana danışa biləcəyi hər şeyi ehtiva edən. Ancaq xüsusi bir Kitab var – Musanın yazdığı Kitab. Bu Kitabı oxumaq, onu anlamaq, bu böyük Biliklə bağlılığını dərk etmək, diqqətli oxucunu heyrət və heyranlıqla doldura bilər.

Tövratı (Beşkitabı) yenidən oxuyarkən, mətnə dərindən baxdıqda, çox zaman əvvəllər nəzərdən qaçmış və ya kifayət qədər başa düşülməmiş nələrsə tapmaq olar. Amma bəzən kəşflər baş verir...

"ŞMOT" (İBRANİCƏ: ADLAR)/ÇIXIŞ kitabının (28:1–43) fəsilində baş kahinin geyimlərinin təsviri verilir. Bu mövzuya həsr olunmuş çoxsaylı şərhlər, izahlar və müzakirələr mövcuddur – bunları burada təqdim etməyə ehtiyac yoxdur. Xüsusi maraq doğuran bir əşya isə “xoşen” (sinəlik) adlanır. Bu, mufda (əlqızdıran) bənzər şəkildə ikiqat quruluşlu olub, geyimin başqa bir hissəsinə və insanın bədəninə bərkidilmişdi – “ürəyin altında” yerindən tərpənməməsi üçün. Bu mufdada yalnız Musanın sirrini bildiyi "urim və tumim" adlı bir cihaz yerləşirdi. Sinəliyin (xoşenin) xarici tərəfində isə qızıl çərçivələrdə qiymətli daşlar düzülmüşdü. Baş kahin tam geyimdə müqəddəslərin müqəddəsinə (kodeş ha-kodaşim) – müqəddəs sandığın olduğu yerə – daxil olanda və xalq üçün Tanrıya sual şəklində məsləhət və ya göstəriş soruşduqda, bu daşlar bir-bir işıq saçır, üzərlərində həkk olunmuş hərfləri göstərir və həmin hərflər cavab sözlərinə çevrilirdi. Baş kahin isə bu sözləri oxuyaraq yaranan mesajı səsləndirirdi.

Gəlin Kitabın mətninə qayıdaq (həmin fəsil, 28:21):
“BU DAŞLAR İSRAİLOĞULLARININ ADLARINA UYĞUN OLACAQ: ON İKİSİ – ONLARIN ADLARININ SAYINA GÖRƏ, HƏR BİRİNƏ, MÜHÜRDƏ OLDUĞU KİMİ, ON İKİ NƏSLİN ADI HƏKK OLUNACAQ.”

Açar (vurğulanmış) sözlər – “mühürdə olduğu kimi” – tam aydınlıqla göstərir ki, bu yazılar güzgüvari şəkildə – tərsinə həkk olunmuşdur və yalnız hansısa güzgü səthinin köməyilə oxunması mümkün idi (möhürün çapı kimi). Buradan növbəti məntiqi addım atmaq və həmin “güzgü”nü tapmaq qalır. Və yenidən...

...Kitabın mətninə qayıdırıq (həmin fəsil, 28:36):
“TƏMİZ QIZILDAN BİR TACAQ HAZIRLA...”
Bu tac (başqa bir tərcümədə “alına taxılan lövhə”) – orijinal mətnə görə – "tsits" (ivritcə) adlanır və dəqiq sözbəsöz tərcüməsi yoxdur. Müdrik Müəllimlərin şərhlərinə görə, bu, bir neçə santimetr enində, “gicgahlardan gicgahlara qədər” uzunluqda olan nazik qızıl lövhə idi – cilalanıb güzgü kimi parıldayırdı. Xarici tərəfində “Tanrıya müqəddəslik” yazılmışdı, daxili – güzgü tərəfi isə məhz baş kahin tərəfindən sinəlikdəki daşların işıq siqnallarını oxumaq üçün istifadə edilə bilərdi – “həqiqəti açan xoşen” vasitəsilə. Qızıl lövhənin iki kənarında və ortasında dəliklər vardı, və bu dəliklərdən keçirilən tünd göy yun iplərlə başın ətrafından dolaşdırılıb, baş geyiminin (ivritcə "kidar") üzərinə bağlanırdı. Bu tac başın arxasına yaxın hissədə bağlanırdı.

Tac baş geyiminin (kippaya bənzər) üzərinə taxılırdı. Bu “kidar” üçün sözbəsöz tərcümə yoxdur, amma güman etmək olar ki, başı tam örtən sıx, səliqəli papaq idi – müasir kippa (ermolka) üçün prototip. Baş kahinin geyiminin ayrılmaz hissəsi idi (qədim yəhudilərin adət etdiyi baş örtüyü əvəzinə). Bütün detallar olduqca funksional idi. Tacı baş geyimindən (papaqdan) başı açmadan çıxarmaq, güzgü kimi istifadə etmək və sonra yenidən yerinə taxmaq mümkün idi.

*Qeyd etmək yerinə düşər ki, bəzi tərcümələrdə baş geyimi olan “kidar” “türban” (farscadan) kimi çevrilmişdir – ehtimal ki, məşhur Rəmbamın (İbn Meymun) tanınmış portreti ilə assosiasiya edilir. Halbuki, Rəmbam türbanı yəhudi ənənəsinə görə deyil, Qahirədə sultan sarayında sultanın oğlunun şəxsi həkimi statusuna görə geyinirdi. Bundan başqa, türban və çalma uzun parça zolaqlarından ibarət olur və papağın üzərinə sarınırdı – bu isə Baş kahinin geyiminin səkkiz əsas hissəsinin sayını artıra bilərdi, bu isə yolverilməz idi. Bilinir ki, Ur şəhərinin semitləri – cənubi Mesopotamiyanın qədim sakinləri – incə ağ keçədən olan oxşar papaqlar geyinirdilər; peyğəmbər İbrahim də bu cür baş geyimi geymiş ola bilərdi.

Bu şəkildə, xoşendəki işıq siqnallarının alın nahiyəsindəki lövhə (tsits) vasitəsilə oxunması versiyası tam əsaslı görünür – xüsusilə nəzərə alsaq ki, şərhlərdə qiymətli daşlar üzərində güzgü ilə yazılmış yazıların başqa oxunuş üsulları mövcud deyil.

Beləcə, Kitabın mətninə dərindən baxaraq, əvvəllər məlum olmayan və indi sadə və anlaşılan görünən yeni şeylər kəşf etmək mümkündür.

V.-Zeev SLEPAK, a-kohen

TÖVRATIN SİRLƏRİNİ YENİDƏN OXUYARKƏN
(Diqqətli oxunuş haqqında)

Şübhəsiz ki, oxumaqda izaholunmaz şəkildə sehrli bir şey var: işarələrdən sözlər, sözlərdən ifadələr və kitablar yaranır – insanı maraqlandıra biləcək hər şeydən bəhs edən və ya bir insanın başqa bir insana danışa biləcəyi hər şeyi ehtiva edən. Ancaq xüsusi bir Kitab var – Musanın yazdığı Kitab. Bu Kitabı oxumaq, onu anlamaq, bu böyük Biliklə bağlılığını dərk etmək, diqqətli oxucunu heyrət və heyranlıqla doldura bilər.

Tövratı (Beşkitabı) yenidən oxuyarkən, mətnə dərindən baxdıqda, çox zaman əvvəllər nəzərdən qaçmış və ya kifayət qədər başa düşülməmiş nələrsə tapmaq olar. Amma bəzən kəşflər baş verir...

"ŞMOT" (İBRANİCƏ: ADLAR)/ÇIXIŞ kitabının (28:1–43) fəsilində baş kahinin geyimlərinin təsviri verilir. Bu mövzuya həsr olunmuş çoxsaylı şərhlər, izahlar və müzakirələr mövcuddur – bunları burada təqdim etməyə ehtiyac yoxdur. Xüsusi maraq doğuran bir əşya isə “xoşen” (sinəlik) adlanır. Bu, mufda (əlqızdıran) bənzər şəkildə ikiqat quruluşlu olub, geyimin başqa bir hissəsinə və insanın bədəninə bərkidilmişdi – “ürəyin altında” yerindən tərpənməməsi üçün. Bu mufdada yalnız Musanın sirrini bildiyi "urim və tumim" adlı bir cihaz yerləşirdi. Sinəliyin (xoşenin) xarici tərəfində isə qızıl çərçivələrdə qiymətli daşlar düzülmüşdü. Baş kahin tam geyimdə müqəddəslərin müqəddəsinə (kodeş ha-kodaşim) – müqəddəs sandığın olduğu yerə – daxil olanda və xalq üçün Tanrıya sual şəklində məsləhət və ya göstəriş soruşduqda, bu daşlar bir-bir işıq saçır, üzərlərində həkk olunmuş hərfləri göstərir və həmin hərflər cavab sözlərinə çevrilirdi. Baş kahin isə bu sözləri oxuyaraq yaranan mesajı səsləndirirdi.

Gəlin Kitabın mətninə qayıdaq (həmin fəsil, 28:21):
“BU DAŞLAR İSRAİLOĞULLARININ ADLARINA UYĞUN OLACAQ: ON İKİSİ – ONLARIN ADLARININ SAYINA GÖRƏ, HƏR BİRİNƏ, MÜHÜRDƏ OLDUĞU KİMİ, ON İKİ NƏSLİN ADI HƏKK OLUNACAQ.”

Açar (vurğulanmış) sözlər – “mühürdə olduğu kimi” – tam aydınlıqla göstərir ki, bu yazılar güzgüvari şəkildə – tərsinə həkk olunmuşdur və yalnız hansısa güzgü səthinin köməyilə oxunması mümkün idi (möhürün çapı kimi). Buradan növbəti məntiqi addım atmaq və həmin “güzgü”nü tapmaq qalır. Və yenidən...

...Kitabın mətninə qayıdırıq (həmin fəsil, 28:36):
“TƏMİZ QIZILDAN BİR TACAQ HAZIRLA...”
Bu tac (başqa bir tərcümədə “alına taxılan lövhə”) – orijinal mətnə görə – "tsits" (ivritcə) adlanır və dəqiq sözbəsöz tərcüməsi yoxdur. Müdrik Müəllimlərin şərhlərinə görə, bu, bir neçə santimetr enində, “gicgahlardan gicgahlara qədər” uzunluqda olan nazik qızıl lövhə idi – cilalanıb güzgü kimi parıldayırdı. Xarici tərəfində “Tanrıya müqəddəslik” yazılmışdı, daxili – güzgü tərəfi isə məhz baş kahin tərəfindən sinəlikdəki daşların işıq siqnallarını oxumaq üçün istifadə edilə bilərdi – “həqiqəti açan xoşen” vasitəsilə. Qızıl lövhənin iki kənarında və ortasında dəliklər vardı, və bu dəliklərdən keçirilən tünd göy yun iplərlə başın ətrafından dolaşdırılıb, baş geyiminin (ivritcə "kidar") üzərinə bağlanırdı. Bu tac başın arxasına yaxın hissədə bağlanırdı.

Tac baş geyiminin (kippaya bənzər) üzərinə taxılırdı. Bu “kidar” üçün sözbəsöz tərcümə yoxdur, amma güman etmək olar ki, başı tam örtən sıx, səliqəli papaq idi – müasir kippa (ermolka) üçün prototip. Baş kahinin geyiminin ayrılmaz hissəsi idi (qədim yəhudilərin adət etdiyi baş örtüyü əvəzinə). Bütün detallar olduqca funksional idi. Tacı baş geyimindən (papaqdan) başı açmadan çıxarmaq, güzgü kimi istifadə etmək və sonra yenidən yerinə taxmaq mümkün idi.

*Qeyd etmək yerinə düşər ki, bəzi tərcümələrdə baş geyimi olan “kidar” “türban” (farscadan) kimi çevrilmişdir – ehtimal ki, məşhur Rəmbamın (İbn Meymun) tanınmış portreti ilə assosiasiya edilir. Halbuki, Rəmbam türbanı yəhudi ənənəsinə görə deyil, Qahirədə sultan sarayında sultanın oğlunun şəxsi həkimi statusuna görə geyinirdi. Bundan başqa, türban və çalma uzun parça zolaqlarından ibarət olur və papağın üzərinə sarınırdı – bu isə Baş kahinin geyiminin səkkiz əsas hissəsinin sayını artıra bilərdi, bu isə yolverilməz idi. Bilinir ki, Ur şəhərinin semitləri – cənubi Mesopotamiyanın qədim sakinləri – incə ağ keçədən olan oxşar papaqlar geyinirdilər; peyğəmbər İbrahim də bu cür baş geyimi geymiş ola bilərdi.

Bu şəkildə, xoşendəki işıq siqnallarının alın nahiyəsindəki lövhə (tsits) vasitəsilə oxunması versiyası tam əsaslı görünür – xüsusilə nəzərə alsaq ki, şərhlərdə qiymətli daşlar üzərində güzgü ilə yazılmış yazıların başqa oxunuş üsulları mövcud deyil.

Beləcə, Kitabın mətninə dərindən baxaraq, əvvəllər məlum olmayan və indi sadə və anlaşılan görünən yeni şeylər kəşf etmək mümkündür.

V.-Zeev SLEPAK, a-kohen

İmanlı bir insan üçün Uca Yaradanla bağlı hər şey qorxu və ehtiram hissi doğurur. Onun Adı – tələffüz olunmayan, əvəzinə Onun müəyyən xüsusiyyətlərini vurğulayan sifətlərlə əvəz olunur – Yaradan, Yaradıcı. Bu sifətlərin sayı çoxdur, əlbəttə ki, onlar antropomorf xarakter daşıyır – Onu "insanlaşdırır", beləliklə insanın Onu, İlahi və anlaşılmaz olanı, əlçatmaz kamillik sahibi olan Uca Varlığı anlaması üçün vasitə olur.

Avraamın dünyaya və Yaradanın Vəhdətinə dair Vəhyindən əvvəl bütün insanlar bir çox allaha sitayiş edirdilər, onlara qulluq edir, onlara qurbanlar, hədiyyələr gətirir, bəzən isə – ən dəhşətlisi – insanları, xüsusilə də uşaqları onlara qurban verirdilər. Bütün bunlar sadəcə tanrıların mərhəmətinə ümidlə edilirdi. Bu cür inancların tərəfdarları bütpərəst, bu təsəvvür sistemi isə “çoxallahlıq” və ya “politeizm” adlandırılır. Ətraflı izaha varmadan deyə bilərik ki, politeizm müxtəlif formalarda qədim zamanlardan bu günə qədər mövcuddur və vahid Allaha inam olan monoteizmdən kəskin şəkildə fərqlənir.

Monoteizmlə politeizm arasındakı ən əsas fərqlərdən biri insanla Tanrı (və ya tanrılar) arasında qurulan münasibətlərdədir. Bütpərəstlər bir çox tanrıya sitayiş edir, onların kahinləri və sehrbazlarının göstərişi ilə hətta ilk doğulan uşaqları qanlı tanrılara qurban verirdilər – onların mərhəmətini qazanmaq ümidi ilə. Avraamın Uca və Tək Allaha inamı ilə başlayan Vəhyindən sonra insan–Tanrı münasibətləri dəyişdi: Tək Allaha inam Əhd ilə möhkəmləndirildi, insan qurbanları yasaqlanaraq ləğv edildi. /Bu, yeni dini bütpərəstlər üçün, xüsusilə qadınlar üçün çox cəlbedici etdi və təsir gücünü və gəlirlərini itirən kahinlərin nifrətinə səbəb oldu./

Musanın Vəhyindən, yəhudilərin (Qədim) Misirdən Çıxışından, Musa vasitəsilə Əmr və Tövratın verilməsindən sonra yeni inanclar, yeni münasibət prinsipləri, göstərişlər və qadağalar xalqın həyatına böyük qüvvə ilə daxil oldu, ona yeni məna və istiqamət verdi. Kitab həmçinin yəhudilərə onların mənşəyi, tarixi, əcdadlarının həyatı və qəhrəmanlıqları, digər qədim xalqlar barədə danışırdı.

Bütpərəst tanrılar itaət tələb edir və sözə baxmayanları cəzalandırırdılar, onların dualara cavab vermək məqsədi yox idi, sadəcə öz maraqları çərçivəsində hərəkət edir və insanı sadəcə bir alət kimi istifadə edirdilər.

Avraamın Tanrısı, İshaqın Tanrısı, Yaqubun Tanrısı – bütün İsrail xalqının Tanrısı Tək və Yeganə idi və bütün diqqətini Öz xalqına yönəldə bilərdi. Əlbəttə, O həm sərt, həm də tələbkar idi, lakin O yalnız tələb etmir, həm də öyrədir və xalqına qayğı göstərirdi. Bunu xatırladan sifətlər – Rəhmli və Merhəmətli – Onun qayğısının təzahürüdür. Bəlkə də Uca Yaradanın İsrail xalqına (və ona dost olanlara) qayğısının ən yüksək ifadəsi məşhur dua – **“Kahinlərin xeyir-duası”**dır. Onun mənşəyi tam aydındır – Musa vasitəsilə Uca Yaradanın Aharona, onun oğullarına və onun nəslinə birbaşa əmridir (Be-midbar / “Səhrada” / Saylar 6:24–27):

“Qoy Rəbb səni xeyir-dua ilə bəxş etsin və səni qorusun.
Qoy Rəbb Öz Üzünü sənə nurlandırsın və sənə rəhm etsin.
Qoy Rəbb Öz Üzünü sənə yönəltsin və sənə sülh (ŞALOM – ivritcə) bəxş etsin.
Beləcə, Mənim Adımı İsrail övladları üzərinə qoyacaqlar
və Mən onları xeyir-dua ilə bəxş edəcəyəm.”

Bu sətrlərə, bu sözlərə çoxlu sayda şərhlər, yozumlar və izahlar həsr olunub, lakin burada onları təqdim etməyə ehtiyac yoxdur. Amma orijinal mətnə diqqətlə baxdıqda və ondan çıxarılan nəticələri xatırladıqda, mühüm bir şeyi xatırlamaq və dərk etmək vacibdir – yəhudi inancına görə, insan diri ikən Uca Yaradanı, Onun İlahi Üzünü görə bilməz. Məcazi ifadələr – “Üzünü nurlandırsın, Üzünü sənə çevirsin” – insanın Yaradanın Üzünü gördüyünü bildirir və bu, həm də onun bu dünyadan (“Olam ha-Ze” – ivritcə) başqa bir dünyaya, Axirətə (“Olam ha-Ba”) keçdiyini göstərir – burada insanın Ruhu Yaradanın Məhkəməsində durmalıdır.

Birinci sətrin ilk və əsas sözləri (orijinalda 3 söz) – “xeyir-dua etsin” və “qorusun” – insanın doğumdan son nəfəsinə qədər bütün həyatı ilə bağlıdır. Həyatın bütün mühüm mərhələlərində – məktəb, universitet, iş, ailə həyatı, övladların doğumu, uğurlar, itkilərin dəf edilməsi və daha çox şey – Uca Yaradanın xeyir-duası və dəstəyi bu iki sözdə cəmlənmişdir. (Əlbəttə, yalnız xeyirxah və faydalı işlər üçün keçərlidir).

İkinci sətrdə (orijinalda 5 söz) əsas söz “rəhm etsin” – daha əvvəl deyildiyi kimi, insanın ölümündən sonrakı mərhələyə aiddir. Ruhu Uca Yaradanın qarşısına çıxaraq Mərhəmət və Bağışlanma umar – tövbə etmiş bir şəxs kimi.

Üçüncü sətrdə (orijinalda 7 söz) Xeyir-dua oxunuşu tamamlanır və möhkəmlənir, kahin (koen) bu sözləri Uca Yaradanın adından nəğmə ilə səsləndirir. Bu, ruhun Axirət Dünyasında – “Səmavi səltənətdə” – sülh və rahatlıq tapacağına işarədir.

Sonda bizə Uca Yaradanın qüdrəti göstərilir:

“Adımı qoyun... və Mən xeyir-dua verəcəyəm.”

Gündəlik həyatda bəzi hallarda bu xeyir-dua atanın öz övladlarına verdiyi “ata xeyir-duası” kimi oxunması mümkündür.

Məscid və ya dua zalında kahin bu sözləri nəğmə ilə oxuyur, arada sola (cənu­ba) və sağa (şimala) dönərək, xeyir-duanın təsirini və yayılmasını genişləndirir.

Əgər xatırlasaq ki, Uca Yaradanın adından deyilən xeyir-dua heç bir maneə tanımır, onda başa düşərik ki, bu dua yalnız ibadət evində olanlara deyil, kənarda olan bütün insanlara da aiddir.

Uca Yaradanın bağışlaması və rəhm etməsi haqqında

Hər bir insanın həyatında hər şey ola bilər. Buna görə də günah, ədalətsizlik, başqa insana qarşı edilən haqsızlıq, günahın dərk olunması, tövbə, bağışlanma və sonrakı barışma insanlar arasında və insanla Yaradan arasında tarazlıq yaratmaq üçün vacibdir.

Başqasına zərər vermiş insan, bunu qəbul etsə də, etməsə də, günahkardır. Əgər o, öz günahını inkar edir, ədalətsizliyi qəbul etmir, tövbə etmir və zərərçəkəndən bağışlanma istəmirsə – o zaman o dünyaya keçdikdə, zərər verdiyi Ruhu Yaradanın Məhkəməsində onun günahına görə cəzalandırılacaq.

Amma bəzən insan həyatda ikən artıq etdiyi günahların qarşılığını alır – bu zaman “Niyə?” sualını verməməlidir, çünki cavab bir olacaq: “Xatırla!”

Əgər insan həyatında pis əməllər etsə də, bir gün Vicdanın – Ruhun səsini eşidərək günahını anlayır, başqasına etdiyi ədalətsizliyi qəbul edir, tövbə edir və bunu zərərçəkmişə bildirir – və əgər həmin insan onu bağışlayırsa – o zaman bir gün Yaradanın Məhkəməsi qarşısında duran həmin Ruhu, bağışlanma təsdiqi alacaq və Axirət Dünyasında sülh – Şalom – tapacaqdır.

Necə ki, günahkar üçün tövbə edib həyatda bağışlanmaq vacibdirsə, eyni dərəcədə zərərçəkmiş üçün də həmin sözləri – tövbə, peşmanlıq – həyatda eşitmək və bağışlamaq, və Uca Yaradanın qarşısında həmin insan üçün dua etmək vacibdir.

İnsanların bir-biri ilə və Yaradanla münasibətlərində dərin bağlılıq mövcuddur – burada əsas əlaqələndirici halqa insanın Ruhudur.

İnsanın davranış meyarlarını, Tövratın əmr və qadağalarına uyğunluğunu başa düşmək, Həqiqətə və Ədalətə can atmaq (Dvarim 16:20) insana doğru həyat yolunu seçməkdə kömək edir.

Ən ağıllı yol – öz Ruhunu qorumağı və onu unutmamağı bacarmaqdır.

V.-Zeev SLEPAK, a-koen

İmanlı bir insan üçün Uca Yaradanla bağlı hər şey qorxu və ehtiram hissi doğurur. Onun Adı – tələffüz olunmayan, əvəzinə Onun müəyyən xüsusiyyətlərini vurğulayan sifətlərlə əvəz olunur – Yaradan, Yaradıcı. Bu sifətlərin sayı çoxdur, əlbəttə ki, onlar antropomorf xarakter daşıyır – Onu "insanlaşdırır", beləliklə insanın Onu, İlahi və anlaşılmaz olanı, əlçatmaz kamillik sahibi olan Uca Varlığı anlaması üçün vasitə olur.

Avraamın dünyaya və Yaradanın Vəhdətinə dair Vəhyindən əvvəl bütün insanlar bir çox allaha sitayiş edirdilər, onlara qulluq edir, onlara qurbanlar, hədiyyələr gətirir, bəzən isə – ən dəhşətlisi – insanları, xüsusilə də uşaqları onlara qurban verirdilər. Bütün bunlar sadəcə tanrıların mərhəmətinə ümidlə edilirdi. Bu cür inancların tərəfdarları bütpərəst, bu təsəvvür sistemi isə “çoxallahlıq” və ya “politeizm” adlandırılır. Ətraflı izaha varmadan deyə bilərik ki, politeizm müxtəlif formalarda qədim zamanlardan bu günə qədər mövcuddur və vahid Allaha inam olan monoteizmdən kəskin şəkildə fərqlənir.

Monoteizmlə politeizm arasındakı ən əsas fərqlərdən biri insanla Tanrı (və ya tanrılar) arasında qurulan münasibətlərdədir. Bütpərəstlər bir çox tanrıya sitayiş edir, onların kahinləri və sehrbazlarının göstərişi ilə hətta ilk doğulan uşaqları qanlı tanrılara qurban verirdilər – onların mərhəmətini qazanmaq ümidi ilə. Avraamın Uca və Tək Allaha inamı ilə başlayan Vəhyindən sonra insan–Tanrı münasibətləri dəyişdi: Tək Allaha inam Əhd ilə möhkəmləndirildi, insan qurbanları yasaqlanaraq ləğv edildi. /Bu, yeni dini bütpərəstlər üçün, xüsusilə qadınlar üçün çox cəlbedici etdi və təsir gücünü və gəlirlərini itirən kahinlərin nifrətinə səbəb oldu./

Musanın Vəhyindən, yəhudilərin (Qədim) Misirdən Çıxışından, Musa vasitəsilə Əmr və Tövratın verilməsindən sonra yeni inanclar, yeni münasibət prinsipləri, göstərişlər və qadağalar xalqın həyatına böyük qüvvə ilə daxil oldu, ona yeni məna və istiqamət verdi. Kitab həmçinin yəhudilərə onların mənşəyi, tarixi, əcdadlarının həyatı və qəhrəmanlıqları, digər qədim xalqlar barədə danışırdı.

Bütpərəst tanrılar itaət tələb edir və sözə baxmayanları cəzalandırırdılar, onların dualara cavab vermək məqsədi yox idi, sadəcə öz maraqları çərçivəsində hərəkət edir və insanı sadəcə bir alət kimi istifadə edirdilər.

Avraamın Tanrısı, İshaqın Tanrısı, Yaqubun Tanrısı – bütün İsrail xalqının Tanrısı Tək və Yeganə idi və bütün diqqətini Öz xalqına yönəldə bilərdi. Əlbəttə, O həm sərt, həm də tələbkar idi, lakin O yalnız tələb etmir, həm də öyrədir və xalqına qayğı göstərirdi. Bunu xatırladan sifətlər – Rəhmli və Merhəmətli – Onun qayğısının təzahürüdür. Bəlkə də Uca Yaradanın İsrail xalqına (və ona dost olanlara) qayğısının ən yüksək ifadəsi məşhur dua – **“Kahinlərin xeyir-duası”**dır. Onun mənşəyi tam aydındır – Musa vasitəsilə Uca Yaradanın Aharona, onun oğullarına və onun nəslinə birbaşa əmridir (Be-midbar / “Səhrada” / Saylar 6:24–27):

“Qoy Rəbb səni xeyir-dua ilə bəxş etsin və səni qorusun.
Qoy Rəbb Öz Üzünü sənə nurlandırsın və sənə rəhm etsin.
Qoy Rəbb Öz Üzünü sənə yönəltsin və sənə sülh (ŞALOM – ivritcə) bəxş etsin.
Beləcə, Mənim Adımı İsrail övladları üzərinə qoyacaqlar
və Mən onları xeyir-dua ilə bəxş edəcəyəm.”

Bu sətrlərə, bu sözlərə çoxlu sayda şərhlər, yozumlar və izahlar həsr olunub, lakin burada onları təqdim etməyə ehtiyac yoxdur. Amma orijinal mətnə diqqətlə baxdıqda və ondan çıxarılan nəticələri xatırladıqda, mühüm bir şeyi xatırlamaq və dərk etmək vacibdir – yəhudi inancına görə, insan diri ikən Uca Yaradanı, Onun İlahi Üzünü görə bilməz. Məcazi ifadələr – “Üzünü nurlandırsın, Üzünü sənə çevirsin” – insanın Yaradanın Üzünü gördüyünü bildirir və bu, həm də onun bu dünyadan (“Olam ha-Ze” – ivritcə) başqa bir dünyaya, Axirətə (“Olam ha-Ba”) keçdiyini göstərir – burada insanın Ruhu Yaradanın Məhkəməsində durmalıdır.

Birinci sətrin ilk və əsas sözləri (orijinalda 3 söz) – “xeyir-dua etsin” və “qorusun” – insanın doğumdan son nəfəsinə qədər bütün həyatı ilə bağlıdır. Həyatın bütün mühüm mərhələlərində – məktəb, universitet, iş, ailə həyatı, övladların doğumu, uğurlar, itkilərin dəf edilməsi və daha çox şey – Uca Yaradanın xeyir-duası və dəstəyi bu iki sözdə cəmlənmişdir. (Əlbəttə, yalnız xeyirxah və faydalı işlər üçün keçərlidir).

İkinci sətrdə (orijinalda 5 söz) əsas söz “rəhm etsin” – daha əvvəl deyildiyi kimi, insanın ölümündən sonrakı mərhələyə aiddir. Ruhu Uca Yaradanın qarşısına çıxaraq Mərhəmət və Bağışlanma umar – tövbə etmiş bir şəxs kimi.

Üçüncü sətrdə (orijinalda 7 söz) Xeyir-dua oxunuşu tamamlanır və möhkəmlənir, kahin (koen) bu sözləri Uca Yaradanın adından nəğmə ilə səsləndirir. Bu, ruhun Axirət Dünyasında – “Səmavi səltənətdə” – sülh və rahatlıq tapacağına işarədir.

Sonda bizə Uca Yaradanın qüdrəti göstərilir:

“Adımı qoyun... və Mən xeyir-dua verəcəyəm.”

Gündəlik həyatda bəzi hallarda bu xeyir-dua atanın öz övladlarına verdiyi “ata xeyir-duası” kimi oxunması mümkündür.

Məscid və ya dua zalında kahin bu sözləri nəğmə ilə oxuyur, arada sola (cənu­ba) və sağa (şimala) dönərək, xeyir-duanın təsirini və yayılmasını genişləndirir.

Əgər xatırlasaq ki, Uca Yaradanın adından deyilən xeyir-dua heç bir maneə tanımır, onda başa düşərik ki, bu dua yalnız ibadət evində olanlara deyil, kənarda olan bütün insanlara da aiddir.

Uca Yaradanın bağışlaması və rəhm etməsi haqqında

Hər bir insanın həyatında hər şey ola bilər. Buna görə də günah, ədalətsizlik, başqa insana qarşı edilən haqsızlıq, günahın dərk olunması, tövbə, bağışlanma və sonrakı barışma insanlar arasında və insanla Yaradan arasında tarazlıq yaratmaq üçün vacibdir.

Başqasına zərər vermiş insan, bunu qəbul etsə də, etməsə də, günahkardır. Əgər o, öz günahını inkar edir, ədalətsizliyi qəbul etmir, tövbə etmir və zərərçəkəndən bağışlanma istəmirsə – o zaman o dünyaya keçdikdə, zərər verdiyi Ruhu Yaradanın Məhkəməsində onun günahına görə cəzalandırılacaq.

Amma bəzən insan həyatda ikən artıq etdiyi günahların qarşılığını alır – bu zaman “Niyə?” sualını verməməlidir, çünki cavab bir olacaq: “Xatırla!”

Əgər insan həyatında pis əməllər etsə də, bir gün Vicdanın – Ruhun səsini eşidərək günahını anlayır, başqasına etdiyi ədalətsizliyi qəbul edir, tövbə edir və bunu zərərçəkmişə bildirir – və əgər həmin insan onu bağışlayırsa – o zaman bir gün Yaradanın Məhkəməsi qarşısında duran həmin Ruhu, bağışlanma təsdiqi alacaq və Axirət Dünyasında sülh – Şalom – tapacaqdır.

Necə ki, günahkar üçün tövbə edib həyatda bağışlanmaq vacibdirsə, eyni dərəcədə zərərçəkmiş üçün də həmin sözləri – tövbə, peşmanlıq – həyatda eşitmək və bağışlamaq, və Uca Yaradanın qarşısında həmin insan üçün dua etmək vacibdir.

İnsanların bir-biri ilə və Yaradanla münasibətlərində dərin bağlılıq mövcuddur – burada əsas əlaqələndirici halqa insanın Ruhudur.

İnsanın davranış meyarlarını, Tövratın əmr və qadağalarına uyğunluğunu başa düşmək, Həqiqətə və Ədalətə can atmaq (Dvarim 16:20) insana doğru həyat yolunu seçməkdə kömək edir.

Ən ağıllı yol – öz Ruhunu qorumağı və onu unutmamağı bacarmaqdır.

V.-Zeev SLEPAK, a-koen

İmanlı bir insan üçün Uca Yaradanla bağlı hər şey qorxu və ehtiram hissi doğurur. Onun Adı – tələffüz olunmayan, əvəzinə Onun müəyyən xüsusiyyətlərini vurğulayan sifətlərlə əvəz olunur – Yaradan, Yaradıcı. Bu sifətlərin sayı çoxdur, əlbəttə ki, onlar antropomorf xarakter daşıyır – Onu "insanlaşdırır", beləliklə insanın Onu, İlahi və anlaşılmaz olanı, əlçatmaz kamillik sahibi olan Uca Varlığı anlaması üçün vasitə olur.

Avraamın dünyaya və Yaradanın Vəhdətinə dair Vəhyindən əvvəl bütün insanlar bir çox allaha sitayiş edirdilər, onlara qulluq edir, onlara qurbanlar, hədiyyələr gətirir, bəzən isə – ən dəhşətlisi – insanları, xüsusilə də uşaqları onlara qurban verirdilər. Bütün bunlar sadəcə tanrıların mərhəmətinə ümidlə edilirdi. Bu cür inancların tərəfdarları bütpərəst, bu təsəvvür sistemi isə “çoxallahlıq” və ya “politeizm” adlandırılır. Ətraflı izaha varmadan deyə bilərik ki, politeizm müxtəlif formalarda qədim zamanlardan bu günə qədər mövcuddur və vahid Allaha inam olan monoteizmdən kəskin şəkildə fərqlənir.

Monoteizmlə politeizm arasındakı ən əsas fərqlərdən biri insanla Tanrı (və ya tanrılar) arasında qurulan münasibətlərdədir. Bütpərəstlər bir çox tanrıya sitayiş edir, onların kahinləri və sehrbazlarının göstərişi ilə hətta ilk doğulan uşaqları qanlı tanrılara qurban verirdilər – onların mərhəmətini qazanmaq ümidi ilə. Avraamın Uca və Tək Allaha inamı ilə başlayan Vəhyindən sonra insan–Tanrı münasibətləri dəyişdi: Tək Allaha inam Əhd ilə möhkəmləndirildi, insan qurbanları yasaqlanaraq ləğv edildi. /Bu, yeni dini bütpərəstlər üçün, xüsusilə qadınlar üçün çox cəlbedici etdi və təsir gücünü və gəlirlərini itirən kahinlərin nifrətinə səbəb oldu./

Musanın Vəhyindən, yəhudilərin (Qədim) Misirdən Çıxışından, Musa vasitəsilə Əmr və Tövratın verilməsindən sonra yeni inanclar, yeni münasibət prinsipləri, göstərişlər və qadağalar xalqın həyatına böyük qüvvə ilə daxil oldu, ona yeni məna və istiqamət verdi. Kitab həmçinin yəhudilərə onların mənşəyi, tarixi, əcdadlarının həyatı və qəhrəmanlıqları, digər qədim xalqlar barədə danışırdı.

Bütpərəst tanrılar itaət tələb edir və sözə baxmayanları cəzalandırırdılar, onların dualara cavab vermək məqsədi yox idi, sadəcə öz maraqları çərçivəsində hərəkət edir və insanı sadəcə bir alət kimi istifadə edirdilər.

Avraamın Tanrısı, İshaqın Tanrısı, Yaqubun Tanrısı – bütün İsrail xalqının Tanrısı Tək və Yeganə idi və bütün diqqətini Öz xalqına yönəldə bilərdi. Əlbəttə, O həm sərt, həm də tələbkar idi, lakin O yalnız tələb etmir, həm də öyrədir və xalqına qayğı göstərirdi. Bunu xatırladan sifətlər – Rəhmli və Merhəmətli – Onun qayğısının təzahürüdür. Bəlkə də Uca Yaradanın İsrail xalqına (və ona dost olanlara) qayğısının ən yüksək ifadəsi məşhur dua – **“Kahinlərin xeyir-duası”**dır. Onun mənşəyi tam aydındır – Musa vasitəsilə Uca Yaradanın Aharona, onun oğullarına və onun nəslinə birbaşa əmridir (Be-midbar / “Səhrada” / Saylar 6:24–27):

“Qoy Rəbb səni xeyir-dua ilə bəxş etsin və səni qorusun.
Qoy Rəbb Öz Üzünü sənə nurlandırsın və sənə rəhm etsin.
Qoy Rəbb Öz Üzünü sənə yönəltsin və sənə sülh (ŞALOM – ivritcə) bəxş etsin.
Beləcə, Mənim Adımı İsrail övladları üzərinə qoyacaqlar
və Mən onları xeyir-dua ilə bəxş edəcəyəm.”

Bu sətrlərə, bu sözlərə çoxlu sayda şərhlər, yozumlar və izahlar həsr olunub, lakin burada onları təqdim etməyə ehtiyac yoxdur. Amma orijinal mətnə diqqətlə baxdıqda və ondan çıxarılan nəticələri xatırladıqda, mühüm bir şeyi xatırlamaq və dərk etmək vacibdir – yəhudi inancına görə, insan diri ikən Uca Yaradanı, Onun İlahi Üzünü görə bilməz. Məcazi ifadələr – “Üzünü nurlandırsın, Üzünü sənə çevirsin” – insanın Yaradanın Üzünü gördüyünü bildirir və bu, həm də onun bu dünyadan (“Olam ha-Ze” – ivritcə) başqa bir dünyaya, Axirətə (“Olam ha-Ba”) keçdiyini göstərir – burada insanın Ruhu Yaradanın Məhkəməsində durmalıdır.

Birinci sətrin ilk və əsas sözləri (orijinalda 3 söz) – “xeyir-dua etsin” və “qorusun” – insanın doğumdan son nəfəsinə qədər bütün həyatı ilə bağlıdır. Həyatın bütün mühüm mərhələlərində – məktəb, universitet, iş, ailə həyatı, övladların doğumu, uğurlar, itkilərin dəf edilməsi və daha çox şey – Uca Yaradanın xeyir-duası və dəstəyi bu iki sözdə cəmlənmişdir. (Əlbəttə, yalnız xeyirxah və faydalı işlər üçün keçərlidir).

İkinci sətrdə (orijinalda 5 söz) əsas söz “rəhm etsin” – daha əvvəl deyildiyi kimi, insanın ölümündən sonrakı mərhələyə aiddir. Ruhu Uca Yaradanın qarşısına çıxaraq Mərhəmət və Bağışlanma umar – tövbə etmiş bir şəxs kimi.

Üçüncü sətrdə (orijinalda 7 söz) Xeyir-dua oxunuşu tamamlanır və möhkəmlənir, kahin (koen) bu sözləri Uca Yaradanın adından nəğmə ilə səsləndirir. Bu, ruhun Axirət Dünyasında – “Səmavi səltənətdə” – sülh və rahatlıq tapacağına işarədir.

Sonda bizə Uca Yaradanın qüdrəti göstərilir:

“Adımı qoyun... və Mən xeyir-dua verəcəyəm.”

Gündəlik həyatda bəzi hallarda bu xeyir-dua atanın öz övladlarına verdiyi “ata xeyir-duası” kimi oxunması mümkündür.

Məscid və ya dua zalında kahin bu sözləri nəğmə ilə oxuyur, arada sola (cənu­ba) və sağa (şimala) dönərək, xeyir-duanın təsirini və yayılmasını genişləndirir.

Əgər xatırlasaq ki, Uca Yaradanın adından deyilən xeyir-dua heç bir maneə tanımır, onda başa düşərik ki, bu dua yalnız ibadət evində olanlara deyil, kənarda olan bütün insanlara da aiddir.

Uca Yaradanın bağışlaması və rəhm etməsi haqqında

Hər bir insanın həyatında hər şey ola bilər. Buna görə də günah, ədalətsizlik, başqa insana qarşı edilən haqsızlıq, günahın dərk olunması, tövbə, bağışlanma və sonrakı barışma insanlar arasında və insanla Yaradan arasında tarazlıq yaratmaq üçün vacibdir.

Başqasına zərər vermiş insan, bunu qəbul etsə də, etməsə də, günahkardır. Əgər o, öz günahını inkar edir, ədalətsizliyi qəbul etmir, tövbə etmir və zərərçəkəndən bağışlanma istəmirsə – o zaman o dünyaya keçdikdə, zərər verdiyi Ruhu Yaradanın Məhkəməsində onun günahına görə cəzalandırılacaq.

Amma bəzən insan həyatda ikən artıq etdiyi günahların qarşılığını alır – bu zaman “Niyə?” sualını verməməlidir, çünki cavab bir olacaq: “Xatırla!”

Əgər insan həyatında pis əməllər etsə də, bir gün Vicdanın – Ruhun səsini eşidərək günahını anlayır, başqasına etdiyi ədalətsizliyi qəbul edir, tövbə edir və bunu zərərçəkmişə bildirir – və əgər həmin insan onu bağışlayırsa – o zaman bir gün Yaradanın Məhkəməsi qarşısında duran həmin Ruhu, bağışlanma təsdiqi alacaq və Axirət Dünyasında sülh – Şalom – tapacaqdır.

Necə ki, günahkar üçün tövbə edib həyatda bağışlanmaq vacibdirsə, eyni dərəcədə zərərçəkmiş üçün də həmin sözləri – tövbə, peşmanlıq – həyatda eşitmək və bağışlamaq, və Uca Yaradanın qarşısında həmin insan üçün dua etmək vacibdir.

İnsanların bir-biri ilə və Yaradanla münasibətlərində dərin bağlılıq mövcuddur – burada əsas əlaqələndirici halqa insanın Ruhudur.

İnsanın davranış meyarlarını, Tövratın əmr və qadağalarına uyğunluğunu başa düşmək, Həqiqətə və Ədalətə can atmaq (Dvarim 16:20) insana doğru həyat yolunu seçməkdə kömək edir.

Ən ağıllı yol – öz Ruhunu qorumağı və onu unutmamağı bacarmaqdır.

V.-Zeev SLEPAK, a-koen

Əvvəlcə xatırlayaq ki, yəhudi ruhani mədəniyyəti ata peyğəmbər Avrahamın dünyanın və Yaradanın Birliyi və Təkliyi barədə olan vəhyi ilə başladı. Beləcə, ümumi qarşılıqlı əlaqə və inkişaf ideyaları, dünyanın və onun bütün elementlərinin dəyişməsi və hərəkəti anlayışı, yalnız Bir və Tək Allaha ibadət və xidmət (monoteizm), insan qurbanlarının yasaqlanması, yeni duaların və ilahilərin meydana gəlməsi, insanla Tanrı arasında bağlanmış Müqavilə – sünnət adəti formalaşdı. Avrahamın nəslindən gələnlər yüzillərlə, hətta qohum olsa da bütpərəst olan xalqlar arasında bu yeni bilikləri və adətləri qorumağa və ənənəyə çevirməyə çalışdılar.

Yəhudilərin Misirdən çıxışından və Sina dağında verilən Vəhydən sonra peyğəmbərlərin peyğəmbəri Musa yəhudilərə Əhdləri gətirdi, səyyar bir Məbəd qurdu və indi Tora (Bilik, Öyrədici Elm) və ya Musanın Beş Kitabı adlanan Kitabı yazdı. Musanın Kitabının məzmunu yeni dini-fəlsəfi təlimin təməl daşı, yəhudi xalqının bütün ruhani həyatının və mədəniyyətinin əsası oldu. Bu təlim sonralar Yaxın Şərq və Kiçik Asiya boyunca yayılaraq peyğəmbərlərin kitablarının süjetlərini əhatə etdi və fəlsəfi, ədəbi-bədii və etik sahələrdə Ellada (Qədim Yunanıstan) fəlsəfəsinin və ədəbiyyatının formalaşmasına, həmçinin Zərdüştiliyin yaranmasına təsir göstərdi.

"Peyğəmbərlər" toplusundan, Musa və Harun dövründən sonrakı ən böyük peyğəmbərlərdən biri Yeşaya (Yeşayahu) olmuşdur. Onun sözləri bu gün də Nyu-Yorkdakı BMT-nin baş qərargahının önündə yazılıb:

"ONLAR QILINCLARINI KOTANA, NİZƏLƏRİNİ ORAĞA ÇEVİRƏCƏKLƏR; MİLƏT MİLƏTƏ QARŞI QILINC QALDIRMAYACAQ VƏ DÖYÜŞMƏYİ ÖYRƏNMƏYƏCƏKLƏR" (Yeşaya 2:4)

Əlbəttə, bu sitat tam mətndən çıxarılıb və bütöv məna vermir, lakin o belə də aydın şəkildə silahları və müharibə alətlərini – dinc əmək vasitələrinə çevirməyi tələb edir. Burada müharibənin "alətləri" və əmək alətləri konkret olaraq adlandırılıb.

Fərqli bir, alleqorik üslubda sülhə çağırış Yeşaya peyğəmbərin kitabının sonunda səslənir (Yeşaya 65:25):

"QURD VƏ QOÇ BİRLİKDƏ OTLAYACAQLAR, ŞİR ÖKÜZ KİMİ SAMAN YİYƏCƏK... - RƏBB DEYİR..."

Bu mətnin birbaşa və sadə şərhi belədir: yırtıcılar təbiətlərinə zidd olaraq vegeterian olacaqlar, daha geniş anlamda isə işğalçı xalqlar aqressiyadan əl çəkəcək, müharibələr, zorakılıq, qan tökülməsi bitəcək, ümumi sülh, rifah və yüksək əhval hökm sürəcək.

Lakin mətnə diqqətlə baxanda, heyvan obrazlarının fərqli mətnlərdə ideyanın ötürülməsi üçün "alət" kimi istifadə edildiyini görürük və nəticədə bu nəticəyə gəlirik: bu ifadə ata peyğəmbər Yaqubun kəhanəti ruhundadır və bu mətnlərdə daha dərin mənaya işarə (remez – ivritcə) var.

Heyvan obrazları ilə bağlı bu mətnlərin daxili mənasını anlamağın açarı qədim "Yaradılış Kitabı" (Sefer Yetsira) adlanan Avrahamın Kitabında yerləşir. Onun 6:7-ci fəslində belə yazılıb: "...on iki Bürc üzrə yönləndirildi."

Sinergetik müqayisə metodunu tətbiq etməklə görürük ki, Bürclər arasında mətndə yeganə yırtıcı heyvan – ŞİRDİR. Yaqubun və Yeşayanın mətnlərində heyvanların təkrar və uyğunluğu təsadüfi ola bilməz. Yeşaya, bir kahin və peyğəmbər kimi, bilik sahibi idi və Yaqubun kəhanətinin gizli mənasını bilirdi, bu səbəbdən də öz təbliğində həmin "alətlərdən" istifadə edirdi.

Yeşayanın mətnində qeyd olunan heyvanlar: ŞİR, QOÇ, QURD, ÖKÜZ. Yaqubun kəhanətində həm Bürc nişanələri, həm də hər qəbilənin Bayrağındakı simvollar yer alır. ("Və İsrail övladları hər biri öz düşərgəsində, öz bayrağı ilə qoşunları üzrə düzüləcəklər" Bəmidbar/Əd. 16:62)

Yaqubun dediklərindən: "Cavan ŞİR – Yehuda,... ŞİR kimi uzanmısan, leopar kimi, kim cürət edər səni narahat etməyə?" (Bər/ Yaradılış 49:19). Burada açar fikir belədir: Yehuda Bürc simvoluna görə ŞİR, Bayraq nişanına görə LEOPARDdır. Bu əsas nöqtədən çıxış edərək Bürcləri və onlara uyğun qəbilələri günəşin hərəkətinə qarşı saat əqrəbi istiqamətində belə sıralamaq olar: ŞİR – YEHUDA, Qız – Yissaxar, Tərəzi – Zvulun, Əqrəb – Dan, Oxatan – Qad, Oğlaq – Naftali, Dolça – Aşer, Balıqlar – Yosef, Qoç – Binyamin, Buğa – Reuven, Əkizlər – Şimon, Xərçəng – Levi. Bu sırada mətnlərdə adı keçən adlar vurğulanıb.

Yeşayanın mətni ilə davam etsək: "ŞİR ÖKÜZ KİMİ..." – birləşdirəndə nəticə belə olur: ŞİR – YEHUDA, ÖKÜZ/Buğa – REUVEN kimi saman yeyəcək... Yehuda Reuven üçün təhlükə yaratmayacaq, aralarında düşmənçilik olmayacaq və ümumilikdə bütün qəbilələr və xalqlar arasında qarşıdurma olmayacaq.

Daha bir cütlüyə baxaq: "QURD və QOÇ birlikdə otlayacaq...". Yaqubun kəhanətindən oxuyuruq: "BİNYAMİN – yırtıcı QURD..." (Bər/ Yaradılış 49:27). Deməli, BİNYAMİN Bayraq simvoluna görə QURD, Bürc simvoluna görə QOÇdur. Yəni, Binyamin Binyaminlə münaqişə etməyəcək, qəbilənin daxilində, ailə içində qarşıdurma olmayacaq. Həm də bu o deməkdir ki, insan öz daxilində də münaqişə yaşamamalıdır – ruhunda təlatüm, ziddiyyət olmamalıdır; düşüncə, inam, bədən və arzular – hamısı bir-biri ilə və Tanrının Əmrləri ilə uyğunluqda olmalıdır.

Qoy xalqlar və tayfalar arasında, bir ölkənin vətəndaşları arasında zorakılıq, düşmənçilik, aqressiya və qan tökülməsi olmasın; qoy insanlar arasında və insanın öz içində təlatüm, ziddiyyət qalmasın; qoy ümumi harmoniya, anlaşma və firavanlıq dönəmi gəlsin. Məhz bunu böyük peyğəmbər Yeşaya iki yarım min il əvvəl arzulamış və təbliğ etmişdi.

Min illər keçdi, dünyanın üzərindən rəngli və fərqli qoxulu illər süzülüb keçdi – bəziləri günəşli, bəzi qürublar qanlı idi – çox şey dəyişdi: geyimlər, silahlar, dillər... Amma insan az dəyişdi. Həmişəki kimi – hakimiyyət ehtirası, varlanmaq və hər şeyi ələ keçirmək arzusu, həsəd və qorxu. Bütün xalqlarda, bütün dövrlərdə bunlar vardı. "Günəş altında yeni heç nə yoxdur" – demişdi kədərli şəkildə Kral Süleyman.

Amma bir gün tarixdə ilk dəfə bir yəhudi ortaya çıxdı. Xalqının çəkdiyi əzabları bilən bu insan hamıya yeni bir həyat prinsipi təklif etdi – insan fərdindən tutmuş xalq rəhbərlərinə qədər olan münasibətlərə yeni bir model. Zorakılıq, nifrət və həsəd üzərində qurulan münasibətlər əvəzinə – anlayış, mərhəmət və inamdan ibarət bir həyat. Axı Musanın Kitabında belə yazılıb: "...yaxınını özün kimi sev".

Bir gün bu zaman gələcək.

Vlad-Ze'ev SLEPAK

Əvvəlcə xatırlayaq ki, yəhudi ruhani mədəniyyəti ata peyğəmbər Avrahamın dünyanın və Yaradanın Birliyi və Təkliyi barədə olan vəhyi ilə başladı. Beləcə, ümumi qarşılıqlı əlaqə və inkişaf ideyaları, dünyanın və onun bütün elementlərinin dəyişməsi və hərəkəti anlayışı, yalnız Bir və Tək Allaha ibadət və xidmət (monoteizm), insan qurbanlarının yasaqlanması, yeni duaların və ilahilərin meydana gəlməsi, insanla Tanrı arasında bağlanmış Müqavilə – sünnət adəti formalaşdı. Avrahamın nəslindən gələnlər yüzillərlə, hətta qohum olsa da bütpərəst olan xalqlar arasında bu yeni bilikləri və adətləri qorumağa və ənənəyə çevirməyə çalışdılar.

Yəhudilərin Misirdən çıxışından və Sina dağında verilən Vəhydən sonra peyğəmbərlərin peyğəmbəri Musa yəhudilərə Əhdləri gətirdi, səyyar bir Məbəd qurdu və indi Tora (Bilik, Öyrədici Elm) və ya Musanın Beş Kitabı adlanan Kitabı yazdı. Musanın Kitabının məzmunu yeni dini-fəlsəfi təlimin təməl daşı, yəhudi xalqının bütün ruhani həyatının və mədəniyyətinin əsası oldu. Bu təlim sonralar Yaxın Şərq və Kiçik Asiya boyunca yayılaraq peyğəmbərlərin kitablarının süjetlərini əhatə etdi və fəlsəfi, ədəbi-bədii və etik sahələrdə Ellada (Qədim Yunanıstan) fəlsəfəsinin və ədəbiyyatının formalaşmasına, həmçinin Zərdüştiliyin yaranmasına təsir göstərdi.

"Peyğəmbərlər" toplusundan, Musa və Harun dövründən sonrakı ən böyük peyğəmbərlərdən biri Yeşaya (Yeşayahu) olmuşdur. Onun sözləri bu gün də Nyu-Yorkdakı BMT-nin baş qərargahının önündə yazılıb:

"ONLAR QILINCLARINI KOTANA, NİZƏLƏRİNİ ORAĞA ÇEVİRƏCƏKLƏR; MİLƏT MİLƏTƏ QARŞI QILINC QALDIRMAYACAQ VƏ DÖYÜŞMƏYİ ÖYRƏNMƏYƏCƏKLƏR" (Yeşaya 2:4)

Əlbəttə, bu sitat tam mətndən çıxarılıb və bütöv məna vermir, lakin o belə də aydın şəkildə silahları və müharibə alətlərini – dinc əmək vasitələrinə çevirməyi tələb edir. Burada müharibənin "alətləri" və əmək alətləri konkret olaraq adlandırılıb.

Fərqli bir, alleqorik üslubda sülhə çağırış Yeşaya peyğəmbərin kitabının sonunda səslənir (Yeşaya 65:25):

"QURD VƏ QOÇ BİRLİKDƏ OTLAYACAQLAR, ŞİR ÖKÜZ KİMİ SAMAN YİYƏCƏK... - RƏBB DEYİR..."

Bu mətnin birbaşa və sadə şərhi belədir: yırtıcılar təbiətlərinə zidd olaraq vegeterian olacaqlar, daha geniş anlamda isə işğalçı xalqlar aqressiyadan əl çəkəcək, müharibələr, zorakılıq, qan tökülməsi bitəcək, ümumi sülh, rifah və yüksək əhval hökm sürəcək.

Lakin mətnə diqqətlə baxanda, heyvan obrazlarının fərqli mətnlərdə ideyanın ötürülməsi üçün "alət" kimi istifadə edildiyini görürük və nəticədə bu nəticəyə gəlirik: bu ifadə ata peyğəmbər Yaqubun kəhanəti ruhundadır və bu mətnlərdə daha dərin mənaya işarə (remez – ivritcə) var.

Heyvan obrazları ilə bağlı bu mətnlərin daxili mənasını anlamağın açarı qədim "Yaradılış Kitabı" (Sefer Yetsira) adlanan Avrahamın Kitabında yerləşir. Onun 6:7-ci fəslində belə yazılıb: "...on iki Bürc üzrə yönləndirildi."

Sinergetik müqayisə metodunu tətbiq etməklə görürük ki, Bürclər arasında mətndə yeganə yırtıcı heyvan – ŞİRDİR. Yaqubun və Yeşayanın mətnlərində heyvanların təkrar və uyğunluğu təsadüfi ola bilməz. Yeşaya, bir kahin və peyğəmbər kimi, bilik sahibi idi və Yaqubun kəhanətinin gizli mənasını bilirdi, bu səbəbdən də öz təbliğində həmin "alətlərdən" istifadə edirdi.

Yeşayanın mətnində qeyd olunan heyvanlar: ŞİR, QOÇ, QURD, ÖKÜZ. Yaqubun kəhanətində həm Bürc nişanələri, həm də hər qəbilənin Bayrağındakı simvollar yer alır. ("Və İsrail övladları hər biri öz düşərgəsində, öz bayrağı ilə qoşunları üzrə düzüləcəklər" Bəmidbar/Əd. 16:62)

Yaqubun dediklərindən: "Cavan ŞİR – Yehuda,... ŞİR kimi uzanmısan, leopar kimi, kim cürət edər səni narahat etməyə?" (Bər/ Yaradılış 49:19). Burada açar fikir belədir: Yehuda Bürc simvoluna görə ŞİR, Bayraq nişanına görə LEOPARDdır. Bu əsas nöqtədən çıxış edərək Bürcləri və onlara uyğun qəbilələri günəşin hərəkətinə qarşı saat əqrəbi istiqamətində belə sıralamaq olar: ŞİR – YEHUDA, Qız – Yissaxar, Tərəzi – Zvulun, Əqrəb – Dan, Oxatan – Qad, Oğlaq – Naftali, Dolça – Aşer, Balıqlar – Yosef, Qoç – Binyamin, Buğa – Reuven, Əkizlər – Şimon, Xərçəng – Levi. Bu sırada mətnlərdə adı keçən adlar vurğulanıb.

Yeşayanın mətni ilə davam etsək: "ŞİR ÖKÜZ KİMİ..." – birləşdirəndə nəticə belə olur: ŞİR – YEHUDA, ÖKÜZ/Buğa – REUVEN kimi saman yeyəcək... Yehuda Reuven üçün təhlükə yaratmayacaq, aralarında düşmənçilik olmayacaq və ümumilikdə bütün qəbilələr və xalqlar arasında qarşıdurma olmayacaq.

Daha bir cütlüyə baxaq: "QURD və QOÇ birlikdə otlayacaq...". Yaqubun kəhanətindən oxuyuruq: "BİNYAMİN – yırtıcı QURD..." (Bər/ Yaradılış 49:27). Deməli, BİNYAMİN Bayraq simvoluna görə QURD, Bürc simvoluna görə QOÇdur. Yəni, Binyamin Binyaminlə münaqişə etməyəcək, qəbilənin daxilində, ailə içində qarşıdurma olmayacaq. Həm də bu o deməkdir ki, insan öz daxilində də münaqişə yaşamamalıdır – ruhunda təlatüm, ziddiyyət olmamalıdır; düşüncə, inam, bədən və arzular – hamısı bir-biri ilə və Tanrının Əmrləri ilə uyğunluqda olmalıdır.

Qoy xalqlar və tayfalar arasında, bir ölkənin vətəndaşları arasında zorakılıq, düşmənçilik, aqressiya və qan tökülməsi olmasın; qoy insanlar arasında və insanın öz içində təlatüm, ziddiyyət qalmasın; qoy ümumi harmoniya, anlaşma və firavanlıq dönəmi gəlsin. Məhz bunu böyük peyğəmbər Yeşaya iki yarım min il əvvəl arzulamış və təbliğ etmişdi.

Min illər keçdi, dünyanın üzərindən rəngli və fərqli qoxulu illər süzülüb keçdi – bəziləri günəşli, bəzi qürublar qanlı idi – çox şey dəyişdi: geyimlər, silahlar, dillər... Amma insan az dəyişdi. Həmişəki kimi – hakimiyyət ehtirası, varlanmaq və hər şeyi ələ keçirmək arzusu, həsəd və qorxu. Bütün xalqlarda, bütün dövrlərdə bunlar vardı. "Günəş altında yeni heç nə yoxdur" – demişdi kədərli şəkildə Kral Süleyman.

Amma bir gün tarixdə ilk dəfə bir yəhudi ortaya çıxdı. Xalqının çəkdiyi əzabları bilən bu insan hamıya yeni bir həyat prinsipi təklif etdi – insan fərdindən tutmuş xalq rəhbərlərinə qədər olan münasibətlərə yeni bir model. Zorakılıq, nifrət və həsəd üzərində qurulan münasibətlər əvəzinə – anlayış, mərhəmət və inamdan ibarət bir həyat. Axı Musanın Kitabında belə yazılıb: "...yaxınını özün kimi sev".

Bir gün bu zaman gələcək.

Vlad-Ze'ev SLEPAK

Əvvəlcə xatırlayaq ki, yəhudi ruhani mədəniyyəti ata peyğəmbər Avrahamın dünyanın və Yaradanın Birliyi və Təkliyi barədə olan vəhyi ilə başladı. Beləcə, ümumi qarşılıqlı əlaqə və inkişaf ideyaları, dünyanın və onun bütün elementlərinin dəyişməsi və hərəkəti anlayışı, yalnız Bir və Tək Allaha ibadət və xidmət (monoteizm), insan qurbanlarının yasaqlanması, yeni duaların və ilahilərin meydana gəlməsi, insanla Tanrı arasında bağlanmış Müqavilə – sünnət adəti formalaşdı. Avrahamın nəslindən gələnlər yüzillərlə, hətta qohum olsa da bütpərəst olan xalqlar arasında bu yeni bilikləri və adətləri qorumağa və ənənəyə çevirməyə çalışdılar.

Yəhudilərin Misirdən çıxışından və Sina dağında verilən Vəhydən sonra peyğəmbərlərin peyğəmbəri Musa yəhudilərə Əhdləri gətirdi, səyyar bir Məbəd qurdu və indi Tora (Bilik, Öyrədici Elm) və ya Musanın Beş Kitabı adlanan Kitabı yazdı. Musanın Kitabının məzmunu yeni dini-fəlsəfi təlimin təməl daşı, yəhudi xalqının bütün ruhani həyatının və mədəniyyətinin əsası oldu. Bu təlim sonralar Yaxın Şərq və Kiçik Asiya boyunca yayılaraq peyğəmbərlərin kitablarının süjetlərini əhatə etdi və fəlsəfi, ədəbi-bədii və etik sahələrdə Ellada (Qədim Yunanıstan) fəlsəfəsinin və ədəbiyyatının formalaşmasına, həmçinin Zərdüştiliyin yaranmasına təsir göstərdi.

"Peyğəmbərlər" toplusundan, Musa və Harun dövründən sonrakı ən böyük peyğəmbərlərdən biri Yeşaya (Yeşayahu) olmuşdur. Onun sözləri bu gün də Nyu-Yorkdakı BMT-nin baş qərargahının önündə yazılıb:

"ONLAR QILINCLARINI KOTANA, NİZƏLƏRİNİ ORAĞA ÇEVİRƏCƏKLƏR; MİLƏT MİLƏTƏ QARŞI QILINC QALDIRMAYACAQ VƏ DÖYÜŞMƏYİ ÖYRƏNMƏYƏCƏKLƏR" (Yeşaya 2:4)

Əlbəttə, bu sitat tam mətndən çıxarılıb və bütöv məna vermir, lakin o belə də aydın şəkildə silahları və müharibə alətlərini – dinc əmək vasitələrinə çevirməyi tələb edir. Burada müharibənin "alətləri" və əmək alətləri konkret olaraq adlandırılıb.

Fərqli bir, alleqorik üslubda sülhə çağırış Yeşaya peyğəmbərin kitabının sonunda səslənir (Yeşaya 65:25):

"QURD VƏ QOÇ BİRLİKDƏ OTLAYACAQLAR, ŞİR ÖKÜZ KİMİ SAMAN YİYƏCƏK... - RƏBB DEYİR..."

Bu mətnin birbaşa və sadə şərhi belədir: yırtıcılar təbiətlərinə zidd olaraq vegeterian olacaqlar, daha geniş anlamda isə işğalçı xalqlar aqressiyadan əl çəkəcək, müharibələr, zorakılıq, qan tökülməsi bitəcək, ümumi sülh, rifah və yüksək əhval hökm sürəcək.

Lakin mətnə diqqətlə baxanda, heyvan obrazlarının fərqli mətnlərdə ideyanın ötürülməsi üçün "alət" kimi istifadə edildiyini görürük və nəticədə bu nəticəyə gəlirik: bu ifadə ata peyğəmbər Yaqubun kəhanəti ruhundadır və bu mətnlərdə daha dərin mənaya işarə (remez – ivritcə) var.

Heyvan obrazları ilə bağlı bu mətnlərin daxili mənasını anlamağın açarı qədim "Yaradılış Kitabı" (Sefer Yetsira) adlanan Avrahamın Kitabında yerləşir. Onun 6:7-ci fəslində belə yazılıb: "...on iki Bürc üzrə yönləndirildi."

Sinergetik müqayisə metodunu tətbiq etməklə görürük ki, Bürclər arasında mətndə yeganə yırtıcı heyvan – ŞİRDİR. Yaqubun və Yeşayanın mətnlərində heyvanların təkrar və uyğunluğu təsadüfi ola bilməz. Yeşaya, bir kahin və peyğəmbər kimi, bilik sahibi idi və Yaqubun kəhanətinin gizli mənasını bilirdi, bu səbəbdən də öz təbliğində həmin "alətlərdən" istifadə edirdi.

Yeşayanın mətnində qeyd olunan heyvanlar: ŞİR, QOÇ, QURD, ÖKÜZ. Yaqubun kəhanətində həm Bürc nişanələri, həm də hər qəbilənin Bayrağındakı simvollar yer alır. ("Və İsrail övladları hər biri öz düşərgəsində, öz bayrağı ilə qoşunları üzrə düzüləcəklər" Bəmidbar/Əd. 16:62)

Yaqubun dediklərindən: "Cavan ŞİR – Yehuda,... ŞİR kimi uzanmısan, leopar kimi, kim cürət edər səni narahat etməyə?" (Bər/ Yaradılış 49:19). Burada açar fikir belədir: Yehuda Bürc simvoluna görə ŞİR, Bayraq nişanına görə LEOPARDdır. Bu əsas nöqtədən çıxış edərək Bürcləri və onlara uyğun qəbilələri günəşin hərəkətinə qarşı saat əqrəbi istiqamətində belə sıralamaq olar: ŞİR – YEHUDA, Qız – Yissaxar, Tərəzi – Zvulun, Əqrəb – Dan, Oxatan – Qad, Oğlaq – Naftali, Dolça – Aşer, Balıqlar – Yosef, Qoç – Binyamin, Buğa – Reuven, Əkizlər – Şimon, Xərçəng – Levi. Bu sırada mətnlərdə adı keçən adlar vurğulanıb.

Yeşayanın mətni ilə davam etsək: "ŞİR ÖKÜZ KİMİ..." – birləşdirəndə nəticə belə olur: ŞİR – YEHUDA, ÖKÜZ/Buğa – REUVEN kimi saman yeyəcək... Yehuda Reuven üçün təhlükə yaratmayacaq, aralarında düşmənçilik olmayacaq və ümumilikdə bütün qəbilələr və xalqlar arasında qarşıdurma olmayacaq.

Daha bir cütlüyə baxaq: "QURD və QOÇ birlikdə otlayacaq...". Yaqubun kəhanətindən oxuyuruq: "BİNYAMİN – yırtıcı QURD..." (Bər/ Yaradılış 49:27). Deməli, BİNYAMİN Bayraq simvoluna görə QURD, Bürc simvoluna görə QOÇdur. Yəni, Binyamin Binyaminlə münaqişə etməyəcək, qəbilənin daxilində, ailə içində qarşıdurma olmayacaq. Həm də bu o deməkdir ki, insan öz daxilində də münaqişə yaşamamalıdır – ruhunda təlatüm, ziddiyyət olmamalıdır; düşüncə, inam, bədən və arzular – hamısı bir-biri ilə və Tanrının Əmrləri ilə uyğunluqda olmalıdır.

Qoy xalqlar və tayfalar arasında, bir ölkənin vətəndaşları arasında zorakılıq, düşmənçilik, aqressiya və qan tökülməsi olmasın; qoy insanlar arasında və insanın öz içində təlatüm, ziddiyyət qalmasın; qoy ümumi harmoniya, anlaşma və firavanlıq dönəmi gəlsin. Məhz bunu böyük peyğəmbər Yeşaya iki yarım min il əvvəl arzulamış və təbliğ etmişdi.

Min illər keçdi, dünyanın üzərindən rəngli və fərqli qoxulu illər süzülüb keçdi – bəziləri günəşli, bəzi qürublar qanlı idi – çox şey dəyişdi: geyimlər, silahlar, dillər... Amma insan az dəyişdi. Həmişəki kimi – hakimiyyət ehtirası, varlanmaq və hər şeyi ələ keçirmək arzusu, həsəd və qorxu. Bütün xalqlarda, bütün dövrlərdə bunlar vardı. "Günəş altında yeni heç nə yoxdur" – demişdi kədərli şəkildə Kral Süleyman.

Amma bir gün tarixdə ilk dəfə bir yəhudi ortaya çıxdı. Xalqının çəkdiyi əzabları bilən bu insan hamıya yeni bir həyat prinsipi təklif etdi – insan fərdindən tutmuş xalq rəhbərlərinə qədər olan münasibətlərə yeni bir model. Zorakılıq, nifrət və həsəd üzərində qurulan münasibətlər əvəzinə – anlayış, mərhəmət və inamdan ibarət bir həyat. Axı Musanın Kitabında belə yazılıb: "...yaxınını özün kimi sev".

Bir gün bu zaman gələcək.

Vlad-Ze'ev SLEPAK

Antik diasporadakı yəhudilər (qalut) haqqında. Plutarx (I–II əsrlər) yazırdı ki, “filosofiyaya ehtiyacı olan hər bir şəxs Simon dərzixanaçı olmaq istərdi ki, Sokrat kimi filosoflarla tez-tez ünsiyyətdə ola bilsin”.

II–III əsr tarixçisi Diogen Laertski özünün “Məşhur filosofların həyatı, təlimləri və aforizmləri haqqında” əsərində Simon haqqında yazır: “Sokrat onun emalatxanasına gələndə, danışdıqları hər şeyi yadda saxlayıb qeydə alırdı, buna görə də onun dialoqları "dərzixanaçı" adlanır. Deyirlər ki, o, Sokrat dialoqlarını ilk yazan şəxs olub” ("ilk" — Sokratın digər şagirdlərindən əvvəl – Müəllifin qeydi).

404-cü ilə aid Sinizi Kirenaylı öz traktatında onların münasibətini tamamlayır: “Hətta dərzi Simon belə, Sokratla hər şeydə razılaşmır, hər bir fikri əsaslandırmasını tələb edirdi.” Həmçinin Sokratın şagirdi olan Elidalı Fedonun “Simon” və “Dərzixana söhbətləri” adlı iki dialoqunda Simonun adı çəkilir. Diogen Laertski qeyd edir ki, bəziləri “Dərzixana söhbətləri”nin müəllifinin başqa bir Sokrat şagirdi — Sfettdən olan Eskin olduğunu deyirlər. Bu da Eskinin Simonla tanışlığını göstərir.

Simonun Sokratın yanında layiqli yerini heç kim inkar etmirdi. Lakin zaman keçdikcə, Makedoniyalı İsgəndərin ölümündən sonra güclənən antiyəhudi əhval-ruhiyyə, elmi dairələrdə belə davam etdirildi. Bəzi “tədqiqatçılar” Simonun həqiqətən mövcud olub-olmaması ilə bağlı şübhələr yaratdılar. Onlar onun yalnız Fedonun uydurması olduğunu iddia edirdilər. Bu şəxslər heç düşünmədilər ki, əgər belə idisə, Fedon bu adı haradan tapmışdı?

Simona qarşı ən əsas arqument onun Ksenofont və ya Platon tərəfindən qeyd edilməməsidir. Lakin bu da izah edilə bilər. Simon unudulmağa doğru gedirdi, əgər Arxeologiya onun köməyinə gəlməsəydi.

1954-cü ildə Amerika Klassik Tədqiqatlar Məktəbinin Afina Aqarasında apardığı arxeoloji qazıntılarda bir dərzi emalatxanasının qalıqları və içində “SİMON” yazısı olan bir kilyks (çini kasa) tapıldı. Tapıntı V əsrə aiddir.

Bu tapıntı həmin Simon dərzinin Sokratın dostu olduğunu göstərirdi. Lakin bəzi skeptiklər yenə də onun kimliyini sual altına almağa çalışdılar.

Antik dövr şəxsiyyəti haqqında bu qədər az arxeoloji və yazılı mənbənin mövcudluğu maarifləndirici oxucuda şübhə yarada bilər. Amma mövcud faktlar və dolayı dəlillər birləşdirildikdə, 5-ci əsr Afinasında “antik rəvayətlərin” məntiqli mozaikası qurula bilər.

Əvvəlcə qeyd edək ki, Afina Aqarası ətrafında kiçik evlər, dükanlar və ustaların emalatxanaları yerləşirdi. Tapılmış bu dərzi emalatxanasının möhkəm strukturu onun varlı bir insana məxsus olduğunu göstərir. Bunu üstündə “Simon” yazılmış incə çini kasa da təsdiq edir.

Simon ayaqqabı istehsalı ilə məşğul idi. Lakin kasıblar üçün ayaqqabı tikməklə çox qazanmaq mümkün deyildi. Deməli, o, bahalı ayaqqabılar tikən peşəkar idi. O dövrdə qadın ayaqqabısı gözəllik və bahalılığı ilə seçilirdi. Ola bilsin, Simon ilk dəfə sağ və sol ayaq üçün fərqli ayaqqabı tikməyi tətbiq etmişdi.

V əsr Afina hadisələri kontekstində qeyd etmək lazımdır ki, Kserks üzərində qələbədən sonra Afina daha da gücləndi və yunan mədəniyyətinin paytaxtına çevrildi. Burada məşhur getera Aspaziyanın salonu fəaliyyət göstərirdi.

Aspaziya Miletdə doğulmuş, gözəl və savadlı qadın idi. Miletin məşhur filosof məktəbləri və teatrları vardı, burada yəhudilərə şərəfli yerlər verilirdi. 440-cı illərdə Aspaziya Afina şəhərinə köçdü. Onun salonu Anaksagor, Fidias, Herodot, Sokrat, Alçiviad və Ksenofont kimi şəxslərin toplaşdığı mərkəz oldu. O, tezliklə Afina lideri Perikl ilə evləndi.

Böyük ehtimalla, Afina “birinci xanımı” olan Aspaziya ayaqqabı sifarişlərini şəhərin ən yaxşı ustasına — Simona verirdi. Diogen Laertski bir epizodda yazır ki, “Perikl ona (Simona) həyat üçün maaş təklif edir, lakin Simon onun sözlərini rədd edir və bildirir ki, onun danışığı nə satılır, nə də satın alınır.” Belə cavabı yalnız müstəqil, varlı və azadfikir bir adam verə bilərdi.

Sokrat — sadə ailədən olan, sənətkar, demokrat bir şəxs idi. Daşyonan atası və mamalıqla məşğul olan anasından sənət öyrənmişdi. Akropolün inşasında iştirak etmişdi. Simon Sokrata nisbətən yaşlı ola bilərdi və hazır dünya görüşünə malik idi. Ola bilsin ki, Simon Afina vətəndaşı deyildi və bu da onun statusuna təsir edirdi.

Ən önəmlisi, Simon yəhudi idi. Bu, onun adından — Şimon/SİMON — açıq-aşkar görünür. Antik mənbələrdə onun mövcudluğuna şübhə edənlər yeni dövr tədqiqatçılarıdır. Fedon bu qeyri-adi adı hardan tapmışdı, əgər şəhərdə belə bir adam yaşamayıbsa?

Ksenofont və Platonun onu xatırlamaması da başa düşüləndir. Ksenofont Sokratı tərifləyən əsərlər yazmışdı, ancaq Simondan bəhs etməyə ehtiyac duymamışdı. Platon isə aristokrat idi. Onun üçün Sokrat sadəcə daşyona deyil, “ellinlərin ən müdriki” idi.

Əlavə olaraq, Simona dair məlumatların yoxluğu onun gerçəkliyini inkar etmir. Plutarx və Diogen Laertski tərəfsiz və obyektiv yazarlardır.

Sokratın Simona ilk dəfə nə vaxt gəldiyini bilmirik. Lakin bu iki fərqli mənşədən gələn adamın dostluğu mədəniyyətlərin qovuşmasına misaldır. Simon — yəhudi monoteizminin, humanizmin, əxlaqın daşıyıcısı idi. O, Musa Kitabından gələn etik anlayışları Sokrata çatdırırdı.

Diogen Laertski Simona aid 33 dialoqun adını qeyd edir: “Tanrılar haqqında”, “Xeyir haqqında”, “Gözəllik haqqında” və s. Bu siyahı mövzu olaraq Platon və Antisfenin əsərləri ilə üst-üstə düşür.

Antisfenin dediyi kimi: “İnsanlar çox tanrı olduğunu düşünür, amma əslində yalnız biri var.” Bu fikir açıq-aydın yəhudi təlimindən qaynaqlanır.

Bütün bunlar Simonun sadəcə bir dərzi deyil, həm də fikir adamı, etik və humanist düşüncəli bir müəllim olduğunu göstərir. Onun Sokratla söhbətləri vasitəsilə “insan və cəmiyyət” fəlsəfəsi doğuldu.

Sokrat və Simon görüşəndə, antik fəlsəfə özünün yeni dövrünə qədəm qoydu.

V. Zeev SLEPAK, sosioloq

Antik diasporadakı yəhudilər (qalut) haqqında. Plutarx (I–II əsrlər) yazırdı ki, “filosofiyaya ehtiyacı olan hər bir şəxs Simon dərzixanaçı olmaq istərdi ki, Sokrat kimi filosoflarla tez-tez ünsiyyətdə ola bilsin”.

II–III əsr tarixçisi Diogen Laertski özünün “Məşhur filosofların həyatı, təlimləri və aforizmləri haqqında” əsərində Simon haqqında yazır: “Sokrat onun emalatxanasına gələndə, danışdıqları hər şeyi yadda saxlayıb qeydə alırdı, buna görə də onun dialoqları "dərzixanaçı" adlanır. Deyirlər ki, o, Sokrat dialoqlarını ilk yazan şəxs olub” ("ilk" — Sokratın digər şagirdlərindən əvvəl – Müəllifin qeydi).

404-cü ilə aid Sinizi Kirenaylı öz traktatında onların münasibətini tamamlayır: “Hətta dərzi Simon belə, Sokratla hər şeydə razılaşmır, hər bir fikri əsaslandırmasını tələb edirdi.” Həmçinin Sokratın şagirdi olan Elidalı Fedonun “Simon” və “Dərzixana söhbətləri” adlı iki dialoqunda Simonun adı çəkilir. Diogen Laertski qeyd edir ki, bəziləri “Dərzixana söhbətləri”nin müəllifinin başqa bir Sokrat şagirdi — Sfettdən olan Eskin olduğunu deyirlər. Bu da Eskinin Simonla tanışlığını göstərir.

Simonun Sokratın yanında layiqli yerini heç kim inkar etmirdi. Lakin zaman keçdikcə, Makedoniyalı İsgəndərin ölümündən sonra güclənən antiyəhudi əhval-ruhiyyə, elmi dairələrdə belə davam etdirildi. Bəzi “tədqiqatçılar” Simonun həqiqətən mövcud olub-olmaması ilə bağlı şübhələr yaratdılar. Onlar onun yalnız Fedonun uydurması olduğunu iddia edirdilər. Bu şəxslər heç düşünmədilər ki, əgər belə idisə, Fedon bu adı haradan tapmışdı?

Simona qarşı ən əsas arqument onun Ksenofont və ya Platon tərəfindən qeyd edilməməsidir. Lakin bu da izah edilə bilər. Simon unudulmağa doğru gedirdi, əgər Arxeologiya onun köməyinə gəlməsəydi.

1954-cü ildə Amerika Klassik Tədqiqatlar Məktəbinin Afina Aqarasında apardığı arxeoloji qazıntılarda bir dərzi emalatxanasının qalıqları və içində “SİMON” yazısı olan bir kilyks (çini kasa) tapıldı. Tapıntı V əsrə aiddir.

Bu tapıntı həmin Simon dərzinin Sokratın dostu olduğunu göstərirdi. Lakin bəzi skeptiklər yenə də onun kimliyini sual altına almağa çalışdılar.

Antik dövr şəxsiyyəti haqqında bu qədər az arxeoloji və yazılı mənbənin mövcudluğu maarifləndirici oxucuda şübhə yarada bilər. Amma mövcud faktlar və dolayı dəlillər birləşdirildikdə, 5-ci əsr Afinasında “antik rəvayətlərin” məntiqli mozaikası qurula bilər.

Əvvəlcə qeyd edək ki, Afina Aqarası ətrafında kiçik evlər, dükanlar və ustaların emalatxanaları yerləşirdi. Tapılmış bu dərzi emalatxanasının möhkəm strukturu onun varlı bir insana məxsus olduğunu göstərir. Bunu üstündə “Simon” yazılmış incə çini kasa da təsdiq edir.

Simon ayaqqabı istehsalı ilə məşğul idi. Lakin kasıblar üçün ayaqqabı tikməklə çox qazanmaq mümkün deyildi. Deməli, o, bahalı ayaqqabılar tikən peşəkar idi. O dövrdə qadın ayaqqabısı gözəllik və bahalılığı ilə seçilirdi. Ola bilsin, Simon ilk dəfə sağ və sol ayaq üçün fərqli ayaqqabı tikməyi tətbiq etmişdi.

V əsr Afina hadisələri kontekstində qeyd etmək lazımdır ki, Kserks üzərində qələbədən sonra Afina daha da gücləndi və yunan mədəniyyətinin paytaxtına çevrildi. Burada məşhur getera Aspaziyanın salonu fəaliyyət göstərirdi.

Aspaziya Miletdə doğulmuş, gözəl və savadlı qadın idi. Miletin məşhur filosof məktəbləri və teatrları vardı, burada yəhudilərə şərəfli yerlər verilirdi. 440-cı illərdə Aspaziya Afina şəhərinə köçdü. Onun salonu Anaksagor, Fidias, Herodot, Sokrat, Alçiviad və Ksenofont kimi şəxslərin toplaşdığı mərkəz oldu. O, tezliklə Afina lideri Perikl ilə evləndi.

Böyük ehtimalla, Afina “birinci xanımı” olan Aspaziya ayaqqabı sifarişlərini şəhərin ən yaxşı ustasına — Simona verirdi. Diogen Laertski bir epizodda yazır ki, “Perikl ona (Simona) həyat üçün maaş təklif edir, lakin Simon onun sözlərini rədd edir və bildirir ki, onun danışığı nə satılır, nə də satın alınır.” Belə cavabı yalnız müstəqil, varlı və azadfikir bir adam verə bilərdi.

Sokrat — sadə ailədən olan, sənətkar, demokrat bir şəxs idi. Daşyonan atası və mamalıqla məşğul olan anasından sənət öyrənmişdi. Akropolün inşasında iştirak etmişdi. Simon Sokrata nisbətən yaşlı ola bilərdi və hazır dünya görüşünə malik idi. Ola bilsin ki, Simon Afina vətəndaşı deyildi və bu da onun statusuna təsir edirdi.

Ən önəmlisi, Simon yəhudi idi. Bu, onun adından — Şimon/SİMON — açıq-aşkar görünür. Antik mənbələrdə onun mövcudluğuna şübhə edənlər yeni dövr tədqiqatçılarıdır. Fedon bu qeyri-adi adı hardan tapmışdı, əgər şəhərdə belə bir adam yaşamayıbsa?

Ksenofont və Platonun onu xatırlamaması da başa düşüləndir. Ksenofont Sokratı tərifləyən əsərlər yazmışdı, ancaq Simondan bəhs etməyə ehtiyac duymamışdı. Platon isə aristokrat idi. Onun üçün Sokrat sadəcə daşyona deyil, “ellinlərin ən müdriki” idi.

Əlavə olaraq, Simona dair məlumatların yoxluğu onun gerçəkliyini inkar etmir. Plutarx və Diogen Laertski tərəfsiz və obyektiv yazarlardır.

Sokratın Simona ilk dəfə nə vaxt gəldiyini bilmirik. Lakin bu iki fərqli mənşədən gələn adamın dostluğu mədəniyyətlərin qovuşmasına misaldır. Simon — yəhudi monoteizminin, humanizmin, əxlaqın daşıyıcısı idi. O, Musa Kitabından gələn etik anlayışları Sokrata çatdırırdı.

Diogen Laertski Simona aid 33 dialoqun adını qeyd edir: “Tanrılar haqqında”, “Xeyir haqqında”, “Gözəllik haqqında” və s. Bu siyahı mövzu olaraq Platon və Antisfenin əsərləri ilə üst-üstə düşür.

Antisfenin dediyi kimi: “İnsanlar çox tanrı olduğunu düşünür, amma əslində yalnız biri var.” Bu fikir açıq-aydın yəhudi təlimindən qaynaqlanır.

Bütün bunlar Simonun sadəcə bir dərzi deyil, həm də fikir adamı, etik və humanist düşüncəli bir müəllim olduğunu göstərir. Onun Sokratla söhbətləri vasitəsilə “insan və cəmiyyət” fəlsəfəsi doğuldu.

Sokrat və Simon görüşəndə, antik fəlsəfə özünün yeni dövrünə qədəm qoydu.

V. Zeev SLEPAK, sosioloq

Antik diasporadakı yəhudilər (qalut) haqqında. Plutarx (I–II əsrlər) yazırdı ki, “filosofiyaya ehtiyacı olan hər bir şəxs Simon dərzixanaçı olmaq istərdi ki, Sokrat kimi filosoflarla tez-tez ünsiyyətdə ola bilsin”.

II–III əsr tarixçisi Diogen Laertski özünün “Məşhur filosofların həyatı, təlimləri və aforizmləri haqqında” əsərində Simon haqqında yazır: “Sokrat onun emalatxanasına gələndə, danışdıqları hər şeyi yadda saxlayıb qeydə alırdı, buna görə də onun dialoqları "dərzixanaçı" adlanır. Deyirlər ki, o, Sokrat dialoqlarını ilk yazan şəxs olub” ("ilk" — Sokratın digər şagirdlərindən əvvəl – Müəllifin qeydi).

404-cü ilə aid Sinizi Kirenaylı öz traktatında onların münasibətini tamamlayır: “Hətta dərzi Simon belə, Sokratla hər şeydə razılaşmır, hər bir fikri əsaslandırmasını tələb edirdi.” Həmçinin Sokratın şagirdi olan Elidalı Fedonun “Simon” və “Dərzixana söhbətləri” adlı iki dialoqunda Simonun adı çəkilir. Diogen Laertski qeyd edir ki, bəziləri “Dərzixana söhbətləri”nin müəllifinin başqa bir Sokrat şagirdi — Sfettdən olan Eskin olduğunu deyirlər. Bu da Eskinin Simonla tanışlığını göstərir.

Simonun Sokratın yanında layiqli yerini heç kim inkar etmirdi. Lakin zaman keçdikcə, Makedoniyalı İsgəndərin ölümündən sonra güclənən antiyəhudi əhval-ruhiyyə, elmi dairələrdə belə davam etdirildi. Bəzi “tədqiqatçılar” Simonun həqiqətən mövcud olub-olmaması ilə bağlı şübhələr yaratdılar. Onlar onun yalnız Fedonun uydurması olduğunu iddia edirdilər. Bu şəxslər heç düşünmədilər ki, əgər belə idisə, Fedon bu adı haradan tapmışdı?

Simona qarşı ən əsas arqument onun Ksenofont və ya Platon tərəfindən qeyd edilməməsidir. Lakin bu da izah edilə bilər. Simon unudulmağa doğru gedirdi, əgər Arxeologiya onun köməyinə gəlməsəydi.

1954-cü ildə Amerika Klassik Tədqiqatlar Məktəbinin Afina Aqarasında apardığı arxeoloji qazıntılarda bir dərzi emalatxanasının qalıqları və içində “SİMON” yazısı olan bir kilyks (çini kasa) tapıldı. Tapıntı V əsrə aiddir.

Bu tapıntı həmin Simon dərzinin Sokratın dostu olduğunu göstərirdi. Lakin bəzi skeptiklər yenə də onun kimliyini sual altına almağa çalışdılar.

Antik dövr şəxsiyyəti haqqında bu qədər az arxeoloji və yazılı mənbənin mövcudluğu maarifləndirici oxucuda şübhə yarada bilər. Amma mövcud faktlar və dolayı dəlillər birləşdirildikdə, 5-ci əsr Afinasında “antik rəvayətlərin” məntiqli mozaikası qurula bilər.

Əvvəlcə qeyd edək ki, Afina Aqarası ətrafında kiçik evlər, dükanlar və ustaların emalatxanaları yerləşirdi. Tapılmış bu dərzi emalatxanasının möhkəm strukturu onun varlı bir insana məxsus olduğunu göstərir. Bunu üstündə “Simon” yazılmış incə çini kasa da təsdiq edir.

Simon ayaqqabı istehsalı ilə məşğul idi. Lakin kasıblar üçün ayaqqabı tikməklə çox qazanmaq mümkün deyildi. Deməli, o, bahalı ayaqqabılar tikən peşəkar idi. O dövrdə qadın ayaqqabısı gözəllik və bahalılığı ilə seçilirdi. Ola bilsin, Simon ilk dəfə sağ və sol ayaq üçün fərqli ayaqqabı tikməyi tətbiq etmişdi.

V əsr Afina hadisələri kontekstində qeyd etmək lazımdır ki, Kserks üzərində qələbədən sonra Afina daha da gücləndi və yunan mədəniyyətinin paytaxtına çevrildi. Burada məşhur getera Aspaziyanın salonu fəaliyyət göstərirdi.

Aspaziya Miletdə doğulmuş, gözəl və savadlı qadın idi. Miletin məşhur filosof məktəbləri və teatrları vardı, burada yəhudilərə şərəfli yerlər verilirdi. 440-cı illərdə Aspaziya Afina şəhərinə köçdü. Onun salonu Anaksagor, Fidias, Herodot, Sokrat, Alçiviad və Ksenofont kimi şəxslərin toplaşdığı mərkəz oldu. O, tezliklə Afina lideri Perikl ilə evləndi.

Böyük ehtimalla, Afina “birinci xanımı” olan Aspaziya ayaqqabı sifarişlərini şəhərin ən yaxşı ustasına — Simona verirdi. Diogen Laertski bir epizodda yazır ki, “Perikl ona (Simona) həyat üçün maaş təklif edir, lakin Simon onun sözlərini rədd edir və bildirir ki, onun danışığı nə satılır, nə də satın alınır.” Belə cavabı yalnız müstəqil, varlı və azadfikir bir adam verə bilərdi.

Sokrat — sadə ailədən olan, sənətkar, demokrat bir şəxs idi. Daşyonan atası və mamalıqla məşğul olan anasından sənət öyrənmişdi. Akropolün inşasında iştirak etmişdi. Simon Sokrata nisbətən yaşlı ola bilərdi və hazır dünya görüşünə malik idi. Ola bilsin ki, Simon Afina vətəndaşı deyildi və bu da onun statusuna təsir edirdi.

Ən önəmlisi, Simon yəhudi idi. Bu, onun adından — Şimon/SİMON — açıq-aşkar görünür. Antik mənbələrdə onun mövcudluğuna şübhə edənlər yeni dövr tədqiqatçılarıdır. Fedon bu qeyri-adi adı hardan tapmışdı, əgər şəhərdə belə bir adam yaşamayıbsa?

Ksenofont və Platonun onu xatırlamaması da başa düşüləndir. Ksenofont Sokratı tərifləyən əsərlər yazmışdı, ancaq Simondan bəhs etməyə ehtiyac duymamışdı. Platon isə aristokrat idi. Onun üçün Sokrat sadəcə daşyona deyil, “ellinlərin ən müdriki” idi.

Əlavə olaraq, Simona dair məlumatların yoxluğu onun gerçəkliyini inkar etmir. Plutarx və Diogen Laertski tərəfsiz və obyektiv yazarlardır.

Sokratın Simona ilk dəfə nə vaxt gəldiyini bilmirik. Lakin bu iki fərqli mənşədən gələn adamın dostluğu mədəniyyətlərin qovuşmasına misaldır. Simon — yəhudi monoteizminin, humanizmin, əxlaqın daşıyıcısı idi. O, Musa Kitabından gələn etik anlayışları Sokrata çatdırırdı.

Diogen Laertski Simona aid 33 dialoqun adını qeyd edir: “Tanrılar haqqında”, “Xeyir haqqında”, “Gözəllik haqqında” və s. Bu siyahı mövzu olaraq Platon və Antisfenin əsərləri ilə üst-üstə düşür.

Antisfenin dediyi kimi: “İnsanlar çox tanrı olduğunu düşünür, amma əslində yalnız biri var.” Bu fikir açıq-aydın yəhudi təlimindən qaynaqlanır.

Bütün bunlar Simonun sadəcə bir dərzi deyil, həm də fikir adamı, etik və humanist düşüncəli bir müəllim olduğunu göstərir. Onun Sokratla söhbətləri vasitəsilə “insan və cəmiyyət” fəlsəfəsi doğuldu.

Sokrat və Simon görüşəndə, antik fəlsəfə özünün yeni dövrünə qədəm qoydu.

V. Zeev SLEPAK, sosioloq

Samilər

Əvvəlcə samilər var idi. Bir neçə min il əvvəl onlar Şimali Afrika, Səhranın bol çiçəkləndiyi dövrlərdə, Ərəbistan, bütün şərqi Aralıq dənizi, Suriya çölləri, Nil çayından Fərat çayına qədər geniş ərazilərdə yaşayırdılar. Qəbilələr, qəbilə ittifaqları köç edir, səfərə çıxır, yolları ayrılır, birləşir, kəsişirdi. Bu, yüzlərlə, minlərlə il davam etdi. Yerləşən samilər qonşularla münasibətlər qurur, əlverişli şəraitdə ticarət edir, karvanlar üçün yeni yollar kəşf edir, hətta koloniyalar – yaşayış məntəqələri qururdular. Bu, Kiçik Asiyada, Peloponnesdə, Aralıq dənizi, Qara dəniz sahillərində və adalarda da belə idi.
Xüsusilə Qırmızı dəniz, Hind okeanı sahillərində yaşayan və həyatlarını dənizlər-okeanlarla bağlayan samiləri qeyd etmək lazımdır. Bəziləri gəmiləri ilə Hind okeanına səfərə çıxır, Afrikanı dolanır və Atlantik okeanına, Gibraltar boğazına çatırdılar. Görünür, dəniz samilərinin bir hissəsi Ərəbistandan Aralıq dənizinin şərq sahilinə quru yolu ilə keçmiş və sonradan finikiyalılar kimi tanınmışlar. Bununla belə, dəniz samiləri ayrı bir mövzudur.

İbrahim

Dünya sivilizasiyasının tarixində əsas hadisələrdən biri samilər-xaldeylərin bir hissəsinin təkallahlılıq (monoteizm) əsasında dini özünüdərketmə ilə fərqlənməsi, formalaşması və İkiçayarasının cənubundakı Ur şəhərindən kahin İbrahimin rəhbərliyi ilə çıxışı olmuşdur.
Nəsildən-nəsilə keçən kahin İbrahim çox savadlı insan idi. O, uzun illər təbiətdə baş verən çoxsaylı prosesləri, dünyanın hadisələrini, ulduzların və planetlərin hərəkətini, fəsillərin dəyişməsini, Ay və Günəşlə bağlı həyat ritmlərini müşahidə etmişdi. Düşüncələri İbrahimi sadə, lakin dahiyanə bir fikrə gətirdi – İbrahimin vəhy saatı yetişdi – peyğəmbər İbrahimin.

• Dünya birdir, dünyada baş verən hər şey bir-biri ilə əlaqəlidir.
• Yeganə Dünya Yaradanı – Tək, Yeganədir.

İbrahimin düşüncələri və duaları Uca Tanrı tərəfindən eşidildi, O, İbrahimi düşüncələrinin və əməllərinin düzgünlüyündə təsdiqlədi. Peyğəmbərlik hədiyyəsi alan İbrahim, Tanrının dəstəyindən ilhamlanaraq, yerli kahinlər və onların tərəfdarları ilə qanlı münaqişədən qaçmaq və təkallahlığı təbliğ etmək üçün öz din qardaşlarını Urdan Xanaana apardı. Beləliklə, İbrahim ilk yəhudi, təkallahlığı (monoteizmi) qəbul edən ilk qəhrəman, dinə daxil olan ilk şəxs oldu.
Əvvəlki tanrıların rədd edilməsi onlara xidmətdən, bütün rituallardan, xüsusilə insan, uşaq qurbanlarından azad edirdi. Bu, uzun müddət övladı olmayan İbrahim və onun arvadı Sara üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edirdi, onların qurbanlara münasibəti şübhəsiz idi.
Qeyd edək ki, məhz bu yeni dinin humanistliyi, mərkəzində insan qurbanları tələb etməyən Tək Uca Tanrının olması, onu qonşu qəbilələr üçün cəlbedici etdi və eyni zamanda, bütpərəst kahinlərin nifrətinə səbəb oldu. Bu, yəhudilərə, yəhudiliyə, sonradan 19-cu əsrdən antisemitizm adlandırılacaq hər şeyə qarşı mənfi münasibətin başlanğıcı oldu. Lakin bu ayrı bir mövzudur.
Vacibdir ki, peyğəmbər İbrahim yeni dünya görüşü yaratdı, bu görüş ətrafımızdakı dünyanı səbəb-nəticə əlaqəsində və inkişafda bütün tərkib hissələrinin, obyektlərin və hadisələrin birliyi kimi qəbul edir – elmdə dialektik və deterministik yanaşma. Yüzlərlə il sonra bu yeniliklər antik filosofiyada və müasir elmdə öz əksini və inkişafını tapdı.

Musa, Harun

Ümumbəşəri tarixdə növbəti ən mühüm hadisə Uca Tanrının Musaya və onun vasitəsilə İsrail xalqına Əmrləri və Toranı verməsi oldu. Bu, yəhudi təqvimi ilə 2448-ci ilin Sivan ayının 6-cı günü, yaxud təxminən eramızdan əvvəl 1300-cü ildə baş verdi. Bu böyük gün hər il Şavuot bayramında qeyd olunur…
Atamız peyğəmbər İbrahim öz din qardaşlarını Urdan çıxardığı kimi, Musa da yəhudiləri Misirdən çıxardı. Bu hadisələrdən əvvəlki və sonrakı hadisələr məlumdur, lakin xatırlatmaq lazımdır ki, üç yüz ildən çox müddətdə İbrahimin qəbiləsi çoxalmış, artıq 13 qəbilədən (Yusif qəbiləsi əvəzinə onun oğulları Efrayim və Menaşenin iki qəbiləsi) ibarət, təxminən 2 milyon nəfərdən – böyüklərdən, onların arvadlarından, uşaqlardan və yaşlılardan ibarət bir xalq təşkil etmişdi. Bu xalq, köləlikdən də pis vəziyyətdə zülmə məruz qalmış, qəzəbli, narazı və Misirdə iki yüz ildən çox qaldıqları müddətdə yerli bütpərəstliyə, bütlərə sitayişə meyl edən bir xalq idi. Peyğəmbər Musa və onun qardaşı peyğəmbər Harun Uca Tanrının iradəsi ilə bu xalqı köləlikdən çıxarıb, Uca Tanrının ata-babalarına vəd etdiyi ölkəyə – vəd edilmiş torpağa aparmalı idilər. Qeyd edək ki, bəzən yəhudi üsyanı ilə vəziyyəti dəyişdirmək ehtimalı haqqında fərziyyələr ortaya çıxır, lakin belə bir variant mümkün deyildi, çünki sosial münaqişə dini, qanlı və qardaş qırğınına çevrilə bilərdi. Və vaxt gəldi. Məlum dramatik və faciəli hadisələrdən sonra xalq Sinayda toplandı, öz şübhələrini və səfərin qaçılmaz çətinliklərini dəf etmək əzmi ilə dolu idi. Xalqın lideri Musa 12 qəbiləni səfər Məbədinin ətrafında, düşərgələri və dəstələri üzrə, səmtlərə görə yerləşdirdi. Levi qəbiləsi Məbədin yanında yerləşdi, levilərə tarixdə ilk Tək Tanrı Məbədini qurmaq, söküb daşımaq və qorumaq kimi şərəfli vəzifə həvalə olundu.
Uca Tanrı Öz xalqını nəzərdə tutulmuş məqsədə aparırdı. Tanrının seçdiyi Musa xalqı və qəbilələri qəti iradə ilə, Yaradana müqəddəs inamla, Onun Planına inamla idarə edirdi.
Beləliklə, təxminən 40 ilə yaxın uzun səfərdən sonra İsrail xalqı yenilənmiş, fiziki və mənəvi cəhətdən azad, Tək Uca Yaradana inamla dolmuş halda Nevo dağlarının ətəyindəki son düşərgəyə gəldi.
Musaın böyüklüyünü, tarixi əhəmiyyətini düzgün qiymətləndirmək üçün onun fəaliyyətinin və həll etdiyi vəzifələrin möhtəşəmliyini dərk etmək vacibdir.
Uca Tanrı Musanı seçdi və ona peyğəmbərlər peyğəmbəri hədiyyəsi bəxş etdi. Bu, Musanın yalnız qardaşı Harun kimi Uca Tanrının əmrlərini eşitməsi deyil, həm də bilik, məsləhət, dəstək və kömək üçün Ona müraciət edə bilməsi demək idi.
Uca Tanrı Musaya mürəkkəb üçlü vəzifə – messianik missiya həvalə etdi. İlk olaraq, Musa Harunun köməyi ilə Misir fironuna Tanrının əmrini elan etdi. Harun, Musanın səsi olaraq, inamla və yüksək səslə dedi:

Xalqımı burax ki, Mənə xidmət etsin!

Həmçinin bütün xalqı, bütün qəbilələri Misiri təcili tərk etməyin zəruriliyinə inandırmaq lazım idi ki, bu, şübhə edənlər və hətta Çıxışa qarşı olanlar səbəbindən asan olmadı. Firon qorxusu iki yüz ildən çox köləlikdən azad olmaq istəyini üstələyirdi. Musanın öz qəbiləsi Levi onu dəstəklədi, fironun inşaatlarında kölə əməyi ilə əzilənlər də azadlığa sevinirdilər. Lakin nəzərə almaq lazımdır ki, Yusif dövründən bəri Qoşen torpağında 10 nəsildən çox yaşayan yəhudilər bu torpağı öz vətənləri hesab edir və ocaqlarını, atalarının qəbirlərini tərk etmək istəmirdilər.
Belə əhval-ruhiyyə yəhudilər arasında Sinayda və səfərin əvvəlində də mövcud idi. Harun, onun oğulları və digər levilər yəhudiləri evlərini tərk edib Musanın ardınca getməyə razı salmaq üçün böyük səy və səbr göstərdilər. Əlbəttə, Misir cəzaları da mühüm rol oynadı. Bu məlum hadisələr fironu və bütün əhalini qorxutdu. Lakin yalnız yəhudilər gedə bildi. Onlar Musa və Harunun ardınca yollandılar.
Sinay vəhyindən, səfər Məbədinin yaradılmasından sonra növbəti mərhələ – Musanın üçlü vəzifəsinin ikinci hissəsi – təxminən 40 illik ən çətin Səfər başladı. Uca Tanrının rəhbərliyi ilə, Musa tərəfindən idarə olunan 13 qəbilə – iki milyonluq xalq – Nevo dağlarının ətəyinə gəldi.
Sinay vəhyindən sonra Musa bütün Səfər boyu öz Kitabını yazırdı. Bu, üçlü vəzifənin üçüncü tərkib hissəsini təşkil edirdi. Bu Kitab – Tora (Bilik, Təlim, yaxud İlahinin Bilik İşığı) idi.

Musanın Beşkitabı

Olduqca kiçik həcmli olan Kitab qeyri-adi dərəcədə məzmunlu və informativdir. Onda, ilk növbədə, İbrahimin ideyalarını təsdiqləyən və inkişaf etdirən, Tanrı ilə insanlar, eləcə də cəmiyyətdə insanlar arasındakı münasibətləri tənzimləyən Əmrlər var – bu, yüzlərlə il sonra antik Elladada Etika – əxlaq və mənəviyyat haqqında təlim kimi tanınacaq. Monoteizm ideyası artıq eramızdan əvvəl 5-ci əsrdə Sokratın dostu, adı yəhudi mənşəyində şübhə yaratmayan dəriçi Simonla söhbətlərinin mövzularından biri idi.
Tora Uca Tanrının əmrlərini, Məbəd qayda-qanunlarını, qədim yəhudilərin hüquq əsaslarını ehtiva edir. Diqqətli oxucu Kitabda bir çox elmlərin başlanğıcına, cücərtilərinə dair məlumatlar tapacaq: tibb, seleksiya, hətta genetika və (təsəvvür edin!) kibernetika, astronomiya, zamanın hesablanması, coğrafiya və tarix. Antisemitizmdən əziyyət çəkən Siseron Qaraxanadakı (Bodrum, Kiçik Asiya) Herodotu (e.ə. 5-ci əsr) tarixin atası adlandırdı, lakin biz bilirik ki, Musa yüzlərlə il əvvəl öz dövrünün tarixi-coğrafi-siyasi mənzərəsini vermişdi.

Kitabın mətni ritmikdir, ifadələr (ayetlər) qrammatik quruluşun nümunəsi olmuşdur. Üslub, izah tərzi bir qədər fərqlənə bilər, lakin qısalıq, yığcamlıq və izahın parlaqlığı dəyişməzdir. Mətndə əvvəlki və ya gələcək hadisələrə çoxlu işarələr, gizli istinadlar var, buna görə daha yaxşı başa düşmək üçün şərhlərə müraciət etmək lazımdır.
Elmi-texnoloji istinadların siyahısını mühəndislik, hərbi iş və hərbi psixologiya ilə tamamlamaq olar, lakin bu belə, Torada qoyulmuş biliklər xəzinəsini tükətmir.
Klassik dövrün antik Ellada müəllifləri finiki və kvadrat aramey əlifbası əsasında yunan əlifbasından uğurla istifadə edirdilər, onlar eramızdan əvvəl 4-cü əsrə qədər Esxil və Sofokl kimi sağdan sola, Evripid isə soldan sağa yazırdılar.
Yeri gəlmişkən, onun Avlidada İfiqeniya faciəsinin süjet əsası Toradan köçürülüb: kral Aqamemnon Troya müharibəsində qələbə üçün qızı İfiqeniyanı qurban verməlidir. Kiçik Asiyada çox hörmət edilən Artemida ilahəsi qızı xilas edir, onu maralla əvəz edir, yəni qələbə üçün hər cür qurban lazımdır, qıza isə sadəcə Artemida rəhm etdi.
Toradakı hekayə ilə müqayisə edək: Uca Tanrının əmrinə uyğun olaraq İbrahim oğlu İshaqı qurban kəsmək üçün müqəddəs Moria dağına aparır, lakin Uca Tanrı mələk göndərir, o, İbrahimi saxlayır və qurban olaraq quzu kəsilir. Bu, ən mühüm hadisədir – insan qurbanlarının qadağan edilməsi əmridir, İbrahimin yeni inancının humanistliyini təsdiqləyir və gücləndirir. Toradan, TaNaXdan olan qədim yəhudilərin eramızdan əvvəl 13-10-cu əsrlərdə baş verən və yazılmış hekayələri qədim yunanlara onların anlayışına uyğunlaşdırılmış, yenidən düşünülmüş şəkildə məlum idi və mifologiyanın, dramaturqiyanın tərkib hissəsi kimi antik Ellada mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsinə çevrildi. Bu tezin təsdiqi üçün Belorofont haqqında mifi – hekayəni xatırlayaq: o, təsadüfən qardaşını öldürür, başqa krallığa qaçmağa məcbur olur, burada kralın arvadı, əlbəttə, Belorofonta aşiq olur, sonra o, böhtana məruz qalır, Liviyada krala təhvil verilir və xilas olmaq üçün qəhrəmanlıqlar edir. Antik müəllifin savadına, ixtiraçılığına haqq vermək lazımdır ki, o, Toradan götürülmüş fraqmentləri – qardaşın öldürülməsi (Qabil), təsadüfi qətldən sonra başqa krallığa qaçış (Musa), kralın arvadının aşiq olması və böhtanı, köləliyə düşməsi, lakin krala uğurla xidmət edərək azadlıq qazanması (Yusif Gözəlin sərbəst təfsiri) – bir mifdə birləşdirə bilib. TaNaXdan çoxlarının sevdiyi cəsur gənc – çoban Elxanan Davud (gələcək kral, e.ə. 10-cu əsr) öz sürülərini dağ aslanından qoruyaraq yırtıcıyı öldürür və onun dərisini – qələbə kubarı kimi evə gətirir. Antik mifologiyada Heraklın ilk qəhrəmanlığı – Nemeya aslanı üzərində qələbədir, onun dərisi Heraklın vizit kartına çevrilir. Daha çox nümunə tapmaq olar ki, ellinlər öz mədəniyyətlərini yaradarkən finikiyalıların və yəhudilərin nailiyyətlərindən istifadə edir, borc alırdılar. Lakin indi Toradan və TaNaXdan mətnlərin, süjetlərin eramızdan əvvəl 8-ci əsrdən və sonralar, qədim yəhudi dilindən qədim yunan dilinə rəsmi tərcümə olan Septuaqintadan çox əvvəl yunanlara necə məlum olduğunu başa düşmək və izah etmək lazımdır. Bunu başa düşmək və izah etmək üçün peyğəmbər Haruna qayıdaq.
Harun Musadan üç yaş böyük idi, lakin yəhudi tarixində tez-tez olduğu kimi, kiçik böyük oldu. Qardaşına məhəbbət, onun missiyasına qeyd-şərtsiz inam Harunu Musanın əsas köməkçisi, silahdaşı etdi. Uca Tanrının iradəsi ilə Musa Harunu, onun oğullarını və bütün nəsillərini kahinlərə (a-koenlərə) təqdis etdi. İlk baş kahin Harun yəhudi xalqının ilk əsas mənəvi rəhbəri oldu. Əvvəlcə firon qarşısında Musanın səsi olan Harun, Musa və Uca Tanrının bütün İsrail xalqı qarşısında səsi oldu.
Səfər zamanı demək olar ki, bütün yəhudilər – keçmiş kölələr döyüşlərdə həlak oldu, xəstəliklərdən və çətinliklərdən öldü, onların azad doğulan nəsilləri bu azadlıqla birlikdə yeni din, dünya görüşü, Əmrlər, atalarının tarixini mənimsəməli idilər.
İlk baş kahin Harun mənəvi rəhbər, təbliğatçı, bütün xalqın maarifləndiricisi oldu. Musanın dəstəyi ilə, oğulları-koenlərin və levilərin köməyi ilə ümumi savadlılıq sisteminin, təhsil pillələrinin və ümumilikdə maarifçiliyin əsaslarını qoydu. Təlim keçmiş levilər qəbilə-düşərgələrə dağılır, uşaqları savada, oxumağa, yazmağa, Əmrləri, Musanın Haruna verdiyi Kitabın mətnlərini başa düşməyə öyrədirdilər. Yazıçılar-soferlər meydana gəldi, onlara müqəddəs dilin hər sözünü, hər hərfini dəqiq yazmağı öyrədirdilər, çünki ən kiçik səhv mətnin mənasını təhrif edə bilərdi.
Kitabın mətnlərinin yayılması ilə xalqın onun haqqında biliyi inkişaf edirdi. Bu işdə, əlbəttə, qadınlar misilsiz rol oynadılar: onları savada öyrətməsələr də, qadın marağı sonda anaların, nənələrin körpələrə Nuh ailəsinin Uca Tanrı tərəfindən xilas edilməsi, böyük əcdadlar, daha böyüklərə Yusif Gözəlin inanılmaz sərgüzəştləri və əlbəttə, bütün insanların tarixinin başlanğıcı olan Adəm və Həvvanın sevgi hekayəsi haqqında möcüzəli hekayələr danışmasına səbəb oldu.
İncil fraqmentlərinin köçürülməsi və yenidən danışılması yüzlərlə il ənənəyə çevrildi və təəccüblü deyil ki, bu yüzlərlə il ərzində öz sivilizasiyasını yaradan yunanların Kiçik Asiyada, Afinada yəhudilərlə ünsiyyəti İncil süjetlərinin dəyişdirilmiş şəkildə mifologiyaya, dramaturqiyaya – antik Ellada mədəniyyətinə daxil olmasına səbəb oldu. Kitabda qoyulmuş insanlar arası münasibətlərə yüksək tələblər, əxlaq və mənəviyyat prinsipləri Sokrat üçün yeni filosofiya istiqamətinin inkişafı üçün əsas oldu.

Tərcümənin meydana çıxması

Septuaqintanın ortaya çıxması ilkin yunan tərcümələrinin-reklamaların qeyri-dəqiqliyini, təhriflərini aşkar etdi ki, bu da yalnız Musanın Kitabının antik sivilizasiyanın formalaşmasına və sonradan bəşər mədəniyyətinin inkişafına təsirinin əhəmiyyətini təsdiqlədi.

Vlad Zeev Slepak

Samilər

Əvvəlcə samilər var idi. Bir neçə min il əvvəl onlar Şimali Afrika, Səhranın bol çiçəkləndiyi dövrlərdə, Ərəbistan, bütün şərqi Aralıq dənizi, Suriya çölləri, Nil çayından Fərat çayına qədər geniş ərazilərdə yaşayırdılar. Qəbilələr, qəbilə ittifaqları köç edir, səfərə çıxır, yolları ayrılır, birləşir, kəsişirdi. Bu, yüzlərlə, minlərlə il davam etdi. Yerləşən samilər qonşularla münasibətlər qurur, əlverişli şəraitdə ticarət edir, karvanlar üçün yeni yollar kəşf edir, hətta koloniyalar – yaşayış məntəqələri qururdular. Bu, Kiçik Asiyada, Peloponnesdə, Aralıq dənizi, Qara dəniz sahillərində və adalarda da belə idi.
Xüsusilə Qırmızı dəniz, Hind okeanı sahillərində yaşayan və həyatlarını dənizlər-okeanlarla bağlayan samiləri qeyd etmək lazımdır. Bəziləri gəmiləri ilə Hind okeanına səfərə çıxır, Afrikanı dolanır və Atlantik okeanına, Gibraltar boğazına çatırdılar. Görünür, dəniz samilərinin bir hissəsi Ərəbistandan Aralıq dənizinin şərq sahilinə quru yolu ilə keçmiş və sonradan finikiyalılar kimi tanınmışlar. Bununla belə, dəniz samiləri ayrı bir mövzudur.

İbrahim

Dünya sivilizasiyasının tarixində əsas hadisələrdən biri samilər-xaldeylərin bir hissəsinin təkallahlılıq (monoteizm) əsasında dini özünüdərketmə ilə fərqlənməsi, formalaşması və İkiçayarasının cənubundakı Ur şəhərindən kahin İbrahimin rəhbərliyi ilə çıxışı olmuşdur.
Nəsildən-nəsilə keçən kahin İbrahim çox savadlı insan idi. O, uzun illər təbiətdə baş verən çoxsaylı prosesləri, dünyanın hadisələrini, ulduzların və planetlərin hərəkətini, fəsillərin dəyişməsini, Ay və Günəşlə bağlı həyat ritmlərini müşahidə etmişdi. Düşüncələri İbrahimi sadə, lakin dahiyanə bir fikrə gətirdi – İbrahimin vəhy saatı yetişdi – peyğəmbər İbrahimin.

• Dünya birdir, dünyada baş verən hər şey bir-biri ilə əlaqəlidir.
• Yeganə Dünya Yaradanı – Tək, Yeganədir.

İbrahimin düşüncələri və duaları Uca Tanrı tərəfindən eşidildi, O, İbrahimi düşüncələrinin və əməllərinin düzgünlüyündə təsdiqlədi. Peyğəmbərlik hədiyyəsi alan İbrahim, Tanrının dəstəyindən ilhamlanaraq, yerli kahinlər və onların tərəfdarları ilə qanlı münaqişədən qaçmaq və təkallahlığı təbliğ etmək üçün öz din qardaşlarını Urdan Xanaana apardı. Beləliklə, İbrahim ilk yəhudi, təkallahlığı (monoteizmi) qəbul edən ilk qəhrəman, dinə daxil olan ilk şəxs oldu.
Əvvəlki tanrıların rədd edilməsi onlara xidmətdən, bütün rituallardan, xüsusilə insan, uşaq qurbanlarından azad edirdi. Bu, uzun müddət övladı olmayan İbrahim və onun arvadı Sara üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edirdi, onların qurbanlara münasibəti şübhəsiz idi.
Qeyd edək ki, məhz bu yeni dinin humanistliyi, mərkəzində insan qurbanları tələb etməyən Tək Uca Tanrının olması, onu qonşu qəbilələr üçün cəlbedici etdi və eyni zamanda, bütpərəst kahinlərin nifrətinə səbəb oldu. Bu, yəhudilərə, yəhudiliyə, sonradan 19-cu əsrdən antisemitizm adlandırılacaq hər şeyə qarşı mənfi münasibətin başlanğıcı oldu. Lakin bu ayrı bir mövzudur.
Vacibdir ki, peyğəmbər İbrahim yeni dünya görüşü yaratdı, bu görüş ətrafımızdakı dünyanı səbəb-nəticə əlaqəsində və inkişafda bütün tərkib hissələrinin, obyektlərin və hadisələrin birliyi kimi qəbul edir – elmdə dialektik və deterministik yanaşma. Yüzlərlə il sonra bu yeniliklər antik filosofiyada və müasir elmdə öz əksini və inkişafını tapdı.

Musa, Harun

Ümumbəşəri tarixdə növbəti ən mühüm hadisə Uca Tanrının Musaya və onun vasitəsilə İsrail xalqına Əmrləri və Toranı verməsi oldu. Bu, yəhudi təqvimi ilə 2448-ci ilin Sivan ayının 6-cı günü, yaxud təxminən eramızdan əvvəl 1300-cü ildə baş verdi. Bu böyük gün hər il Şavuot bayramında qeyd olunur…
Atamız peyğəmbər İbrahim öz din qardaşlarını Urdan çıxardığı kimi, Musa da yəhudiləri Misirdən çıxardı. Bu hadisələrdən əvvəlki və sonrakı hadisələr məlumdur, lakin xatırlatmaq lazımdır ki, üç yüz ildən çox müddətdə İbrahimin qəbiləsi çoxalmış, artıq 13 qəbilədən (Yusif qəbiləsi əvəzinə onun oğulları Efrayim və Menaşenin iki qəbiləsi) ibarət, təxminən 2 milyon nəfərdən – böyüklərdən, onların arvadlarından, uşaqlardan və yaşlılardan ibarət bir xalq təşkil etmişdi. Bu xalq, köləlikdən də pis vəziyyətdə zülmə məruz qalmış, qəzəbli, narazı və Misirdə iki yüz ildən çox qaldıqları müddətdə yerli bütpərəstliyə, bütlərə sitayişə meyl edən bir xalq idi. Peyğəmbər Musa və onun qardaşı peyğəmbər Harun Uca Tanrının iradəsi ilə bu xalqı köləlikdən çıxarıb, Uca Tanrının ata-babalarına vəd etdiyi ölkəyə – vəd edilmiş torpağa aparmalı idilər. Qeyd edək ki, bəzən yəhudi üsyanı ilə vəziyyəti dəyişdirmək ehtimalı haqqında fərziyyələr ortaya çıxır, lakin belə bir variant mümkün deyildi, çünki sosial münaqişə dini, qanlı və qardaş qırğınına çevrilə bilərdi. Və vaxt gəldi. Məlum dramatik və faciəli hadisələrdən sonra xalq Sinayda toplandı, öz şübhələrini və səfərin qaçılmaz çətinliklərini dəf etmək əzmi ilə dolu idi. Xalqın lideri Musa 12 qəbiləni səfər Məbədinin ətrafında, düşərgələri və dəstələri üzrə, səmtlərə görə yerləşdirdi. Levi qəbiləsi Məbədin yanında yerləşdi, levilərə tarixdə ilk Tək Tanrı Məbədini qurmaq, söküb daşımaq və qorumaq kimi şərəfli vəzifə həvalə olundu.
Uca Tanrı Öz xalqını nəzərdə tutulmuş məqsədə aparırdı. Tanrının seçdiyi Musa xalqı və qəbilələri qəti iradə ilə, Yaradana müqəddəs inamla, Onun Planına inamla idarə edirdi.
Beləliklə, təxminən 40 ilə yaxın uzun səfərdən sonra İsrail xalqı yenilənmiş, fiziki və mənəvi cəhətdən azad, Tək Uca Yaradana inamla dolmuş halda Nevo dağlarının ətəyindəki son düşərgəyə gəldi.
Musaın böyüklüyünü, tarixi əhəmiyyətini düzgün qiymətləndirmək üçün onun fəaliyyətinin və həll etdiyi vəzifələrin möhtəşəmliyini dərk etmək vacibdir.
Uca Tanrı Musanı seçdi və ona peyğəmbərlər peyğəmbəri hədiyyəsi bəxş etdi. Bu, Musanın yalnız qardaşı Harun kimi Uca Tanrının əmrlərini eşitməsi deyil, həm də bilik, məsləhət, dəstək və kömək üçün Ona müraciət edə bilməsi demək idi.
Uca Tanrı Musaya mürəkkəb üçlü vəzifə – messianik missiya həvalə etdi. İlk olaraq, Musa Harunun köməyi ilə Misir fironuna Tanrının əmrini elan etdi. Harun, Musanın səsi olaraq, inamla və yüksək səslə dedi:

Xalqımı burax ki, Mənə xidmət etsin!

Həmçinin bütün xalqı, bütün qəbilələri Misiri təcili tərk etməyin zəruriliyinə inandırmaq lazım idi ki, bu, şübhə edənlər və hətta Çıxışa qarşı olanlar səbəbindən asan olmadı. Firon qorxusu iki yüz ildən çox köləlikdən azad olmaq istəyini üstələyirdi. Musanın öz qəbiləsi Levi onu dəstəklədi, fironun inşaatlarında kölə əməyi ilə əzilənlər də azadlığa sevinirdilər. Lakin nəzərə almaq lazımdır ki, Yusif dövründən bəri Qoşen torpağında 10 nəsildən çox yaşayan yəhudilər bu torpağı öz vətənləri hesab edir və ocaqlarını, atalarının qəbirlərini tərk etmək istəmirdilər.
Belə əhval-ruhiyyə yəhudilər arasında Sinayda və səfərin əvvəlində də mövcud idi. Harun, onun oğulları və digər levilər yəhudiləri evlərini tərk edib Musanın ardınca getməyə razı salmaq üçün böyük səy və səbr göstərdilər. Əlbəttə, Misir cəzaları da mühüm rol oynadı. Bu məlum hadisələr fironu və bütün əhalini qorxutdu. Lakin yalnız yəhudilər gedə bildi. Onlar Musa və Harunun ardınca yollandılar.
Sinay vəhyindən, səfər Məbədinin yaradılmasından sonra növbəti mərhələ – Musanın üçlü vəzifəsinin ikinci hissəsi – təxminən 40 illik ən çətin Səfər başladı. Uca Tanrının rəhbərliyi ilə, Musa tərəfindən idarə olunan 13 qəbilə – iki milyonluq xalq – Nevo dağlarının ətəyinə gəldi.
Sinay vəhyindən sonra Musa bütün Səfər boyu öz Kitabını yazırdı. Bu, üçlü vəzifənin üçüncü tərkib hissəsini təşkil edirdi. Bu Kitab – Tora (Bilik, Təlim, yaxud İlahinin Bilik İşığı) idi.

Musanın Beşkitabı

Olduqca kiçik həcmli olan Kitab qeyri-adi dərəcədə məzmunlu və informativdir. Onda, ilk növbədə, İbrahimin ideyalarını təsdiqləyən və inkişaf etdirən, Tanrı ilə insanlar, eləcə də cəmiyyətdə insanlar arasındakı münasibətləri tənzimləyən Əmrlər var – bu, yüzlərlə il sonra antik Elladada Etika – əxlaq və mənəviyyat haqqında təlim kimi tanınacaq. Monoteizm ideyası artıq eramızdan əvvəl 5-ci əsrdə Sokratın dostu, adı yəhudi mənşəyində şübhə yaratmayan dəriçi Simonla söhbətlərinin mövzularından biri idi.
Tora Uca Tanrının əmrlərini, Məbəd qayda-qanunlarını, qədim yəhudilərin hüquq əsaslarını ehtiva edir. Diqqətli oxucu Kitabda bir çox elmlərin başlanğıcına, cücərtilərinə dair məlumatlar tapacaq: tibb, seleksiya, hətta genetika və (təsəvvür edin!) kibernetika, astronomiya, zamanın hesablanması, coğrafiya və tarix. Antisemitizmdən əziyyət çəkən Siseron Qaraxanadakı (Bodrum, Kiçik Asiya) Herodotu (e.ə. 5-ci əsr) tarixin atası adlandırdı, lakin biz bilirik ki, Musa yüzlərlə il əvvəl öz dövrünün tarixi-coğrafi-siyasi mənzərəsini vermişdi.

Kitabın mətni ritmikdir, ifadələr (ayetlər) qrammatik quruluşun nümunəsi olmuşdur. Üslub, izah tərzi bir qədər fərqlənə bilər, lakin qısalıq, yığcamlıq və izahın parlaqlığı dəyişməzdir. Mətndə əvvəlki və ya gələcək hadisələrə çoxlu işarələr, gizli istinadlar var, buna görə daha yaxşı başa düşmək üçün şərhlərə müraciət etmək lazımdır.
Elmi-texnoloji istinadların siyahısını mühəndislik, hərbi iş və hərbi psixologiya ilə tamamlamaq olar, lakin bu belə, Torada qoyulmuş biliklər xəzinəsini tükətmir.
Klassik dövrün antik Ellada müəllifləri finiki və kvadrat aramey əlifbası əsasında yunan əlifbasından uğurla istifadə edirdilər, onlar eramızdan əvvəl 4-cü əsrə qədər Esxil və Sofokl kimi sağdan sola, Evripid isə soldan sağa yazırdılar.
Yeri gəlmişkən, onun Avlidada İfiqeniya faciəsinin süjet əsası Toradan köçürülüb: kral Aqamemnon Troya müharibəsində qələbə üçün qızı İfiqeniyanı qurban verməlidir. Kiçik Asiyada çox hörmət edilən Artemida ilahəsi qızı xilas edir, onu maralla əvəz edir, yəni qələbə üçün hər cür qurban lazımdır, qıza isə sadəcə Artemida rəhm etdi.
Toradakı hekayə ilə müqayisə edək: Uca Tanrının əmrinə uyğun olaraq İbrahim oğlu İshaqı qurban kəsmək üçün müqəddəs Moria dağına aparır, lakin Uca Tanrı mələk göndərir, o, İbrahimi saxlayır və qurban olaraq quzu kəsilir. Bu, ən mühüm hadisədir – insan qurbanlarının qadağan edilməsi əmridir, İbrahimin yeni inancının humanistliyini təsdiqləyir və gücləndirir. Toradan, TaNaXdan olan qədim yəhudilərin eramızdan əvvəl 13-10-cu əsrlərdə baş verən və yazılmış hekayələri qədim yunanlara onların anlayışına uyğunlaşdırılmış, yenidən düşünülmüş şəkildə məlum idi və mifologiyanın, dramaturqiyanın tərkib hissəsi kimi antik Ellada mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsinə çevrildi. Bu tezin təsdiqi üçün Belorofont haqqında mifi – hekayəni xatırlayaq: o, təsadüfən qardaşını öldürür, başqa krallığa qaçmağa məcbur olur, burada kralın arvadı, əlbəttə, Belorofonta aşiq olur, sonra o, böhtana məruz qalır, Liviyada krala təhvil verilir və xilas olmaq üçün qəhrəmanlıqlar edir. Antik müəllifin savadına, ixtiraçılığına haqq vermək lazımdır ki, o, Toradan götürülmüş fraqmentləri – qardaşın öldürülməsi (Qabil), təsadüfi qətldən sonra başqa krallığa qaçış (Musa), kralın arvadının aşiq olması və böhtanı, köləliyə düşməsi, lakin krala uğurla xidmət edərək azadlıq qazanması (Yusif Gözəlin sərbəst təfsiri) – bir mifdə birləşdirə bilib. TaNaXdan çoxlarının sevdiyi cəsur gənc – çoban Elxanan Davud (gələcək kral, e.ə. 10-cu əsr) öz sürülərini dağ aslanından qoruyaraq yırtıcıyı öldürür və onun dərisini – qələbə kubarı kimi evə gətirir. Antik mifologiyada Heraklın ilk qəhrəmanlığı – Nemeya aslanı üzərində qələbədir, onun dərisi Heraklın vizit kartına çevrilir. Daha çox nümunə tapmaq olar ki, ellinlər öz mədəniyyətlərini yaradarkən finikiyalıların və yəhudilərin nailiyyətlərindən istifadə edir, borc alırdılar. Lakin indi Toradan və TaNaXdan mətnlərin, süjetlərin eramızdan əvvəl 8-ci əsrdən və sonralar, qədim yəhudi dilindən qədim yunan dilinə rəsmi tərcümə olan Septuaqintadan çox əvvəl yunanlara necə məlum olduğunu başa düşmək və izah etmək lazımdır. Bunu başa düşmək və izah etmək üçün peyğəmbər Haruna qayıdaq.
Harun Musadan üç yaş böyük idi, lakin yəhudi tarixində tez-tez olduğu kimi, kiçik böyük oldu. Qardaşına məhəbbət, onun missiyasına qeyd-şərtsiz inam Harunu Musanın əsas köməkçisi, silahdaşı etdi. Uca Tanrının iradəsi ilə Musa Harunu, onun oğullarını və bütün nəsillərini kahinlərə (a-koenlərə) təqdis etdi. İlk baş kahin Harun yəhudi xalqının ilk əsas mənəvi rəhbəri oldu. Əvvəlcə firon qarşısında Musanın səsi olan Harun, Musa və Uca Tanrının bütün İsrail xalqı qarşısında səsi oldu.
Səfər zamanı demək olar ki, bütün yəhudilər – keçmiş kölələr döyüşlərdə həlak oldu, xəstəliklərdən və çətinliklərdən öldü, onların azad doğulan nəsilləri bu azadlıqla birlikdə yeni din, dünya görüşü, Əmrlər, atalarının tarixini mənimsəməli idilər.
İlk baş kahin Harun mənəvi rəhbər, təbliğatçı, bütün xalqın maarifləndiricisi oldu. Musanın dəstəyi ilə, oğulları-koenlərin və levilərin köməyi ilə ümumi savadlılıq sisteminin, təhsil pillələrinin və ümumilikdə maarifçiliyin əsaslarını qoydu. Təlim keçmiş levilər qəbilə-düşərgələrə dağılır, uşaqları savada, oxumağa, yazmağa, Əmrləri, Musanın Haruna verdiyi Kitabın mətnlərini başa düşməyə öyrədirdilər. Yazıçılar-soferlər meydana gəldi, onlara müqəddəs dilin hər sözünü, hər hərfini dəqiq yazmağı öyrədirdilər, çünki ən kiçik səhv mətnin mənasını təhrif edə bilərdi.
Kitabın mətnlərinin yayılması ilə xalqın onun haqqında biliyi inkişaf edirdi. Bu işdə, əlbəttə, qadınlar misilsiz rol oynadılar: onları savada öyrətməsələr də, qadın marağı sonda anaların, nənələrin körpələrə Nuh ailəsinin Uca Tanrı tərəfindən xilas edilməsi, böyük əcdadlar, daha böyüklərə Yusif Gözəlin inanılmaz sərgüzəştləri və əlbəttə, bütün insanların tarixinin başlanğıcı olan Adəm və Həvvanın sevgi hekayəsi haqqında möcüzəli hekayələr danışmasına səbəb oldu.
İncil fraqmentlərinin köçürülməsi və yenidən danışılması yüzlərlə il ənənəyə çevrildi və təəccüblü deyil ki, bu yüzlərlə il ərzində öz sivilizasiyasını yaradan yunanların Kiçik Asiyada, Afinada yəhudilərlə ünsiyyəti İncil süjetlərinin dəyişdirilmiş şəkildə mifologiyaya, dramaturqiyaya – antik Ellada mədəniyyətinə daxil olmasına səbəb oldu. Kitabda qoyulmuş insanlar arası münasibətlərə yüksək tələblər, əxlaq və mənəviyyat prinsipləri Sokrat üçün yeni filosofiya istiqamətinin inkişafı üçün əsas oldu.

Tərcümənin meydana çıxması

Septuaqintanın ortaya çıxması ilkin yunan tərcümələrinin-reklamaların qeyri-dəqiqliyini, təhriflərini aşkar etdi ki, bu da yalnız Musanın Kitabının antik sivilizasiyanın formalaşmasına və sonradan bəşər mədəniyyətinin inkişafına təsirinin əhəmiyyətini təsdiqlədi.

Vlad Zeev Slepak

Samilər

Əvvəlcə samilər var idi. Bir neçə min il əvvəl onlar Şimali Afrika, Səhranın bol çiçəkləndiyi dövrlərdə, Ərəbistan, bütün şərqi Aralıq dənizi, Suriya çölləri, Nil çayından Fərat çayına qədər geniş ərazilərdə yaşayırdılar. Qəbilələr, qəbilə ittifaqları köç edir, səfərə çıxır, yolları ayrılır, birləşir, kəsişirdi. Bu, yüzlərlə, minlərlə il davam etdi. Yerləşən samilər qonşularla münasibətlər qurur, əlverişli şəraitdə ticarət edir, karvanlar üçün yeni yollar kəşf edir, hətta koloniyalar – yaşayış məntəqələri qururdular. Bu, Kiçik Asiyada, Peloponnesdə, Aralıq dənizi, Qara dəniz sahillərində və adalarda da belə idi.
Xüsusilə Qırmızı dəniz, Hind okeanı sahillərində yaşayan və həyatlarını dənizlər-okeanlarla bağlayan samiləri qeyd etmək lazımdır. Bəziləri gəmiləri ilə Hind okeanına səfərə çıxır, Afrikanı dolanır və Atlantik okeanına, Gibraltar boğazına çatırdılar. Görünür, dəniz samilərinin bir hissəsi Ərəbistandan Aralıq dənizinin şərq sahilinə quru yolu ilə keçmiş və sonradan finikiyalılar kimi tanınmışlar. Bununla belə, dəniz samiləri ayrı bir mövzudur.

İbrahim

Dünya sivilizasiyasının tarixində əsas hadisələrdən biri samilər-xaldeylərin bir hissəsinin təkallahlılıq (monoteizm) əsasında dini özünüdərketmə ilə fərqlənməsi, formalaşması və İkiçayarasının cənubundakı Ur şəhərindən kahin İbrahimin rəhbərliyi ilə çıxışı olmuşdur.
Nəsildən-nəsilə keçən kahin İbrahim çox savadlı insan idi. O, uzun illər təbiətdə baş verən çoxsaylı prosesləri, dünyanın hadisələrini, ulduzların və planetlərin hərəkətini, fəsillərin dəyişməsini, Ay və Günəşlə bağlı həyat ritmlərini müşahidə etmişdi. Düşüncələri İbrahimi sadə, lakin dahiyanə bir fikrə gətirdi – İbrahimin vəhy saatı yetişdi – peyğəmbər İbrahimin.

• Dünya birdir, dünyada baş verən hər şey bir-biri ilə əlaqəlidir.
• Yeganə Dünya Yaradanı – Tək, Yeganədir.

İbrahimin düşüncələri və duaları Uca Tanrı tərəfindən eşidildi, O, İbrahimi düşüncələrinin və əməllərinin düzgünlüyündə təsdiqlədi. Peyğəmbərlik hədiyyəsi alan İbrahim, Tanrının dəstəyindən ilhamlanaraq, yerli kahinlər və onların tərəfdarları ilə qanlı münaqişədən qaçmaq və təkallahlığı təbliğ etmək üçün öz din qardaşlarını Urdan Xanaana apardı. Beləliklə, İbrahim ilk yəhudi, təkallahlığı (monoteizmi) qəbul edən ilk qəhrəman, dinə daxil olan ilk şəxs oldu.
Əvvəlki tanrıların rədd edilməsi onlara xidmətdən, bütün rituallardan, xüsusilə insan, uşaq qurbanlarından azad edirdi. Bu, uzun müddət övladı olmayan İbrahim və onun arvadı Sara üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edirdi, onların qurbanlara münasibəti şübhəsiz idi.
Qeyd edək ki, məhz bu yeni dinin humanistliyi, mərkəzində insan qurbanları tələb etməyən Tək Uca Tanrının olması, onu qonşu qəbilələr üçün cəlbedici etdi və eyni zamanda, bütpərəst kahinlərin nifrətinə səbəb oldu. Bu, yəhudilərə, yəhudiliyə, sonradan 19-cu əsrdən antisemitizm adlandırılacaq hər şeyə qarşı mənfi münasibətin başlanğıcı oldu. Lakin bu ayrı bir mövzudur.
Vacibdir ki, peyğəmbər İbrahim yeni dünya görüşü yaratdı, bu görüş ətrafımızdakı dünyanı səbəb-nəticə əlaqəsində və inkişafda bütün tərkib hissələrinin, obyektlərin və hadisələrin birliyi kimi qəbul edir – elmdə dialektik və deterministik yanaşma. Yüzlərlə il sonra bu yeniliklər antik filosofiyada və müasir elmdə öz əksini və inkişafını tapdı.

Musa, Harun

Ümumbəşəri tarixdə növbəti ən mühüm hadisə Uca Tanrının Musaya və onun vasitəsilə İsrail xalqına Əmrləri və Toranı verməsi oldu. Bu, yəhudi təqvimi ilə 2448-ci ilin Sivan ayının 6-cı günü, yaxud təxminən eramızdan əvvəl 1300-cü ildə baş verdi. Bu böyük gün hər il Şavuot bayramında qeyd olunur…
Atamız peyğəmbər İbrahim öz din qardaşlarını Urdan çıxardığı kimi, Musa da yəhudiləri Misirdən çıxardı. Bu hadisələrdən əvvəlki və sonrakı hadisələr məlumdur, lakin xatırlatmaq lazımdır ki, üç yüz ildən çox müddətdə İbrahimin qəbiləsi çoxalmış, artıq 13 qəbilədən (Yusif qəbiləsi əvəzinə onun oğulları Efrayim və Menaşenin iki qəbiləsi) ibarət, təxminən 2 milyon nəfərdən – böyüklərdən, onların arvadlarından, uşaqlardan və yaşlılardan ibarət bir xalq təşkil etmişdi. Bu xalq, köləlikdən də pis vəziyyətdə zülmə məruz qalmış, qəzəbli, narazı və Misirdə iki yüz ildən çox qaldıqları müddətdə yerli bütpərəstliyə, bütlərə sitayişə meyl edən bir xalq idi. Peyğəmbər Musa və onun qardaşı peyğəmbər Harun Uca Tanrının iradəsi ilə bu xalqı köləlikdən çıxarıb, Uca Tanrının ata-babalarına vəd etdiyi ölkəyə – vəd edilmiş torpağa aparmalı idilər. Qeyd edək ki, bəzən yəhudi üsyanı ilə vəziyyəti dəyişdirmək ehtimalı haqqında fərziyyələr ortaya çıxır, lakin belə bir variant mümkün deyildi, çünki sosial münaqişə dini, qanlı və qardaş qırğınına çevrilə bilərdi. Və vaxt gəldi. Məlum dramatik və faciəli hadisələrdən sonra xalq Sinayda toplandı, öz şübhələrini və səfərin qaçılmaz çətinliklərini dəf etmək əzmi ilə dolu idi. Xalqın lideri Musa 12 qəbiləni səfər Məbədinin ətrafında, düşərgələri və dəstələri üzrə, səmtlərə görə yerləşdirdi. Levi qəbiləsi Məbədin yanında yerləşdi, levilərə tarixdə ilk Tək Tanrı Məbədini qurmaq, söküb daşımaq və qorumaq kimi şərəfli vəzifə həvalə olundu.
Uca Tanrı Öz xalqını nəzərdə tutulmuş məqsədə aparırdı. Tanrının seçdiyi Musa xalqı və qəbilələri qəti iradə ilə, Yaradana müqəddəs inamla, Onun Planına inamla idarə edirdi.
Beləliklə, təxminən 40 ilə yaxın uzun səfərdən sonra İsrail xalqı yenilənmiş, fiziki və mənəvi cəhətdən azad, Tək Uca Yaradana inamla dolmuş halda Nevo dağlarının ətəyindəki son düşərgəyə gəldi.
Musaın böyüklüyünü, tarixi əhəmiyyətini düzgün qiymətləndirmək üçün onun fəaliyyətinin və həll etdiyi vəzifələrin möhtəşəmliyini dərk etmək vacibdir.
Uca Tanrı Musanı seçdi və ona peyğəmbərlər peyğəmbəri hədiyyəsi bəxş etdi. Bu, Musanın yalnız qardaşı Harun kimi Uca Tanrının əmrlərini eşitməsi deyil, həm də bilik, məsləhət, dəstək və kömək üçün Ona müraciət edə bilməsi demək idi.
Uca Tanrı Musaya mürəkkəb üçlü vəzifə – messianik missiya həvalə etdi. İlk olaraq, Musa Harunun köməyi ilə Misir fironuna Tanrının əmrini elan etdi. Harun, Musanın səsi olaraq, inamla və yüksək səslə dedi:

Xalqımı burax ki, Mənə xidmət etsin!

Həmçinin bütün xalqı, bütün qəbilələri Misiri təcili tərk etməyin zəruriliyinə inandırmaq lazım idi ki, bu, şübhə edənlər və hətta Çıxışa qarşı olanlar səbəbindən asan olmadı. Firon qorxusu iki yüz ildən çox köləlikdən azad olmaq istəyini üstələyirdi. Musanın öz qəbiləsi Levi onu dəstəklədi, fironun inşaatlarında kölə əməyi ilə əzilənlər də azadlığa sevinirdilər. Lakin nəzərə almaq lazımdır ki, Yusif dövründən bəri Qoşen torpağında 10 nəsildən çox yaşayan yəhudilər bu torpağı öz vətənləri hesab edir və ocaqlarını, atalarının qəbirlərini tərk etmək istəmirdilər.
Belə əhval-ruhiyyə yəhudilər arasında Sinayda və səfərin əvvəlində də mövcud idi. Harun, onun oğulları və digər levilər yəhudiləri evlərini tərk edib Musanın ardınca getməyə razı salmaq üçün böyük səy və səbr göstərdilər. Əlbəttə, Misir cəzaları da mühüm rol oynadı. Bu məlum hadisələr fironu və bütün əhalini qorxutdu. Lakin yalnız yəhudilər gedə bildi. Onlar Musa və Harunun ardınca yollandılar.
Sinay vəhyindən, səfər Məbədinin yaradılmasından sonra növbəti mərhələ – Musanın üçlü vəzifəsinin ikinci hissəsi – təxminən 40 illik ən çətin Səfər başladı. Uca Tanrının rəhbərliyi ilə, Musa tərəfindən idarə olunan 13 qəbilə – iki milyonluq xalq – Nevo dağlarının ətəyinə gəldi.
Sinay vəhyindən sonra Musa bütün Səfər boyu öz Kitabını yazırdı. Bu, üçlü vəzifənin üçüncü tərkib hissəsini təşkil edirdi. Bu Kitab – Tora (Bilik, Təlim, yaxud İlahinin Bilik İşığı) idi.

Musanın Beşkitabı

Olduqca kiçik həcmli olan Kitab qeyri-adi dərəcədə məzmunlu və informativdir. Onda, ilk növbədə, İbrahimin ideyalarını təsdiqləyən və inkişaf etdirən, Tanrı ilə insanlar, eləcə də cəmiyyətdə insanlar arasındakı münasibətləri tənzimləyən Əmrlər var – bu, yüzlərlə il sonra antik Elladada Etika – əxlaq və mənəviyyat haqqında təlim kimi tanınacaq. Monoteizm ideyası artıq eramızdan əvvəl 5-ci əsrdə Sokratın dostu, adı yəhudi mənşəyində şübhə yaratmayan dəriçi Simonla söhbətlərinin mövzularından biri idi.
Tora Uca Tanrının əmrlərini, Məbəd qayda-qanunlarını, qədim yəhudilərin hüquq əsaslarını ehtiva edir. Diqqətli oxucu Kitabda bir çox elmlərin başlanğıcına, cücərtilərinə dair məlumatlar tapacaq: tibb, seleksiya, hətta genetika və (təsəvvür edin!) kibernetika, astronomiya, zamanın hesablanması, coğrafiya və tarix. Antisemitizmdən əziyyət çəkən Siseron Qaraxanadakı (Bodrum, Kiçik Asiya) Herodotu (e.ə. 5-ci əsr) tarixin atası adlandırdı, lakin biz bilirik ki, Musa yüzlərlə il əvvəl öz dövrünün tarixi-coğrafi-siyasi mənzərəsini vermişdi.

Kitabın mətni ritmikdir, ifadələr (ayetlər) qrammatik quruluşun nümunəsi olmuşdur. Üslub, izah tərzi bir qədər fərqlənə bilər, lakin qısalıq, yığcamlıq və izahın parlaqlığı dəyişməzdir. Mətndə əvvəlki və ya gələcək hadisələrə çoxlu işarələr, gizli istinadlar var, buna görə daha yaxşı başa düşmək üçün şərhlərə müraciət etmək lazımdır.
Elmi-texnoloji istinadların siyahısını mühəndislik, hərbi iş və hərbi psixologiya ilə tamamlamaq olar, lakin bu belə, Torada qoyulmuş biliklər xəzinəsini tükətmir.
Klassik dövrün antik Ellada müəllifləri finiki və kvadrat aramey əlifbası əsasında yunan əlifbasından uğurla istifadə edirdilər, onlar eramızdan əvvəl 4-cü əsrə qədər Esxil və Sofokl kimi sağdan sola, Evripid isə soldan sağa yazırdılar.
Yeri gəlmişkən, onun Avlidada İfiqeniya faciəsinin süjet əsası Toradan köçürülüb: kral Aqamemnon Troya müharibəsində qələbə üçün qızı İfiqeniyanı qurban verməlidir. Kiçik Asiyada çox hörmət edilən Artemida ilahəsi qızı xilas edir, onu maralla əvəz edir, yəni qələbə üçün hər cür qurban lazımdır, qıza isə sadəcə Artemida rəhm etdi.
Toradakı hekayə ilə müqayisə edək: Uca Tanrının əmrinə uyğun olaraq İbrahim oğlu İshaqı qurban kəsmək üçün müqəddəs Moria dağına aparır, lakin Uca Tanrı mələk göndərir, o, İbrahimi saxlayır və qurban olaraq quzu kəsilir. Bu, ən mühüm hadisədir – insan qurbanlarının qadağan edilməsi əmridir, İbrahimin yeni inancının humanistliyini təsdiqləyir və gücləndirir. Toradan, TaNaXdan olan qədim yəhudilərin eramızdan əvvəl 13-10-cu əsrlərdə baş verən və yazılmış hekayələri qədim yunanlara onların anlayışına uyğunlaşdırılmış, yenidən düşünülmüş şəkildə məlum idi və mifologiyanın, dramaturqiyanın tərkib hissəsi kimi antik Ellada mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsinə çevrildi. Bu tezin təsdiqi üçün Belorofont haqqında mifi – hekayəni xatırlayaq: o, təsadüfən qardaşını öldürür, başqa krallığa qaçmağa məcbur olur, burada kralın arvadı, əlbəttə, Belorofonta aşiq olur, sonra o, böhtana məruz qalır, Liviyada krala təhvil verilir və xilas olmaq üçün qəhrəmanlıqlar edir. Antik müəllifin savadına, ixtiraçılığına haqq vermək lazımdır ki, o, Toradan götürülmüş fraqmentləri – qardaşın öldürülməsi (Qabil), təsadüfi qətldən sonra başqa krallığa qaçış (Musa), kralın arvadının aşiq olması və böhtanı, köləliyə düşməsi, lakin krala uğurla xidmət edərək azadlıq qazanması (Yusif Gözəlin sərbəst təfsiri) – bir mifdə birləşdirə bilib. TaNaXdan çoxlarının sevdiyi cəsur gənc – çoban Elxanan Davud (gələcək kral, e.ə. 10-cu əsr) öz sürülərini dağ aslanından qoruyaraq yırtıcıyı öldürür və onun dərisini – qələbə kubarı kimi evə gətirir. Antik mifologiyada Heraklın ilk qəhrəmanlığı – Nemeya aslanı üzərində qələbədir, onun dərisi Heraklın vizit kartına çevrilir. Daha çox nümunə tapmaq olar ki, ellinlər öz mədəniyyətlərini yaradarkən finikiyalıların və yəhudilərin nailiyyətlərindən istifadə edir, borc alırdılar. Lakin indi Toradan və TaNaXdan mətnlərin, süjetlərin eramızdan əvvəl 8-ci əsrdən və sonralar, qədim yəhudi dilindən qədim yunan dilinə rəsmi tərcümə olan Septuaqintadan çox əvvəl yunanlara necə məlum olduğunu başa düşmək və izah etmək lazımdır. Bunu başa düşmək və izah etmək üçün peyğəmbər Haruna qayıdaq.
Harun Musadan üç yaş böyük idi, lakin yəhudi tarixində tez-tez olduğu kimi, kiçik böyük oldu. Qardaşına məhəbbət, onun missiyasına qeyd-şərtsiz inam Harunu Musanın əsas köməkçisi, silahdaşı etdi. Uca Tanrının iradəsi ilə Musa Harunu, onun oğullarını və bütün nəsillərini kahinlərə (a-koenlərə) təqdis etdi. İlk baş kahin Harun yəhudi xalqının ilk əsas mənəvi rəhbəri oldu. Əvvəlcə firon qarşısında Musanın səsi olan Harun, Musa və Uca Tanrının bütün İsrail xalqı qarşısında səsi oldu.
Səfər zamanı demək olar ki, bütün yəhudilər – keçmiş kölələr döyüşlərdə həlak oldu, xəstəliklərdən və çətinliklərdən öldü, onların azad doğulan nəsilləri bu azadlıqla birlikdə yeni din, dünya görüşü, Əmrlər, atalarının tarixini mənimsəməli idilər.
İlk baş kahin Harun mənəvi rəhbər, təbliğatçı, bütün xalqın maarifləndiricisi oldu. Musanın dəstəyi ilə, oğulları-koenlərin və levilərin köməyi ilə ümumi savadlılıq sisteminin, təhsil pillələrinin və ümumilikdə maarifçiliyin əsaslarını qoydu. Təlim keçmiş levilər qəbilə-düşərgələrə dağılır, uşaqları savada, oxumağa, yazmağa, Əmrləri, Musanın Haruna verdiyi Kitabın mətnlərini başa düşməyə öyrədirdilər. Yazıçılar-soferlər meydana gəldi, onlara müqəddəs dilin hər sözünü, hər hərfini dəqiq yazmağı öyrədirdilər, çünki ən kiçik səhv mətnin mənasını təhrif edə bilərdi.
Kitabın mətnlərinin yayılması ilə xalqın onun haqqında biliyi inkişaf edirdi. Bu işdə, əlbəttə, qadınlar misilsiz rol oynadılar: onları savada öyrətməsələr də, qadın marağı sonda anaların, nənələrin körpələrə Nuh ailəsinin Uca Tanrı tərəfindən xilas edilməsi, böyük əcdadlar, daha böyüklərə Yusif Gözəlin inanılmaz sərgüzəştləri və əlbəttə, bütün insanların tarixinin başlanğıcı olan Adəm və Həvvanın sevgi hekayəsi haqqında möcüzəli hekayələr danışmasına səbəb oldu.
İncil fraqmentlərinin köçürülməsi və yenidən danışılması yüzlərlə il ənənəyə çevrildi və təəccüblü deyil ki, bu yüzlərlə il ərzində öz sivilizasiyasını yaradan yunanların Kiçik Asiyada, Afinada yəhudilərlə ünsiyyəti İncil süjetlərinin dəyişdirilmiş şəkildə mifologiyaya, dramaturqiyaya – antik Ellada mədəniyyətinə daxil olmasına səbəb oldu. Kitabda qoyulmuş insanlar arası münasibətlərə yüksək tələblər, əxlaq və mənəviyyat prinsipləri Sokrat üçün yeni filosofiya istiqamətinin inkişafı üçün əsas oldu.

Tərcümənin meydana çıxması

Septuaqintanın ortaya çıxması ilkin yunan tərcümələrinin-reklamaların qeyri-dəqiqliyini, təhriflərini aşkar etdi ki, bu da yalnız Musanın Kitabının antik sivilizasiyanın formalaşmasına və sonradan bəşər mədəniyyətinin inkişafına təsirinin əhəmiyyətini təsdiqlədi.

Vlad Zeev Slepak

Yəhudilər Antik Elladada, Farsda... və daha sonra...

Elladanın Peloponnes, Cənubi Balkanların bir hissəsi və adalarının yeni sakinləri özlərinə ellinlər, ərazilərinə isə Ellada deyirdilər. O dövrlərdə ellinlər vahid xalq deyildilər, indi Qədim Yunanıstan kimi tanınan Ellada isə vahid dövlət deyildi.

Qeyd edək ki, yunanlar və Yunanıstan adını romalılar tətbiq etmiş, Böotiya və Attika sərhəddində, həmçinin Apenninlərdə yaşayan kiçik bir qəbilənin adını bütün Böyük Ellada üçün istifadə edərək, ellinlərdən götürdükləri hər şeyə açıq-aşkar etinasızlıq və tarixi nankorluq nümayiş etdirmiş, bəlkə də buna görə ki, Ellada özünün böyük olduğu dövrlərdə təkcə adalarda deyil, Kiçik Asiyada, hətta Apenninlərin cənubunda və Siciliyada koloniyalara malik idi. Siciliyanın Sirakuz şəhərində eramızdan əvvəl 3-cü əsrdə romalı əsgərin qılıncından Arximed həlak oldu, o zaman romalılar öz imperiyalarını yaratmağa və fəth etməyə başlamışdılar.

Lakin tez-tez olur ki, yüksələn başqalarını, onların xidmətlərini və nailiyyətlərini kiçiltməyə çalışır, bununla özünü daha da ucaltmağa ümid edir. Ancaq daha ağıllı və ləyaqətli olmazmı ki, eyni dərəcədə ləyaqətli qonşu və ya sələfin yanında yüksələsən? Müdrik İ.Nyuton özünün zirvələrə çatdığını titanların çiyinlərində durduğu üçün dediyini söyləməkdən çəkinmədi, o, heç vaxt Arximedi və ya Elealı Zenonu kiçiltməzdi.

Min illər əvvəl (e.ə. 7 min il) qədim samilər Şimali Afrikanın geniş ərazilərində, Səhra hələ yaşıl olduğu dövrlərdə, Ərəbistanda, Suriyada, Nil çayından Fərat çayına qədər yaşayırdılar. Qəbilələr, qəbilə ittifaqları köç edir, səfərə çıxır, yolları ayrılır, birləşir, kəsişirdi, bu, onlarla, yüzlərlə il davam etdi.

Bir yerdə məskunlaşan samilər qonşulara gedir, əlverişli şəraitdə ticarət edir, hətta koloniyalar – yaşayış məntəqələri qururdular. Bu, Kiçik Asiyada və Afinada da belə idi, onların sakinləri dəniz samiləri olan pelasqlardan törəmişdilər.

Dünya tarixində əsas hadisələrdən biri samit qəbilələrindən birinin, İkiçayarasının cənubundakı Ur şəhərindən xaldey qəbiləsinin bir hissəsinin təkallahlılıq (monoteizm) əsasında dini özünüdərketmə ilə fərqlənməsi, formalaşması və kahin Avramın (sonradan İbrahimin) rəhbərliyi ilə çıxışı olmuşdur. Nəsildən-nəsilə keçən kahin İbrahim öz dövrünün ən savadlı adamlarından biri idi, təbiət hadisələrini müşahidə edərək və onlar haqqında düşünərək dahiyanə dərəcədə sadə bir fikrə gəldi: Dünya birdir, vahid dünyada hər şey qarşılıqlı əlaqə və qarşılıqlı təsirdə mövcuddur, Vahid Dünyanı Yaradan da Tək və Yeganədir.

Peyğəmbərlik hədiyyəsinə malik olan İbrahim öz düşüncələrinə və nəticələrinə yuxarıdan təsdiq eşitdi. Beləliklə, İbrahim ümumi əlaqə və inkişaf haqqında təlimin, sonradan dialektika adlandırılan, həmçinin Dünya və Yaradanın yeganəliyi və birliyi haqqında təlimin – monoteizmin kəşfçisi oldu.

Bu mühüm hadisələr təxminən eramızdan əvvəl 2-ci minilliyin ortalarında baş verdi. Lakin yəhudi təqviminə (YT) və məlum xronoloji cədvələ əsasən, İbrahim 1948-ci ildə YT doğulmuşdur, bunu yenidən hesablasaq, yuxarıda təsvir olunan hadisələrin təxminən 1650-ci ildə, yəni eramızdan əvvəl 17-ci əsrin ortalarında baş verdiyini əldə edərik.

Zaman hamı üçün, yəhudilər üçün də keçir. O, insanlara məlum olmayan gələcəkdən, qalanlara məlum olan keçmişə doğru gedir. Padşahlar və xalqlar meydana çıxır və yox olur, müharibələr, kataklizmlər – və bütün bunlar yəhudilərin gözləri qarşısında və onların bilavasitə iştirakı ilə baş verir.

Dünya sivilizasiyasının tarixində digər mühüm hadisə Uca Tanrının Musaya, onun vasitəsilə isə bütün İsrail xalqına Əmrləri və Toranı – Beşkitabı – Qədim Müqəddəs Əhdi verməsi oldu.

İbrahimin ideyaları və Toranın Əmrləri əsasında onlarla, yüzlərlə il yəhudi nəsilləri – sonradan etnik monoteizm adlandırılan inanc və dünya görüşünün daşıyıcıları tərbiyə olunur, formalaşırdılar.

Ellinlərimizə qayıdaq.

Bəzən bir regionda baş verən hadisələr digər regiondakı hadisələrlə əlaqələndirilmir. Sanki belə bir müstəqillik: burada öz tarixi ilə coğrafiyası, orada isə öz coğrafiyası ilə tarixi. Belə olmur. Gələcəyin bütün çoxvariantlığına baxmayaraq, indinin dəyirmanında üyüdülərək, o, ən müxtəlif və sanki uzaq iştirakçılar üçün ümumi indiki və keçmişə çevrilir, onların gələcəyinə təsir göstərir.

Əgər hadisələrin, sosial və etnoqrafik proseslərin Cənubi Balkan-Egey regionunda məlum ənənəvi versiyasına və şərhinə əməl etsək, Qədim Yunanıstanın tarixi bu regionda romalıların, onların ardınca isə başqalarının yunanlar adlandırdığı kəslərin meydana çıxmasından çox əvvəl başlamışdır.

Əvvəlcə regionun sivilizasiyasının inkişafı samit pelasq xalqı ilə bağlı idi (Apenninlərdə – falaiklər, Aralıq dənizinin cənub-şərqində – filistimlər – hamısı etnik cəhətdən qohum qəbilələr, dənizçilər, dənizlərin hökmdarı Daqonu (yunan variantında Poseydonu) sitayiş edirdilər).

Sivilizasiyanın yavaş-yavaş uğurlu inkişafı axeylərin hücumu ilə kəsildi və məhv edildi, onlar pelasqları sıxışdırıb çıxardılar. Pelasqların bir hissəsi assimilyasiya olundu və əvvəlki yerlərdə qaldı, bir hissəsi Apennin yarımadasına köçdü, burada falaiklər kimi tanındılar. “Doriyalıların hücumu” – şimaldan gələn qəbilələrin dalğaları mövcud sivilizasiyanı süpürüb apardı, onu inkişafda geri atdı, yəni öz səviyyələrinə endirdi, regionu təxminən eramızdan əvvəl 11-9-cu əsrlərdə Qaranlıq əsrlərə qərq etdi. Bizim üçün bu dövrlər tez keçdi və az nəzərə çarpdı, yazı bilməyən yeni gələcək ellinlər nəsillər üçün öyrənilmək üçün az şey qoydular. Şimalıların cənublardan üstün olduğu yeganə şey dəmir əritmək bacarığı idi.

Zaman keçdikcə yunanlar yeni əraziləri, o cümlədən Kiçik Asiyanı ələ keçirdilər. Sonsuz mübahisələr, ixtilaflar, münaqişələrə qədər gedib çıxan əmlak münasibətləri qaçılmaz olaraq ticarət sövdələrini, əmlak və digər sənədləri yazmaq bacarığını, yazı və savad biliklərini tələb edirdi.

Kiçik Asiyada doriyalılar, ionyalılar yenidən samitlərlə – vaxtilə qovulmuş pelasqlara qohum olan finikiyalılarla və (nəhayət!) yəhudilərlə qarşılaşdılar. Məhz yəhudi katalizatoru ilə bu təmasdan antik qədim yunan mədəniyyətinin formalaşması, sonra isə çiçəklənməsi başlayır. Əvvəlcə yunanlar finiki, sonra isə aramey yazısını mənimsədilər (e.ə. 8 və 6-cı əsrlər) və işarələrin yazılmasını dəyişdirərək, öz yunan əlifbalarını aldılar, təkcə hərflərin adlarını və fonetikalarını (a-alef-alfa ...) deyil, həm də sağdan sola yazı sırasını götürdülər. Bəli, Qaraxanadlı Herodot (Kariya, Kiçik Asiya) eramızdan əvvəl 5-ci əsrdə qonşu finikiyalılar və pelasqlar haqqında sağdan sola yazırdı. Yeri gəlmişkən, o, Peloponnesin əvvəllər Pelasqiya adlandırıldığını iddia edirdi. Pelasqların təsirinin izlərini qeyd etmək lazımdır: burada həm pelasq (fessaliya) at cinsi, İskəndərin Busefalının aid olduğu cins, həm də Zevs Pelasqik – irsin yalnız kiçik bir hissəsidir. Öz mənşəyini pelasqlardan götürən Afinanın qürurlu sakinləri təsadüfi olaraq antik Yunanıstan mədəniyyətinin inkişaf mərkəzinə çevrilmədi. Homer və elmi və fəlsəfi düşüncənin atası, Milet məktəbinin banisi Falesin samit-finiki mənşəyi uzun müddətdir ki, qüsurlu antisemitləri narahat edir. Deyin görək, quru yolu ilə gələn doriyalı-ionyalıları gəmiqayırmağa, dənizçiliyə bu biliklərin yeganə sahibləri olan samit pelasqlar və finikiyalılar öyrətməsə, kim öyrətdi?

Eramızdan əvvəl 5-4-cü əsrlərdə Ellada çiçəklənmənin zirvəsində, indiki və gələcək şöhrətinin pikindədir. Elladanın Qaranlıq əsrləri dövründə (e.ə. 11-9-cu əsrlər) Xanaan torpağında – artıq Erets-Yisraeldə – Davud və Süleymanın yəhudi krallığının yaradılması və inkişafı baş verir, Şimal krallığının – İsrailin bölünməsi və süqutu. Assuriya onu eramızdan əvvəl 8-ci əsrdə ələ keçirdi və çoxlu yəhudilər imperiyanın bütün ərazisində sürgünə göndərildi və köçürüldü. Əvəzində ələ keçirilmiş torpaqlara digər fəth edilmiş ərazilərdən qəbilələr, o cümlədən Samariyada məskunlaşdırılmış kutiyalılar köçürüldü.

Eramızdan əvvəl 6-cı əsrdə faciə baş verdi: Babil Cənubi krallığı – Yəhudəni ələ keçirdi, Yerusəlimdəki Məbəd məhv edildi. Hər iki krallığın layiqsiz padşahları bir vaxtlar çiçəklənən dövləti dağıdılmağa və məhvə gətirdi, lakin padşahlar həmişə seçilmir, onlara ya hörmət edirlər, ya da nifrət.

Yəhudədəki, bütün diasporadakı yəhudilərin Məbədə görə əzabları və duaları Fars imperiyasının artıq keçmiş Assuriya və Babil torpaqlarını ələ keçirməsi və padşah Kir İkinci Böyükün yəhudiləri Babil əsirliyindən azad edərək, Yəhudəyə qayıtmağa və məhv edilmiş Məbədi bərpa etməyə icazə verməsi ilə sona çatdı.

Burada xüsusilə vacibdir xatırlamaq ki, eramızdan əvvəl 6-cı əsrin birinci yarısında, Axəmənilər dövlətinin yaranmasının əvvəlində Farsın mənəvi həyatında tarixdə nadir hallarda baş verən hadisələrdən biri – yeni din meydana gəldi. Onun banisi əfsanəvi peyğəmbər Spitamə Zar/Zoardüşt, ədəbiyyatda Zərdüşt və ya Zərətuştra kimi tanınan şəxs idi, onun təbliğ etdiyi inanc isə zərdüştilik adlanırdı.

Peyğəmbərin bioqrafiyası, adı kimi, müxtəlif versiyalara və şərhlərə malikdir: mənşəyinə görə ellin, assuriyalı, xaldey, hətta yəhudi – görünür, bu dilləri bilirdi, kahin Spitamə ailəsindən idi, Assuriyada və ya Babil-də yaşayırdı, oradan, ehtimal ki, bütpərəstlər və yəhudilər üçün bidət sayılan təbliğatına görə qovulmuşdu. Daha dözümlü Farsda Zərətuştra diqqət, anlayış və dəstək tapdı və tezliklə zərdüştilik Farsın rəsmi dini oldu. Çox qısa desək, zərdüştiliyin əsas, ən mühüm xüsusiyyəti yeganə tanrı Axura-Mazda (Ormuzd) – “müdrik tanrı” – xeyirxah yaradana inam idi. İnancın əsasında azad əxlaqi seçim prinsipi dururdu: “xeyirxah düşüncələr, xeyirxah sözlər, xeyirxah əməllər”. Əvvəlcə Zərətuştranın öz təbliğatında monoteizm, təkallahlılıq ideyası qoyulmuşdu. İki ruh – manyu (düşüncə) – Xeyirin Spenta-Manyu və Şərin Anqra-Manyu daima insanda qarşıdurmada olur, lakin ona öz əxlaqi seçim hüququnu saxlayır. Zərdüştilik daha sonrakı xristianlıq və islam kimi İbrahimi dinlərə aid olmasa da, onun əsasında Musanın Beşkitabında, TaNaX-da, Musanın əxlaqi poema-bəhs formasında yaratdığı Əyyub kitabı (sədaqət kitabı) ilə ifadə olunan ideyaların, konsepsiyaların təsiri və hətta birbaşa borc alınmasını görməmək çətindir. Eramızdan əvvəl 7-ci əsrin sonlarında bu qədim yəhudi mənbələrindən mətnlər Kiçik Asiyada və aramey dilinin yayıldığı bütün regionda kifayət qədər geniş tanınırdı. Bu, ilk növbədə, Yeganə Yaradanın mərkəzi ideyası, Xeyir və Şərin vahid bütövdə (insanda) birgə mövcudluğu və qarşıdurması ideyası, seçim hüququ, ədalətə can atma, Şeytanın (zərdüştilikdə Şər Ruh Anqra-Manyu) hiylələrinə baxmayaraq Tək Tanrıya sədaqətdir. Zərətuştranın inancının formalaşmasına yəhudiliyin təsirinin və borc alınmasının digər nümunələrini də tapmaq olar, lakin sadalananlar qədim yəhudi ədəbiyyatının təkcə antik Elladanın deyil, həm də Farsın mədəni və mənəvi həyatının formalaşmasına nə qədər məhsuldar təsir etdiyini anlamaq üçün kifayətdir. Zərdüştilik-monoteizmin Axəməni hökmdarları tərəfindən qəbul edilməsi və etirafı, ehtimal ki, onların yəhudilərə, din qardaşlarına qarşı xoş münasibətinin səbəbi oldu. Beləliklə, padşah Kir İkinci Böyük 539-cu ildə Babili fəth edərək, növbəti 538-ci ildə yəhudi əsirlərə Yəhudəyə qayıtmağa və Məbədi bərpa etməyə icazə verdi. Finikiyanın Sidon şəhəri 450-ci ildə farslara qarşı üsyan qaldıranda, ona Kiçik Asiyada samit kilikiyalılar və Yəhudə yəhudiləri dəstək verdi. Eramızdan əvvəl 445-ci ildə Artakserks Üçüncü üsyançıları məğlub etdi, Sidonu dağıtdı və yandırdı, yanğında 40 min sakin həlak oldu, qalanlar köləliyə satıldı. Yəhudiləri isə edam etmədilər, lakin “uzaq şimala” – Hirkaniyaya (Xəzər dənizinin cənub və cənub-şərq sahilləri) göndərdilər, ehtimal ki, yerli qəbilələri ədalət ideyalarına, insanın içindəki xeyir və şər mübarizəsinə alışdırmaq üçün, bu, yüzlərlə il sonra İ.Kant tərəfindən əxlaqi imperativ kimi müəyyənləşdirildi.

Farslar Kiçik Asiyanı da onun rəngarəng əhalisi, o cümlədən yunanlar və yəhudilərlə birlikdə ələ keçirdilər. Aramey dili Axəməni imperiyasında rəsmi dil kimi qəbul edildi. Yəhudiləri imperiyanın kənarlarına – Qafqaza, Orta Asiyaya və Misirə köçürməyə başladılar. Ola bilsin ki, orada yəhudi diasporası yeni gələnlər hesabına artdı. Yəhudilərin Kiçik Asiyada mövcudluğunun arxeoloji təsdiqləri arasında eramızdan əvvəl 4-cü əsrdən gec olmayaraq Lidiyanın paytaxtı Sardda sinaqoq, qədim Kariyanın Milet şəhərində yəhudilər (tanrıdan qorxanlar) üçün şərəfli yerlər var. Xüsusi maraq doğuran Afinanın Aqora yaxınlığında arxeoloqlar tərəfindən tapılmış eramızdan əvvəl 5-ci əsrə aid dəriçi-ayaqqabıçı emalatxanasıdır, alətlər ustanın adı ilə – SİMON imzalanıb. Yunanlının bibliya adı (Şimon) ilə və üstəlik savadlı olması təsəvvür etmək çətindir. Savadlı yəhudi dəriçi özü ilə az maraq doğurur, lakin Simon dəriçi Sokratın dostu-söhbət yoldaşı idi. Onun haqqında məlumdur ki, o, Sokratla söhbətləri yazırdı, az qala yeganə olaraq onunla mübahisə edir və Sokratdan irəli sürdükləri əsaslandırmasını tələb edirdi, məşhur sokratik metodu söhbətlərdə kəskinləşdirirdi. Dünya və Yaradanın birliyi ideyasını Sokrata Simondan başqa kim söyləyə bilərdi?

Lakin Simon dəriçi ayrı bir mövzudur.

Diasporadakı yəhudilər heç vaxt Yerusəlimlə, Məbədlə və digər şəhərlərdəki digər diasporalarla əlaqəni itirməmişdilər. Qədim zamanlardan yəhudi tacirləri, elçiləri, qasidləri karvan yolları ilə qurudan, finiki gəmiləri ilə dənizdən təkcə mallar deyil, həm də mətnlər, perqamentlərdəki məktublar və ya möhkəm yadda saxlanmış mesajlar daşımışlar. Bunu nəzərə almaq lazımdır ki, Harun dövründən bəri demək olar ki, hamısı savadlı olan yəhudilərdən fərqli olaraq, ətrafdakı qonşu sakinlər arasında oxumağı bacaranlar az idi, lakin bu, ünsiyyətcil yəhudilərə artıq yəhudi folklorunun bir hissəsinə çevrilmiş və sonradan müqəddəs mətnləri də əhatə edərək Şifahi Tora adlandırılacaq bibliya hekayələrini danışmağa mane olmurdu. Qonşu ellinlər bu nağılları dəyişdirilmiş şəkildə öz folklorlarına daxil edirdilər – məsələn, bibliya qəhrəmanı Şimşonu Herakl adlandırdılar və ona gənc cəsur çoban Elxanan/Davudun dağ aslanını məğlub edərək onun dərisinə bürünməsi şücaətini hədiyyə etdilər, aslanı isə Nemeya adlandırdılar. Klassik dövrün antik Elladasının mifologiyasında və dramaturqiyasında belə nümunələri çox tapmaq olar.

Qədim yəhudi folklorunun yayılması ilə yanaşı, qədim yəhudilərin musiqisi və musiqi alətləri də geniş tanındı. Tarix elə qurulub ki, bəzi xalqlar digərlərindən əvvəl meydana çıxır, müəyyən mədəni inkişaf səviyyəsinə çatır və bu mədəniyyətin elementləri ətrafdakı və yeni xalqlar tərəfindən mənimsənilir. Səslənən musiqi həmişə tərcüməçi tələb etməyən yeganə dil, ünsiyyət vasitəsi olub. Beləliklə, lidiyalılar və sonradan gələn doriyalılar və ionyalılar qədim yəhudi liturgik, mərasim və gündəlik nəğmələrin melodikliyini qəbul etdilər, mənimsədilər. Musiqi nəzəriyyəsində bunlar indi musiqi ladları kimi tanınır: lidiya, miksolidiya, doriya, ionya. Əlbəttə, qədim musiqi yəhudilərin özləri tərəfindən saxlanılır, inkişaf etdirilirdi və yüzlərlə il sonra, 1-ci əsrdən etibarən xristian mənəvi musiqisinin əsasını təşkil etdi.

Musiqi alətlərinin tarixi də dərin qədimliyə gedib çıxır. İnsanlar səs çıxarmaq üçün nələri istifadə etməyiblər: daşlar, ağac parçaları zərb alətləri kimi, qamış, buynuzlar, heyvanların içi boş sümükləri – nəfəsli alətlər, sivilizasiyanın inkişafı, yeni texnologiyalar gildən, keramikadan alətlərin yaranmasına gətirib çıxardı, yay ipi səsləndiyi anda arfa kimi simli çimdik alətlər meydana gəldi. Tora, TaNaX bu və digər alətlərdən bəhs edən qeydlərlə doludur. Və cəmi bir neçə yüz il sonra yəhudilərin qonşusu ellinlərin miflərində Apollonun arfası, Panın fleytası, Afinanın Herakla hədiyyə etdiyi iki mis timpan ortaya çıxır. Lakin yenə də padşah Davud Apollondan əvvəl arfada çalmışdı.

Yəqin ki, bu, yəhudilərin yaşadıqları ölkədə yüksək mədəniyyətin formalaşmasına və inkişafına bu qədər fəal və uğurla töhfə verdiyi tarixdəki ilk epizoddur, Kiçik Asiyada yəhudilərin nisbətən sakit, sülh içindəki həyatı eramızdan əvvəl 6-cı əsrin ortalarında Axəməni Fars imperiyasının bu ərazini fəth etməsindən sonra da xüsusi dəyişmədi.

Qeyd etmək lazımdır ki, Yaxın Şərq regionunda artıq lingua franca olmuş aramey dili Assuriyada akkad dilini sıxışdırıb çıxardı və hər yerdə qəbul edildi. Şimal krallığının – İsrailin süqutundan və eramızdan əvvəl 8-ci əsrdə Assur əsirliyindən sonra belə, Babillə Yerusəlimi fəth etməsi və Süleymanın tikdiyi Birinci Məbədin dağıdılması ilə müqayisədə qat-qat böyük oldu.

Böyük kədər qara bulud kimi bütün İsrail xalqının üstünə düşdü, onun övladları harada olmalarından asılı olmayaraq. Məşhur Babil çaylarında... məzmuru dərin kədər və qəzəblə Babil əsirlərinin əzablarını və ümidlərini ifadə edir. Yalnız bir neçə on il sonra eyni Fars padşahı Kir İkinci Böyük, əvvəlcə Kiçik Asiyanı və Assuriyanı fəth edərək, Babilə gəldi və yəhudiləri əsirlikdən azad etdi, onlara təkcə Yerusəlimə qayıtmağa deyil, həm də Yerusəlim Məbədini bərpa etməyə/yenidən tikməyə icazə verdi. Minnətdar yəhudilər hər yerdə Fars diasporasına çevrildilər, böyük imperiyanın padşahlarına sədaqətlə xidmət etdilər, hara göndərilsələr də. Eramızdan əvvəl 5-4-cü əsrlərdə yəhudiləri nəhəng imperiyanın kənarlarına – Misirdəki Elefantin adasından cənubda Qafqaza və Orta Asiyaya şimalda köçürdülər. Axəmənilər dövründə yəhudilərin kövrək sakitliyi və nisbətən sülh içindəki həyatı bəzən kəsilirdi.

Eramızdan əvvəl 410-cu ildə qeyd olunan adada yerli misirli kahinlər sinaqogu dağıtdılar. Səbəb yəhudilərin orada qurban kəsmək üçün qoyunlardan istifadə etməsi idi, bunlar isə misirlilər üçün yerli sakinlərin sitayiş etdiyi məhsuldarlıq tanrısı Xnumun müqəddəs heyvanları idi. Burada yəhudilər, təəssüf ki, yaşadıqları ölkənin inancına və ənənələrinə hörmətsizlik göstərdilər, bu da münaqişəyə səbəb oldu, lakin bu münaqişə həll olundu.

Böyük dövlətlərin, imperiyaların mövcudluğunda qaçılmaz olaraq ən yüksək, deyə bilərik ki, ağıllı inkişaf dövrü gəlir. O uzaq dövrlərdə inkişaf yeni torpaqların ələ keçirilməsində, xalqların fəth edilməsində, öz hakimiyyətinin qurulmasında, son məqsədə – fəth edilmişlər hesabına padşah xəzinəsinin, metropolun zənginləşdirilməsində, fəthçi padşahın şöhrətləndirilməsində idi. Və elə bir vaxt gəlirdi ki, böyük hökmdarların nəsilləri zəif, faciəli saray intriqalarına cəlb olunmuş olurdular. Belə intriqalardan biri Fars yəhudilərinin məhv edilməsi ilə nəticələnə bilərdi.

Xalqı padşahın yəhudi arvadı Ester – Hadasa (yaşıl gözlü) qohumu Mordexayın köməyi ilə xilas etdi. Onun fədakarlığı, imanı və sədaqətinin şücaəti yəhudi xalqının folklorunda tərənnüm olundu və təxminən eramızdan əvvəl 2-ci əsrdə yazıya alındı və Meqilat (Təkər) Ester kimi tanındı. Ölümədn möcüzəvi xilasın xatirəsinə təqvimdə Purim bayramı təsis olundu, ondan əvvəl Ester Orucu keçirilir.

İdarəedici elitlərin zəifləməsi idarəetmənin, nəzarətin zəifləməsinə gətirib çıxarır, bu, fəth edilmiş kənarların üsyanları ilə özünü göstərir. Eramızdan əvvəl 480-ci ildə Termopil, Salamis və Plateya döyüşləri yunanların farslar üzərində hərbi və hərbi-dəniz sənətində açıq-aşkar üstünlüyünü göstərdi. Kiçik Asiyada, Finikiyada, Misirdə üsyanlar Farsın hərbi gücünü, sabitliyini sarsıtdı. Saray çevrilişləri, Artakserks Üçüncünün, iki il sonra isə oğlu Artakserks Dördüncünün öldürülməsi 336-cı ildə 45 yaşlı Dariy Üçüncünü taxta çıxardı. Eyni 336-cı ildə Makedoniyanın paytaxtı Pelada padşah Filip İkinci çevriliş nəticəsində öldürüldükdən sonra onun 20 yaşlı oğlu İskəndər Üçüncü Makedonski taxta çıxdı. (Tarixdə belə təsadüflər olur.)

Fars güclü dövlət idi və onun hərbi qüvvəsi Makedonskinin ordusunu üstələyirdi, lakin eramızdan əvvəl 331-ci ildə Qavqamel döyüşündə İskəndər Üçüncü Dariy Üçüncünü məğlub etdi və Axəməni Fars imperiyasını dağıtdı. İskəndər Üçüncü Makedonskinin qısa hakimiyyəti illərində, onun Yerusəlimdə baş kahin Şimon-salehlə gözəl görüşündən sonra Yəhudə və diaspora üçün sakit idi. Lakin makedonlardan nifrət edən yunanlar İskəndərin eramızdan əvvəl 323-cü ildə ölümündən sonra onun açıq-aşkar xoş münasibət bəslədiyi kəsləri təqib etməyə başladılar. Beləliklə, ellinistik dövrün başlanğıcı Afinadan Aristotelin qovulması ilə yadda qaldı.

İskəndəri hörmətlə yad edən Ptolemeylər onun dözümlülüyünü və Makedonskidə hərbi xidmətdə olan yəhudilərə inamını miras aldılar. Bundan da artıq, Ptolemeylər dövründə Yəhudədən Misirə və Kirenaikaya (Liviya) 100 mindən çox kişi – “ən yaxşı döyüşçülər” Kirenada, İsgəndəriyyədə, o cümlədən padşah sarayının mühafizəsi də daxil olmaqla, muzdlu hərbi xidmətə göndərildi. Yəhudi döyüşçülər yerli misirli qadınlarla evlənərək onları öz dinlərinə çevirirdilər.

Yəhudi əhalisinin sayı artırdı, eramızdan əvvəl 1-ci əsrdə Ptolemeylər krallığının paytaxtı İsgəndəriyyədə beş məhəllədən ikisi yəhudilərlə məskunlaşmışdı. Padşahlar onlara misirlilərdən və yunanlardan açıq-aşkar daha çox etibar edirdilər, bu isə onlarda həsəd və nifrət doğururdu. Bu, eramızdan əvvəl 1-ci əsrdə Qədim Romanın Misiri ələ keçirməsindən sonra açıq-aşkar oldu.

Ptolemey Birinci Soter, İskəndər Böyüyün makedon sərkərdəsi, silahdaşı və rəvayətə görə, onun ögey qardaşı, görünür, klassik ellinizm ruhunda tərbiyə almışdı, təkcə müharibəçi deyil, həm də elmə və incəsənətə böyük maraq göstərirdi. Məhz o, İsgəndəriyyədə Kitabxana və Muzey təsis etdi. Nəsilləri, Ptolemeylər sülaləsinin padşahları Filadelf, Everget və başqaları perqament kolleksiyasını artırdılar. Ptolemeylərdən biri təxminən eramızdan əvvəl 3-2-ci əsrlərdə Yerusəlimdən alim-tərcüməçiləri dəvət etdi, onlar Musanın Beşkitabını və TaNaX-ın digər kitablarını qədim yəhudi dilindən qədim yunan dilinə tərcümə etdilər. Bunu məntiqlə fərz etmək olar ki, bu, Yəhudənin Suriyanın Selevkilərinin deyil, Misirin Ptolemeylərinin hakimiyyəti altında olduğu dövrdə, yəni eramızdan əvvəl 3-cü əsrdə baş verdi.

Ptolemeylərin hakimiyyəti yəhudilər üçün “yumşaq və sakit” idi, lakin Ptolemey Dördüncünün daha sərt siyasəti yəhudilərin Yəhudənin Suriya Selevkiləri tərəfindən fəth edilməsinə qarşı çıxmamasını şərtləndirdi. Hakimiyyətin dəyişməsindən sonra Yəhudə Babillə eyni dövlətdə oldu və indi yerli diasporanın yəhudiləri metropolla sərbəst ünsiyyət qura bildilər.

Ptolemeylərin və Selevkilərin yəhudilərə və digər xalqlara göstərdiyi güclü təsiri qeyd etmək vacibdir. İskəndər Böyük bu xalqları təkcə silah gücü ilə deyil, həm də ellin mədəniyyətinin gözəlliyi ilə fəth etməyə can atırdı. Lakin ellinistik dövrdə bu, yunan adətlərinin, ənənələrinin, əxlaqlarının və əlbəttə, dininin və dilinin zorla tətbiq edilməsinə çevrildi. Yəhudiləri yunan mifoloji ədəbiyyatı ilə ovsunlamaq çətin idi, çünki onlar orada öz qədim yəhudi nağıllarını təhrif edilmiş, yenidən işlənmiş formada kədərli ironiya ilə tanıyırdılar, lakin dili mükəmməl öyrənmək lazım gəldi. İnzibati sənədlər, müqavilələr, danışıqlar, ticarət sövdələri yunanca aparılırdı və bu işlərlə məşğul olan yəhudi cəmiyyətinin yuxarı təbəqəsi əvvəlcə sadə xalqdan daha çox ellinləşdi. İki yüz il ellinistik hakimiyyəti hətta ruhən mühafizəkar yəhudilər üçün az müddət deyil. Xüsusilə şəhər əhalisi arasında və hətta Yerusəlimdə belə çoxlu “yunanlaşmış” yəhudilər meydana gəldi.

Baş kahinlərin (!) Menelay, Yason kimi adları ortaya çıxdı, sonuncusu vəzifəni icra etmək hüququ üçün Anitox Dördüncü Epifana (oxşar ləqəbə görə Epiman – dəli, yaxud sadəcə divanə) pul ödəyirdi. Məhz bu Anitox Dördüncü Epifan öz yəhudi əleyhinə siyasətini həddindən artıq təhqirə, dinə hörmətsizliyə, Yerusəlimdəki Məbədin təhqir olunmasına gətirib çıxardı. Bu dini sapqın Məbədə donuzlar gətirir, onları qurban kəsirdi, gətirilmiş yəhudiləri donuz əti yeməyə məcbur etməyə çalışırdı.

Son damla Məbədin Zevsə həsr olunmuş bütpərəst məbədinə çevrilməsi və donuzların qurban kəsilməsi oldu. Eramızdan əvvəl 167-ci ildə Yəhudə dağlarının yaxınlığındakı Modin qəsəbəsində kahin Matityahu Xasmoneynin ailəsi ilə yunan hakimiyyətinin yandaşları arasında insident baş verdi, bu zaman iman qoruyucusu imanı təhqir edəni öldürdü. Matityahu ailəsi, ləqəbi Makkabi olan oğlu Yəhuda və onun dörd qardaşı din qardaşları-ilə birgə Yəhudə dağlarında sığındılar. Beləliklə, Makkabi müharibəsinə keçən üsyan başladı. 164-cü ildə Makkabilərin ordusu Yerusəlimin bir hissəsini və Məbədi azad etdi, Məbəd yəhudi qanununa uyğun olaraq təmizləndi, nizamlandı və ibadətlərin bərpası üçün təqdis olundu. Bu hadisənin xatirəsinə yəhudi təqvimində Xanuka bayramı təsis olundu.

Qeyd etmək lazımdır ki, Makkabi müharibəsinin əvvəlində iudaizmin nəzəriyyəsinə və təcrübəsinə əhəmiyyətli təsir göstərən hadisə baş verdi. Müharibənin ilk həftələrində, ayları yəhudi şənbə (şabbat) qanunlarına ciddi riayət etdiyini bilən yunan-suriya qoşunları məhz bu günlərdə onlara hücum edirdi. Yəhudilər müqavimət göstərmədən tabe olaraq həlak olurdular, həlak olanların sayı minə yaxınlaşdı. O zaman kahin-koen Matityahu mühüm qərar qəbul etdi: o elan etdi ki, can və ruhun xilası naminə düşmənə qarşı silahla çıxış şənbə qanunlarının pozulması sayılmır. Bu prinsip canın xilası (pikuax nefesh) adlanır. Müharibə daha iki on ildən çox davam etdi və Yəhudənin azad edilməsi və Xasmoneylər sülaləsinin hakimiyyətə gəlməsi ilə sona çatdı.

Onların hakimiyyəti nisbətən qısa sürdü və son Xasmoneynin öldürülməsi və Yəhudənin bu dəfə Roma imperiyasının faktiki vilayət statusuna qayıtması ilə faciəli şəkildə başa çatdı. Qədim Romanın yüksəlişi antiklik dövrünü 5-ci əsrin sonuna qədər uzatdı.

Yekunlaşdıraraq, görmək olar ki, eramızdan əvvəl 2-ci minilliyin sonundan 135-ci ilə qədər, yəni təxminən 12 əsr ərzində qədimlik, antiklik yəhudiləri Qədim Dünyanın tarixində tamamilə unikal yol keçmişlər. Əvvəlcə onlar o dövrlərdə çox olan krallıqlardan birini yaratdılar. Padşah Davud və oğlu Süleyman dövründə Qədim Yəhudi krallığı böyük dövlətə çevrildi. Padşah Davud paytaxtı Yerusəlimə köçürdü və Müqəddəs Dağı satın aldı, Süleyman tərəfindən orada tikilmiş Birinci Məbəd yəhudilərin dini-mənəvi həyatının çoxdan gözlənilən mərkəzinə çevrildi, Yerusəlim uzun müddət regionun ticarət, siyasi, mədəni həyatının mərkəzi oldu.

Davud sülaləsinin nəsilləri çiçəklənən dövləti saxlaya bilməyən zəif epigonlar oldular və o, Şimal – İsrail və Cənub – Yəhudə olaraq parçalandı. İsrail eramızdan əvvəl 8-ci əsrdə Assuriya tərəfindən ələ keçirildi və həmişəlik mövcudluğunu dayandırdı. Yəhudə 586-cı ildə Yerusəlimin süqutundan və Məbədin dağıdılmasından sonra Babil tərəfindən ələ keçirildi və mövcudluğunu dayandırdı, lakin Fars padşahı, zərdüşti-monoteist Kir İkinci Böyük Babili fəth edərək, əsir yəhudilərə-din qardaşlarına Yerusəlimə qayıtmağa və hətta İkinci Məbədin tikintisi üçün pul verərək ikinci şans verdi. O vaxtdan Yəhudə regionun mərkəzi dövlətindən böyük dövlətlərin – Fars, İskəndər Üçüncü Böyük, Ptolemeylər, Selevkilər və nəhayət, Qədim Romanın kənarında yolların və maraqların kəsişməsinə çevrildi. Qədim yəhudi diasporası isə Davud və xüsusilə Süleyman padşahlar dövründən başlayaraq antik mədəniyyətin – Elladanın mifologiyasının, ədəbiyyatının, musiqisinin, Axəməni Farsında zərdüştiliyin formalaşmasında mühüm rol oynadı. Qədim Romanın yəhudi həyatına müdaxiləsi 38-ci ildə İsgəndəriyyədə pogromla başladı.

66-70-ci illərdəki Yəhudə müharibəsi nəticəsində İkinci Məbəd və Yerusəlimin bir hissəsi dağıdıldı. 135-ci ildə Bar-Koxba üsyanının məğlubiyyətindən sonra on minlərlə yəhudi edam olundu (təkcə Romada – 40 min), məbəd kompleksinin qalıqları və bütün Yerusəlim xarabazarlığa çevrildi (möcüzəvi şəkildə Məbədin qərb qala divarının bir hissəsi – Ağlama Divarı salamat qaldı). 200 mindən çox insan köləliyə satıldı, o cümlədən romalı kolonistlərə və Roma hakimiyyətində olan bütün torpaqlara köçürüldü. Beləliklə, 3-4-cü əsrlərdə yəhudilər müasir Şimali İtaliya, Fransa, Almaniya torpaqlarında göründülər və Avropa yəhudilərinin (aşkenazi – yaşayış yerinə görə) icmalarını yaratdılar, yəhudi həyatı 38-ci ildə İsgəndəriyyədə pogromla başladı.

66-70-ci illərdəki Yəhudə müharibəsi nəticəsində İkinci Məbəd və Yerusəlimin bir hissəsi dağıdıldı. 135-ci ildə Bar-Koxba üsyanının məğlubiyyətindən sonra on minlərlə yəhudi edam olundu (təkcə Romada – 40 min), məbəd kompleksinin qalıqları və bütün Yerusəlim xarabazarlığa çevrildi (möcüzəvi şəkildə Məbədin qərb qala divarının bir hissəsi – Ağlama Divarı salamat qaldı). 200 mindən çox insan köləliyə satıldı, o cümlədən romalı kolonistlərə və Roma hakimiyyətində olan bütün torpaqlara köçürüldü. Beləliklə, 3-4-cü əsrlərdə yəhudilər müasir Şimali İtaliya, Fransa, Almaniya torpaqlarında göründülər və Avropa yəhudilərinin (aşkenazi – yaşayış yerinə görə) icmalarını yaratdılar. Ötən 10 min il ərzində insan az dəyişib. Stimullar, motivlər – eynidir – hakimiyyətə can atma, zənginləşmə susuzluğu, hər şeyi əldə etmək istəyi – bütün dövrlərdə bütün xalqlara xasdır, elə bil ki, “günəş altında yeni heç nə yoxdur”, lakin bu günəş doğanda insan, on min il əvvəl olduğu kimi, ümid edir və inanır ki, onun tarixi gözəl olacaq.

--------------******--------------

Tarix, bu hiyləgər Klio, ona diqqət yetirməyənləri, cinayətkarcasına laqeyd olanları həmişə cəzalandırır. Oxuyun – və sizə açılacaq!..

Vlad-Zeev Slepak

Yəhudilər Antik Elladada, Farsda... və daha sonra...

Elladanın Peloponnes, Cənubi Balkanların bir hissəsi və adalarının yeni sakinləri özlərinə ellinlər, ərazilərinə isə Ellada deyirdilər. O dövrlərdə ellinlər vahid xalq deyildilər, indi Qədim Yunanıstan kimi tanınan Ellada isə vahid dövlət deyildi.

Qeyd edək ki, yunanlar və Yunanıstan adını romalılar tətbiq etmiş, Böotiya və Attika sərhəddində, həmçinin Apenninlərdə yaşayan kiçik bir qəbilənin adını bütün Böyük Ellada üçün istifadə edərək, ellinlərdən götürdükləri hər şeyə açıq-aşkar etinasızlıq və tarixi nankorluq nümayiş etdirmiş, bəlkə də buna görə ki, Ellada özünün böyük olduğu dövrlərdə təkcə adalarda deyil, Kiçik Asiyada, hətta Apenninlərin cənubunda və Siciliyada koloniyalara malik idi. Siciliyanın Sirakuz şəhərində eramızdan əvvəl 3-cü əsrdə romalı əsgərin qılıncından Arximed həlak oldu, o zaman romalılar öz imperiyalarını yaratmağa və fəth etməyə başlamışdılar.

Lakin tez-tez olur ki, yüksələn başqalarını, onların xidmətlərini və nailiyyətlərini kiçiltməyə çalışır, bununla özünü daha da ucaltmağa ümid edir. Ancaq daha ağıllı və ləyaqətli olmazmı ki, eyni dərəcədə ləyaqətli qonşu və ya sələfin yanında yüksələsən? Müdrik İ.Nyuton özünün zirvələrə çatdığını titanların çiyinlərində durduğu üçün dediyini söyləməkdən çəkinmədi, o, heç vaxt Arximedi və ya Elealı Zenonu kiçiltməzdi.

Min illər əvvəl (e.ə. 7 min il) qədim samilər Şimali Afrikanın geniş ərazilərində, Səhra hələ yaşıl olduğu dövrlərdə, Ərəbistanda, Suriyada, Nil çayından Fərat çayına qədər yaşayırdılar. Qəbilələr, qəbilə ittifaqları köç edir, səfərə çıxır, yolları ayrılır, birləşir, kəsişirdi, bu, onlarla, yüzlərlə il davam etdi.

Bir yerdə məskunlaşan samilər qonşulara gedir, əlverişli şəraitdə ticarət edir, hətta koloniyalar – yaşayış məntəqələri qururdular. Bu, Kiçik Asiyada və Afinada da belə idi, onların sakinləri dəniz samiləri olan pelasqlardan törəmişdilər.

Dünya tarixində əsas hadisələrdən biri samit qəbilələrindən birinin, İkiçayarasının cənubundakı Ur şəhərindən xaldey qəbiləsinin bir hissəsinin təkallahlılıq (monoteizm) əsasında dini özünüdərketmə ilə fərqlənməsi, formalaşması və kahin Avramın (sonradan İbrahimin) rəhbərliyi ilə çıxışı olmuşdur. Nəsildən-nəsilə keçən kahin İbrahim öz dövrünün ən savadlı adamlarından biri idi, təbiət hadisələrini müşahidə edərək və onlar haqqında düşünərək dahiyanə dərəcədə sadə bir fikrə gəldi: Dünya birdir, vahid dünyada hər şey qarşılıqlı əlaqə və qarşılıqlı təsirdə mövcuddur, Vahid Dünyanı Yaradan da Tək və Yeganədir.

Peyğəmbərlik hədiyyəsinə malik olan İbrahim öz düşüncələrinə və nəticələrinə yuxarıdan təsdiq eşitdi. Beləliklə, İbrahim ümumi əlaqə və inkişaf haqqında təlimin, sonradan dialektika adlandırılan, həmçinin Dünya və Yaradanın yeganəliyi və birliyi haqqında təlimin – monoteizmin kəşfçisi oldu.

Bu mühüm hadisələr təxminən eramızdan əvvəl 2-ci minilliyin ortalarında baş verdi. Lakin yəhudi təqviminə (YT) və məlum xronoloji cədvələ əsasən, İbrahim 1948-ci ildə YT doğulmuşdur, bunu yenidən hesablasaq, yuxarıda təsvir olunan hadisələrin təxminən 1650-ci ildə, yəni eramızdan əvvəl 17-ci əsrin ortalarında baş verdiyini əldə edərik.

Zaman hamı üçün, yəhudilər üçün də keçir. O, insanlara məlum olmayan gələcəkdən, qalanlara məlum olan keçmişə doğru gedir. Padşahlar və xalqlar meydana çıxır və yox olur, müharibələr, kataklizmlər – və bütün bunlar yəhudilərin gözləri qarşısında və onların bilavasitə iştirakı ilə baş verir.

Dünya sivilizasiyasının tarixində digər mühüm hadisə Uca Tanrının Musaya, onun vasitəsilə isə bütün İsrail xalqına Əmrləri və Toranı – Beşkitabı – Qədim Müqəddəs Əhdi verməsi oldu.

İbrahimin ideyaları və Toranın Əmrləri əsasında onlarla, yüzlərlə il yəhudi nəsilləri – sonradan etnik monoteizm adlandırılan inanc və dünya görüşünün daşıyıcıları tərbiyə olunur, formalaşırdılar.

Ellinlərimizə qayıdaq.

Bəzən bir regionda baş verən hadisələr digər regiondakı hadisələrlə əlaqələndirilmir. Sanki belə bir müstəqillik: burada öz tarixi ilə coğrafiyası, orada isə öz coğrafiyası ilə tarixi. Belə olmur. Gələcəyin bütün çoxvariantlığına baxmayaraq, indinin dəyirmanında üyüdülərək, o, ən müxtəlif və sanki uzaq iştirakçılar üçün ümumi indiki və keçmişə çevrilir, onların gələcəyinə təsir göstərir.

Əgər hadisələrin, sosial və etnoqrafik proseslərin Cənubi Balkan-Egey regionunda məlum ənənəvi versiyasına və şərhinə əməl etsək, Qədim Yunanıstanın tarixi bu regionda romalıların, onların ardınca isə başqalarının yunanlar adlandırdığı kəslərin meydana çıxmasından çox əvvəl başlamışdır.

Əvvəlcə regionun sivilizasiyasının inkişafı samit pelasq xalqı ilə bağlı idi (Apenninlərdə – falaiklər, Aralıq dənizinin cənub-şərqində – filistimlər – hamısı etnik cəhətdən qohum qəbilələr, dənizçilər, dənizlərin hökmdarı Daqonu (yunan variantında Poseydonu) sitayiş edirdilər).

Sivilizasiyanın yavaş-yavaş uğurlu inkişafı axeylərin hücumu ilə kəsildi və məhv edildi, onlar pelasqları sıxışdırıb çıxardılar. Pelasqların bir hissəsi assimilyasiya olundu və əvvəlki yerlərdə qaldı, bir hissəsi Apennin yarımadasına köçdü, burada falaiklər kimi tanındılar. “Doriyalıların hücumu” – şimaldan gələn qəbilələrin dalğaları mövcud sivilizasiyanı süpürüb apardı, onu inkişafda geri atdı, yəni öz səviyyələrinə endirdi, regionu təxminən eramızdan əvvəl 11-9-cu əsrlərdə Qaranlıq əsrlərə qərq etdi. Bizim üçün bu dövrlər tez keçdi və az nəzərə çarpdı, yazı bilməyən yeni gələcək ellinlər nəsillər üçün öyrənilmək üçün az şey qoydular. Şimalıların cənublardan üstün olduğu yeganə şey dəmir əritmək bacarığı idi.

Zaman keçdikcə yunanlar yeni əraziləri, o cümlədən Kiçik Asiyanı ələ keçirdilər. Sonsuz mübahisələr, ixtilaflar, münaqişələrə qədər gedib çıxan əmlak münasibətləri qaçılmaz olaraq ticarət sövdələrini, əmlak və digər sənədləri yazmaq bacarığını, yazı və savad biliklərini tələb edirdi.

Kiçik Asiyada doriyalılar, ionyalılar yenidən samitlərlə – vaxtilə qovulmuş pelasqlara qohum olan finikiyalılarla və (nəhayət!) yəhudilərlə qarşılaşdılar. Məhz yəhudi katalizatoru ilə bu təmasdan antik qədim yunan mədəniyyətinin formalaşması, sonra isə çiçəklənməsi başlayır. Əvvəlcə yunanlar finiki, sonra isə aramey yazısını mənimsədilər (e.ə. 8 və 6-cı əsrlər) və işarələrin yazılmasını dəyişdirərək, öz yunan əlifbalarını aldılar, təkcə hərflərin adlarını və fonetikalarını (a-alef-alfa ...) deyil, həm də sağdan sola yazı sırasını götürdülər. Bəli, Qaraxanadlı Herodot (Kariya, Kiçik Asiya) eramızdan əvvəl 5-ci əsrdə qonşu finikiyalılar və pelasqlar haqqında sağdan sola yazırdı. Yeri gəlmişkən, o, Peloponnesin əvvəllər Pelasqiya adlandırıldığını iddia edirdi. Pelasqların təsirinin izlərini qeyd etmək lazımdır: burada həm pelasq (fessaliya) at cinsi, İskəndərin Busefalının aid olduğu cins, həm də Zevs Pelasqik – irsin yalnız kiçik bir hissəsidir. Öz mənşəyini pelasqlardan götürən Afinanın qürurlu sakinləri təsadüfi olaraq antik Yunanıstan mədəniyyətinin inkişaf mərkəzinə çevrilmədi. Homer və elmi və fəlsəfi düşüncənin atası, Milet məktəbinin banisi Falesin samit-finiki mənşəyi uzun müddətdir ki, qüsurlu antisemitləri narahat edir. Deyin görək, quru yolu ilə gələn doriyalı-ionyalıları gəmiqayırmağa, dənizçiliyə bu biliklərin yeganə sahibləri olan samit pelasqlar və finikiyalılar öyrətməsə, kim öyrətdi?

Eramızdan əvvəl 5-4-cü əsrlərdə Ellada çiçəklənmənin zirvəsində, indiki və gələcək şöhrətinin pikindədir. Elladanın Qaranlıq əsrləri dövründə (e.ə. 11-9-cu əsrlər) Xanaan torpağında – artıq Erets-Yisraeldə – Davud və Süleymanın yəhudi krallığının yaradılması və inkişafı baş verir, Şimal krallığının – İsrailin bölünməsi və süqutu. Assuriya onu eramızdan əvvəl 8-ci əsrdə ələ keçirdi və çoxlu yəhudilər imperiyanın bütün ərazisində sürgünə göndərildi və köçürüldü. Əvəzində ələ keçirilmiş torpaqlara digər fəth edilmiş ərazilərdən qəbilələr, o cümlədən Samariyada məskunlaşdırılmış kutiyalılar köçürüldü.

Eramızdan əvvəl 6-cı əsrdə faciə baş verdi: Babil Cənubi krallığı – Yəhudəni ələ keçirdi, Yerusəlimdəki Məbəd məhv edildi. Hər iki krallığın layiqsiz padşahları bir vaxtlar çiçəklənən dövləti dağıdılmağa və məhvə gətirdi, lakin padşahlar həmişə seçilmir, onlara ya hörmət edirlər, ya da nifrət.

Yəhudədəki, bütün diasporadakı yəhudilərin Məbədə görə əzabları və duaları Fars imperiyasının artıq keçmiş Assuriya və Babil torpaqlarını ələ keçirməsi və padşah Kir İkinci Böyükün yəhudiləri Babil əsirliyindən azad edərək, Yəhudəyə qayıtmağa və məhv edilmiş Məbədi bərpa etməyə icazə verməsi ilə sona çatdı.

Burada xüsusilə vacibdir xatırlamaq ki, eramızdan əvvəl 6-cı əsrin birinci yarısında, Axəmənilər dövlətinin yaranmasının əvvəlində Farsın mənəvi həyatında tarixdə nadir hallarda baş verən hadisələrdən biri – yeni din meydana gəldi. Onun banisi əfsanəvi peyğəmbər Spitamə Zar/Zoardüşt, ədəbiyyatda Zərdüşt və ya Zərətuştra kimi tanınan şəxs idi, onun təbliğ etdiyi inanc isə zərdüştilik adlanırdı.

Peyğəmbərin bioqrafiyası, adı kimi, müxtəlif versiyalara və şərhlərə malikdir: mənşəyinə görə ellin, assuriyalı, xaldey, hətta yəhudi – görünür, bu dilləri bilirdi, kahin Spitamə ailəsindən idi, Assuriyada və ya Babil-də yaşayırdı, oradan, ehtimal ki, bütpərəstlər və yəhudilər üçün bidət sayılan təbliğatına görə qovulmuşdu. Daha dözümlü Farsda Zərətuştra diqqət, anlayış və dəstək tapdı və tezliklə zərdüştilik Farsın rəsmi dini oldu. Çox qısa desək, zərdüştiliyin əsas, ən mühüm xüsusiyyəti yeganə tanrı Axura-Mazda (Ormuzd) – “müdrik tanrı” – xeyirxah yaradana inam idi. İnancın əsasında azad əxlaqi seçim prinsipi dururdu: “xeyirxah düşüncələr, xeyirxah sözlər, xeyirxah əməllər”. Əvvəlcə Zərətuştranın öz təbliğatında monoteizm, təkallahlılıq ideyası qoyulmuşdu. İki ruh – manyu (düşüncə) – Xeyirin Spenta-Manyu və Şərin Anqra-Manyu daima insanda qarşıdurmada olur, lakin ona öz əxlaqi seçim hüququnu saxlayır. Zərdüştilik daha sonrakı xristianlıq və islam kimi İbrahimi dinlərə aid olmasa da, onun əsasında Musanın Beşkitabında, TaNaX-da, Musanın əxlaqi poema-bəhs formasında yaratdığı Əyyub kitabı (sədaqət kitabı) ilə ifadə olunan ideyaların, konsepsiyaların təsiri və hətta birbaşa borc alınmasını görməmək çətindir. Eramızdan əvvəl 7-ci əsrin sonlarında bu qədim yəhudi mənbələrindən mətnlər Kiçik Asiyada və aramey dilinin yayıldığı bütün regionda kifayət qədər geniş tanınırdı. Bu, ilk növbədə, Yeganə Yaradanın mərkəzi ideyası, Xeyir və Şərin vahid bütövdə (insanda) birgə mövcudluğu və qarşıdurması ideyası, seçim hüququ, ədalətə can atma, Şeytanın (zərdüştilikdə Şər Ruh Anqra-Manyu) hiylələrinə baxmayaraq Tək Tanrıya sədaqətdir. Zərətuştranın inancının formalaşmasına yəhudiliyin təsirinin və borc alınmasının digər nümunələrini də tapmaq olar, lakin sadalananlar qədim yəhudi ədəbiyyatının təkcə antik Elladanın deyil, həm də Farsın mədəni və mənəvi həyatının formalaşmasına nə qədər məhsuldar təsir etdiyini anlamaq üçün kifayətdir. Zərdüştilik-monoteizmin Axəməni hökmdarları tərəfindən qəbul edilməsi və etirafı, ehtimal ki, onların yəhudilərə, din qardaşlarına qarşı xoş münasibətinin səbəbi oldu. Beləliklə, padşah Kir İkinci Böyük 539-cu ildə Babili fəth edərək, növbəti 538-ci ildə yəhudi əsirlərə Yəhudəyə qayıtmağa və Məbədi bərpa etməyə icazə verdi. Finikiyanın Sidon şəhəri 450-ci ildə farslara qarşı üsyan qaldıranda, ona Kiçik Asiyada samit kilikiyalılar və Yəhudə yəhudiləri dəstək verdi. Eramızdan əvvəl 445-ci ildə Artakserks Üçüncü üsyançıları məğlub etdi, Sidonu dağıtdı və yandırdı, yanğında 40 min sakin həlak oldu, qalanlar köləliyə satıldı. Yəhudiləri isə edam etmədilər, lakin “uzaq şimala” – Hirkaniyaya (Xəzər dənizinin cənub və cənub-şərq sahilləri) göndərdilər, ehtimal ki, yerli qəbilələri ədalət ideyalarına, insanın içindəki xeyir və şər mübarizəsinə alışdırmaq üçün, bu, yüzlərlə il sonra İ.Kant tərəfindən əxlaqi imperativ kimi müəyyənləşdirildi.

Farslar Kiçik Asiyanı da onun rəngarəng əhalisi, o cümlədən yunanlar və yəhudilərlə birlikdə ələ keçirdilər. Aramey dili Axəməni imperiyasında rəsmi dil kimi qəbul edildi. Yəhudiləri imperiyanın kənarlarına – Qafqaza, Orta Asiyaya və Misirə köçürməyə başladılar. Ola bilsin ki, orada yəhudi diasporası yeni gələnlər hesabına artdı. Yəhudilərin Kiçik Asiyada mövcudluğunun arxeoloji təsdiqləri arasında eramızdan əvvəl 4-cü əsrdən gec olmayaraq Lidiyanın paytaxtı Sardda sinaqoq, qədim Kariyanın Milet şəhərində yəhudilər (tanrıdan qorxanlar) üçün şərəfli yerlər var. Xüsusi maraq doğuran Afinanın Aqora yaxınlığında arxeoloqlar tərəfindən tapılmış eramızdan əvvəl 5-ci əsrə aid dəriçi-ayaqqabıçı emalatxanasıdır, alətlər ustanın adı ilə – SİMON imzalanıb. Yunanlının bibliya adı (Şimon) ilə və üstəlik savadlı olması təsəvvür etmək çətindir. Savadlı yəhudi dəriçi özü ilə az maraq doğurur, lakin Simon dəriçi Sokratın dostu-söhbət yoldaşı idi. Onun haqqında məlumdur ki, o, Sokratla söhbətləri yazırdı, az qala yeganə olaraq onunla mübahisə edir və Sokratdan irəli sürdükləri əsaslandırmasını tələb edirdi, məşhur sokratik metodu söhbətlərdə kəskinləşdirirdi. Dünya və Yaradanın birliyi ideyasını Sokrata Simondan başqa kim söyləyə bilərdi?

Lakin Simon dəriçi ayrı bir mövzudur.

Diasporadakı yəhudilər heç vaxt Yerusəlimlə, Məbədlə və digər şəhərlərdəki digər diasporalarla əlaqəni itirməmişdilər. Qədim zamanlardan yəhudi tacirləri, elçiləri, qasidləri karvan yolları ilə qurudan, finiki gəmiləri ilə dənizdən təkcə mallar deyil, həm də mətnlər, perqamentlərdəki məktublar və ya möhkəm yadda saxlanmış mesajlar daşımışlar. Bunu nəzərə almaq lazımdır ki, Harun dövründən bəri demək olar ki, hamısı savadlı olan yəhudilərdən fərqli olaraq, ətrafdakı qonşu sakinlər arasında oxumağı bacaranlar az idi, lakin bu, ünsiyyətcil yəhudilərə artıq yəhudi folklorunun bir hissəsinə çevrilmiş və sonradan müqəddəs mətnləri də əhatə edərək Şifahi Tora adlandırılacaq bibliya hekayələrini danışmağa mane olmurdu. Qonşu ellinlər bu nağılları dəyişdirilmiş şəkildə öz folklorlarına daxil edirdilər – məsələn, bibliya qəhrəmanı Şimşonu Herakl adlandırdılar və ona gənc cəsur çoban Elxanan/Davudun dağ aslanını məğlub edərək onun dərisinə bürünməsi şücaətini hədiyyə etdilər, aslanı isə Nemeya adlandırdılar. Klassik dövrün antik Elladasının mifologiyasında və dramaturqiyasında belə nümunələri çox tapmaq olar.

Qədim yəhudi folklorunun yayılması ilə yanaşı, qədim yəhudilərin musiqisi və musiqi alətləri də geniş tanındı. Tarix elə qurulub ki, bəzi xalqlar digərlərindən əvvəl meydana çıxır, müəyyən mədəni inkişaf səviyyəsinə çatır və bu mədəniyyətin elementləri ətrafdakı və yeni xalqlar tərəfindən mənimsənilir. Səslənən musiqi həmişə tərcüməçi tələb etməyən yeganə dil, ünsiyyət vasitəsi olub. Beləliklə, lidiyalılar və sonradan gələn doriyalılar və ionyalılar qədim yəhudi liturgik, mərasim və gündəlik nəğmələrin melodikliyini qəbul etdilər, mənimsədilər. Musiqi nəzəriyyəsində bunlar indi musiqi ladları kimi tanınır: lidiya, miksolidiya, doriya, ionya. Əlbəttə, qədim musiqi yəhudilərin özləri tərəfindən saxlanılır, inkişaf etdirilirdi və yüzlərlə il sonra, 1-ci əsrdən etibarən xristian mənəvi musiqisinin əsasını təşkil etdi.

Musiqi alətlərinin tarixi də dərin qədimliyə gedib çıxır. İnsanlar səs çıxarmaq üçün nələri istifadə etməyiblər: daşlar, ağac parçaları zərb alətləri kimi, qamış, buynuzlar, heyvanların içi boş sümükləri – nəfəsli alətlər, sivilizasiyanın inkişafı, yeni texnologiyalar gildən, keramikadan alətlərin yaranmasına gətirib çıxardı, yay ipi səsləndiyi anda arfa kimi simli çimdik alətlər meydana gəldi. Tora, TaNaX bu və digər alətlərdən bəhs edən qeydlərlə doludur. Və cəmi bir neçə yüz il sonra yəhudilərin qonşusu ellinlərin miflərində Apollonun arfası, Panın fleytası, Afinanın Herakla hədiyyə etdiyi iki mis timpan ortaya çıxır. Lakin yenə də padşah Davud Apollondan əvvəl arfada çalmışdı.

Yəqin ki, bu, yəhudilərin yaşadıqları ölkədə yüksək mədəniyyətin formalaşmasına və inkişafına bu qədər fəal və uğurla töhfə verdiyi tarixdəki ilk epizoddur, Kiçik Asiyada yəhudilərin nisbətən sakit, sülh içindəki həyatı eramızdan əvvəl 6-cı əsrin ortalarında Axəməni Fars imperiyasının bu ərazini fəth etməsindən sonra da xüsusi dəyişmədi.

Qeyd etmək lazımdır ki, Yaxın Şərq regionunda artıq lingua franca olmuş aramey dili Assuriyada akkad dilini sıxışdırıb çıxardı və hər yerdə qəbul edildi. Şimal krallığının – İsrailin süqutundan və eramızdan əvvəl 8-ci əsrdə Assur əsirliyindən sonra belə, Babillə Yerusəlimi fəth etməsi və Süleymanın tikdiyi Birinci Məbədin dağıdılması ilə müqayisədə qat-qat böyük oldu.

Böyük kədər qara bulud kimi bütün İsrail xalqının üstünə düşdü, onun övladları harada olmalarından asılı olmayaraq. Məşhur Babil çaylarında... məzmuru dərin kədər və qəzəblə Babil əsirlərinin əzablarını və ümidlərini ifadə edir. Yalnız bir neçə on il sonra eyni Fars padşahı Kir İkinci Böyük, əvvəlcə Kiçik Asiyanı və Assuriyanı fəth edərək, Babilə gəldi və yəhudiləri əsirlikdən azad etdi, onlara təkcə Yerusəlimə qayıtmağa deyil, həm də Yerusəlim Məbədini bərpa etməyə/yenidən tikməyə icazə verdi. Minnətdar yəhudilər hər yerdə Fars diasporasına çevrildilər, böyük imperiyanın padşahlarına sədaqətlə xidmət etdilər, hara göndərilsələr də. Eramızdan əvvəl 5-4-cü əsrlərdə yəhudiləri nəhəng imperiyanın kənarlarına – Misirdəki Elefantin adasından cənubda Qafqaza və Orta Asiyaya şimalda köçürdülər. Axəmənilər dövründə yəhudilərin kövrək sakitliyi və nisbətən sülh içindəki həyatı bəzən kəsilirdi.

Eramızdan əvvəl 410-cu ildə qeyd olunan adada yerli misirli kahinlər sinaqogu dağıtdılar. Səbəb yəhudilərin orada qurban kəsmək üçün qoyunlardan istifadə etməsi idi, bunlar isə misirlilər üçün yerli sakinlərin sitayiş etdiyi məhsuldarlıq tanrısı Xnumun müqəddəs heyvanları idi. Burada yəhudilər, təəssüf ki, yaşadıqları ölkənin inancına və ənənələrinə hörmətsizlik göstərdilər, bu da münaqişəyə səbəb oldu, lakin bu münaqişə həll olundu.

Böyük dövlətlərin, imperiyaların mövcudluğunda qaçılmaz olaraq ən yüksək, deyə bilərik ki, ağıllı inkişaf dövrü gəlir. O uzaq dövrlərdə inkişaf yeni torpaqların ələ keçirilməsində, xalqların fəth edilməsində, öz hakimiyyətinin qurulmasında, son məqsədə – fəth edilmişlər hesabına padşah xəzinəsinin, metropolun zənginləşdirilməsində, fəthçi padşahın şöhrətləndirilməsində idi. Və elə bir vaxt gəlirdi ki, böyük hökmdarların nəsilləri zəif, faciəli saray intriqalarına cəlb olunmuş olurdular. Belə intriqalardan biri Fars yəhudilərinin məhv edilməsi ilə nəticələnə bilərdi.

Xalqı padşahın yəhudi arvadı Ester – Hadasa (yaşıl gözlü) qohumu Mordexayın köməyi ilə xilas etdi. Onun fədakarlığı, imanı və sədaqətinin şücaəti yəhudi xalqının folklorunda tərənnüm olundu və təxminən eramızdan əvvəl 2-ci əsrdə yazıya alındı və Meqilat (Təkər) Ester kimi tanındı. Ölümədn möcüzəvi xilasın xatirəsinə təqvimdə Purim bayramı təsis olundu, ondan əvvəl Ester Orucu keçirilir.

İdarəedici elitlərin zəifləməsi idarəetmənin, nəzarətin zəifləməsinə gətirib çıxarır, bu, fəth edilmiş kənarların üsyanları ilə özünü göstərir. Eramızdan əvvəl 480-ci ildə Termopil, Salamis və Plateya döyüşləri yunanların farslar üzərində hərbi və hərbi-dəniz sənətində açıq-aşkar üstünlüyünü göstərdi. Kiçik Asiyada, Finikiyada, Misirdə üsyanlar Farsın hərbi gücünü, sabitliyini sarsıtdı. Saray çevrilişləri, Artakserks Üçüncünün, iki il sonra isə oğlu Artakserks Dördüncünün öldürülməsi 336-cı ildə 45 yaşlı Dariy Üçüncünü taxta çıxardı. Eyni 336-cı ildə Makedoniyanın paytaxtı Pelada padşah Filip İkinci çevriliş nəticəsində öldürüldükdən sonra onun 20 yaşlı oğlu İskəndər Üçüncü Makedonski taxta çıxdı. (Tarixdə belə təsadüflər olur.)

Fars güclü dövlət idi və onun hərbi qüvvəsi Makedonskinin ordusunu üstələyirdi, lakin eramızdan əvvəl 331-ci ildə Qavqamel döyüşündə İskəndər Üçüncü Dariy Üçüncünü məğlub etdi və Axəməni Fars imperiyasını dağıtdı. İskəndər Üçüncü Makedonskinin qısa hakimiyyəti illərində, onun Yerusəlimdə baş kahin Şimon-salehlə gözəl görüşündən sonra Yəhudə və diaspora üçün sakit idi. Lakin makedonlardan nifrət edən yunanlar İskəndərin eramızdan əvvəl 323-cü ildə ölümündən sonra onun açıq-aşkar xoş münasibət bəslədiyi kəsləri təqib etməyə başladılar. Beləliklə, ellinistik dövrün başlanğıcı Afinadan Aristotelin qovulması ilə yadda qaldı.

İskəndəri hörmətlə yad edən Ptolemeylər onun dözümlülüyünü və Makedonskidə hərbi xidmətdə olan yəhudilərə inamını miras aldılar. Bundan da artıq, Ptolemeylər dövründə Yəhudədən Misirə və Kirenaikaya (Liviya) 100 mindən çox kişi – “ən yaxşı döyüşçülər” Kirenada, İsgəndəriyyədə, o cümlədən padşah sarayının mühafizəsi də daxil olmaqla, muzdlu hərbi xidmətə göndərildi. Yəhudi döyüşçülər yerli misirli qadınlarla evlənərək onları öz dinlərinə çevirirdilər.

Yəhudi əhalisinin sayı artırdı, eramızdan əvvəl 1-ci əsrdə Ptolemeylər krallığının paytaxtı İsgəndəriyyədə beş məhəllədən ikisi yəhudilərlə məskunlaşmışdı. Padşahlar onlara misirlilərdən və yunanlardan açıq-aşkar daha çox etibar edirdilər, bu isə onlarda həsəd və nifrət doğururdu. Bu, eramızdan əvvəl 1-ci əsrdə Qədim Romanın Misiri ələ keçirməsindən sonra açıq-aşkar oldu.

Ptolemey Birinci Soter, İskəndər Böyüyün makedon sərkərdəsi, silahdaşı və rəvayətə görə, onun ögey qardaşı, görünür, klassik ellinizm ruhunda tərbiyə almışdı, təkcə müharibəçi deyil, həm də elmə və incəsənətə böyük maraq göstərirdi. Məhz o, İsgəndəriyyədə Kitabxana və Muzey təsis etdi. Nəsilləri, Ptolemeylər sülaləsinin padşahları Filadelf, Everget və başqaları perqament kolleksiyasını artırdılar. Ptolemeylərdən biri təxminən eramızdan əvvəl 3-2-ci əsrlərdə Yerusəlimdən alim-tərcüməçiləri dəvət etdi, onlar Musanın Beşkitabını və TaNaX-ın digər kitablarını qədim yəhudi dilindən qədim yunan dilinə tərcümə etdilər. Bunu məntiqlə fərz etmək olar ki, bu, Yəhudənin Suriyanın Selevkilərinin deyil, Misirin Ptolemeylərinin hakimiyyəti altında olduğu dövrdə, yəni eramızdan əvvəl 3-cü əsrdə baş verdi.

Ptolemeylərin hakimiyyəti yəhudilər üçün “yumşaq və sakit” idi, lakin Ptolemey Dördüncünün daha sərt siyasəti yəhudilərin Yəhudənin Suriya Selevkiləri tərəfindən fəth edilməsinə qarşı çıxmamasını şərtləndirdi. Hakimiyyətin dəyişməsindən sonra Yəhudə Babillə eyni dövlətdə oldu və indi yerli diasporanın yəhudiləri metropolla sərbəst ünsiyyət qura bildilər.

Ptolemeylərin və Selevkilərin yəhudilərə və digər xalqlara göstərdiyi güclü təsiri qeyd etmək vacibdir. İskəndər Böyük bu xalqları təkcə silah gücü ilə deyil, həm də ellin mədəniyyətinin gözəlliyi ilə fəth etməyə can atırdı. Lakin ellinistik dövrdə bu, yunan adətlərinin, ənənələrinin, əxlaqlarının və əlbəttə, dininin və dilinin zorla tətbiq edilməsinə çevrildi. Yəhudiləri yunan mifoloji ədəbiyyatı ilə ovsunlamaq çətin idi, çünki onlar orada öz qədim yəhudi nağıllarını təhrif edilmiş, yenidən işlənmiş formada kədərli ironiya ilə tanıyırdılar, lakin dili mükəmməl öyrənmək lazım gəldi. İnzibati sənədlər, müqavilələr, danışıqlar, ticarət sövdələri yunanca aparılırdı və bu işlərlə məşğul olan yəhudi cəmiyyətinin yuxarı təbəqəsi əvvəlcə sadə xalqdan daha çox ellinləşdi. İki yüz il ellinistik hakimiyyəti hətta ruhən mühafizəkar yəhudilər üçün az müddət deyil. Xüsusilə şəhər əhalisi arasında və hətta Yerusəlimdə belə çoxlu “yunanlaşmış” yəhudilər meydana gəldi.

Baş kahinlərin (!) Menelay, Yason kimi adları ortaya çıxdı, sonuncusu vəzifəni icra etmək hüququ üçün Anitox Dördüncü Epifana (oxşar ləqəbə görə Epiman – dəli, yaxud sadəcə divanə) pul ödəyirdi. Məhz bu Anitox Dördüncü Epifan öz yəhudi əleyhinə siyasətini həddindən artıq təhqirə, dinə hörmətsizliyə, Yerusəlimdəki Məbədin təhqir olunmasına gətirib çıxardı. Bu dini sapqın Məbədə donuzlar gətirir, onları qurban kəsirdi, gətirilmiş yəhudiləri donuz əti yeməyə məcbur etməyə çalışırdı.

Son damla Məbədin Zevsə həsr olunmuş bütpərəst məbədinə çevrilməsi və donuzların qurban kəsilməsi oldu. Eramızdan əvvəl 167-ci ildə Yəhudə dağlarının yaxınlığındakı Modin qəsəbəsində kahin Matityahu Xasmoneynin ailəsi ilə yunan hakimiyyətinin yandaşları arasında insident baş verdi, bu zaman iman qoruyucusu imanı təhqir edəni öldürdü. Matityahu ailəsi, ləqəbi Makkabi olan oğlu Yəhuda və onun dörd qardaşı din qardaşları-ilə birgə Yəhudə dağlarında sığındılar. Beləliklə, Makkabi müharibəsinə keçən üsyan başladı. 164-cü ildə Makkabilərin ordusu Yerusəlimin bir hissəsini və Məbədi azad etdi, Məbəd yəhudi qanununa uyğun olaraq təmizləndi, nizamlandı və ibadətlərin bərpası üçün təqdis olundu. Bu hadisənin xatirəsinə yəhudi təqvimində Xanuka bayramı təsis olundu.

Qeyd etmək lazımdır ki, Makkabi müharibəsinin əvvəlində iudaizmin nəzəriyyəsinə və təcrübəsinə əhəmiyyətli təsir göstərən hadisə baş verdi. Müharibənin ilk həftələrində, ayları yəhudi şənbə (şabbat) qanunlarına ciddi riayət etdiyini bilən yunan-suriya qoşunları məhz bu günlərdə onlara hücum edirdi. Yəhudilər müqavimət göstərmədən tabe olaraq həlak olurdular, həlak olanların sayı minə yaxınlaşdı. O zaman kahin-koen Matityahu mühüm qərar qəbul etdi: o elan etdi ki, can və ruhun xilası naminə düşmənə qarşı silahla çıxış şənbə qanunlarının pozulması sayılmır. Bu prinsip canın xilası (pikuax nefesh) adlanır. Müharibə daha iki on ildən çox davam etdi və Yəhudənin azad edilməsi və Xasmoneylər sülaləsinin hakimiyyətə gəlməsi ilə sona çatdı.

Onların hakimiyyəti nisbətən qısa sürdü və son Xasmoneynin öldürülməsi və Yəhudənin bu dəfə Roma imperiyasının faktiki vilayət statusuna qayıtması ilə faciəli şəkildə başa çatdı. Qədim Romanın yüksəlişi antiklik dövrünü 5-ci əsrin sonuna qədər uzatdı.

Yekunlaşdıraraq, görmək olar ki, eramızdan əvvəl 2-ci minilliyin sonundan 135-ci ilə qədər, yəni təxminən 12 əsr ərzində qədimlik, antiklik yəhudiləri Qədim Dünyanın tarixində tamamilə unikal yol keçmişlər. Əvvəlcə onlar o dövrlərdə çox olan krallıqlardan birini yaratdılar. Padşah Davud və oğlu Süleyman dövründə Qədim Yəhudi krallığı böyük dövlətə çevrildi. Padşah Davud paytaxtı Yerusəlimə köçürdü və Müqəddəs Dağı satın aldı, Süleyman tərəfindən orada tikilmiş Birinci Məbəd yəhudilərin dini-mənəvi həyatının çoxdan gözlənilən mərkəzinə çevrildi, Yerusəlim uzun müddət regionun ticarət, siyasi, mədəni həyatının mərkəzi oldu.

Davud sülaləsinin nəsilləri çiçəklənən dövləti saxlaya bilməyən zəif epigonlar oldular və o, Şimal – İsrail və Cənub – Yəhudə olaraq parçalandı. İsrail eramızdan əvvəl 8-ci əsrdə Assuriya tərəfindən ələ keçirildi və həmişəlik mövcudluğunu dayandırdı. Yəhudə 586-cı ildə Yerusəlimin süqutundan və Məbədin dağıdılmasından sonra Babil tərəfindən ələ keçirildi və mövcudluğunu dayandırdı, lakin Fars padşahı, zərdüşti-monoteist Kir İkinci Böyük Babili fəth edərək, əsir yəhudilərə-din qardaşlarına Yerusəlimə qayıtmağa və hətta İkinci Məbədin tikintisi üçün pul verərək ikinci şans verdi. O vaxtdan Yəhudə regionun mərkəzi dövlətindən böyük dövlətlərin – Fars, İskəndər Üçüncü Böyük, Ptolemeylər, Selevkilər və nəhayət, Qədim Romanın kənarında yolların və maraqların kəsişməsinə çevrildi. Qədim yəhudi diasporası isə Davud və xüsusilə Süleyman padşahlar dövründən başlayaraq antik mədəniyyətin – Elladanın mifologiyasının, ədəbiyyatının, musiqisinin, Axəməni Farsında zərdüştiliyin formalaşmasında mühüm rol oynadı. Qədim Romanın yəhudi həyatına müdaxiləsi 38-ci ildə İsgəndəriyyədə pogromla başladı.

66-70-ci illərdəki Yəhudə müharibəsi nəticəsində İkinci Məbəd və Yerusəlimin bir hissəsi dağıdıldı. 135-ci ildə Bar-Koxba üsyanının məğlubiyyətindən sonra on minlərlə yəhudi edam olundu (təkcə Romada – 40 min), məbəd kompleksinin qalıqları və bütün Yerusəlim xarabazarlığa çevrildi (möcüzəvi şəkildə Məbədin qərb qala divarının bir hissəsi – Ağlama Divarı salamat qaldı). 200 mindən çox insan köləliyə satıldı, o cümlədən romalı kolonistlərə və Roma hakimiyyətində olan bütün torpaqlara köçürüldü. Beləliklə, 3-4-cü əsrlərdə yəhudilər müasir Şimali İtaliya, Fransa, Almaniya torpaqlarında göründülər və Avropa yəhudilərinin (aşkenazi – yaşayış yerinə görə) icmalarını yaratdılar, yəhudi həyatı 38-ci ildə İsgəndəriyyədə pogromla başladı.

66-70-ci illərdəki Yəhudə müharibəsi nəticəsində İkinci Məbəd və Yerusəlimin bir hissəsi dağıdıldı. 135-ci ildə Bar-Koxba üsyanının məğlubiyyətindən sonra on minlərlə yəhudi edam olundu (təkcə Romada – 40 min), məbəd kompleksinin qalıqları və bütün Yerusəlim xarabazarlığa çevrildi (möcüzəvi şəkildə Məbədin qərb qala divarının bir hissəsi – Ağlama Divarı salamat qaldı). 200 mindən çox insan köləliyə satıldı, o cümlədən romalı kolonistlərə və Roma hakimiyyətində olan bütün torpaqlara köçürüldü. Beləliklə, 3-4-cü əsrlərdə yəhudilər müasir Şimali İtaliya, Fransa, Almaniya torpaqlarında göründülər və Avropa yəhudilərinin (aşkenazi – yaşayış yerinə görə) icmalarını yaratdılar. Ötən 10 min il ərzində insan az dəyişib. Stimullar, motivlər – eynidir – hakimiyyətə can atma, zənginləşmə susuzluğu, hər şeyi əldə etmək istəyi – bütün dövrlərdə bütün xalqlara xasdır, elə bil ki, “günəş altında yeni heç nə yoxdur”, lakin bu günəş doğanda insan, on min il əvvəl olduğu kimi, ümid edir və inanır ki, onun tarixi gözəl olacaq.

--------------******--------------

Tarix, bu hiyləgər Klio, ona diqqət yetirməyənləri, cinayətkarcasına laqeyd olanları həmişə cəzalandırır. Oxuyun – və sizə açılacaq!..

Vlad-Zeev Slepak

Yəhudilər Antik Elladada, Farsda... və daha sonra...

Elladanın Peloponnes, Cənubi Balkanların bir hissəsi və adalarının yeni sakinləri özlərinə ellinlər, ərazilərinə isə Ellada deyirdilər. O dövrlərdə ellinlər vahid xalq deyildilər, indi Qədim Yunanıstan kimi tanınan Ellada isə vahid dövlət deyildi.

Qeyd edək ki, yunanlar və Yunanıstan adını romalılar tətbiq etmiş, Böotiya və Attika sərhəddində, həmçinin Apenninlərdə yaşayan kiçik bir qəbilənin adını bütün Böyük Ellada üçün istifadə edərək, ellinlərdən götürdükləri hər şeyə açıq-aşkar etinasızlıq və tarixi nankorluq nümayiş etdirmiş, bəlkə də buna görə ki, Ellada özünün böyük olduğu dövrlərdə təkcə adalarda deyil, Kiçik Asiyada, hətta Apenninlərin cənubunda və Siciliyada koloniyalara malik idi. Siciliyanın Sirakuz şəhərində eramızdan əvvəl 3-cü əsrdə romalı əsgərin qılıncından Arximed həlak oldu, o zaman romalılar öz imperiyalarını yaratmağa və fəth etməyə başlamışdılar.

Lakin tez-tez olur ki, yüksələn başqalarını, onların xidmətlərini və nailiyyətlərini kiçiltməyə çalışır, bununla özünü daha da ucaltmağa ümid edir. Ancaq daha ağıllı və ləyaqətli olmazmı ki, eyni dərəcədə ləyaqətli qonşu və ya sələfin yanında yüksələsən? Müdrik İ.Nyuton özünün zirvələrə çatdığını titanların çiyinlərində durduğu üçün dediyini söyləməkdən çəkinmədi, o, heç vaxt Arximedi və ya Elealı Zenonu kiçiltməzdi.

Min illər əvvəl (e.ə. 7 min il) qədim samilər Şimali Afrikanın geniş ərazilərində, Səhra hələ yaşıl olduğu dövrlərdə, Ərəbistanda, Suriyada, Nil çayından Fərat çayına qədər yaşayırdılar. Qəbilələr, qəbilə ittifaqları köç edir, səfərə çıxır, yolları ayrılır, birləşir, kəsişirdi, bu, onlarla, yüzlərlə il davam etdi.

Bir yerdə məskunlaşan samilər qonşulara gedir, əlverişli şəraitdə ticarət edir, hətta koloniyalar – yaşayış məntəqələri qururdular. Bu, Kiçik Asiyada və Afinada da belə idi, onların sakinləri dəniz samiləri olan pelasqlardan törəmişdilər.

Dünya tarixində əsas hadisələrdən biri samit qəbilələrindən birinin, İkiçayarasının cənubundakı Ur şəhərindən xaldey qəbiləsinin bir hissəsinin təkallahlılıq (monoteizm) əsasında dini özünüdərketmə ilə fərqlənməsi, formalaşması və kahin Avramın (sonradan İbrahimin) rəhbərliyi ilə çıxışı olmuşdur. Nəsildən-nəsilə keçən kahin İbrahim öz dövrünün ən savadlı adamlarından biri idi, təbiət hadisələrini müşahidə edərək və onlar haqqında düşünərək dahiyanə dərəcədə sadə bir fikrə gəldi: Dünya birdir, vahid dünyada hər şey qarşılıqlı əlaqə və qarşılıqlı təsirdə mövcuddur, Vahid Dünyanı Yaradan da Tək və Yeganədir.

Peyğəmbərlik hədiyyəsinə malik olan İbrahim öz düşüncələrinə və nəticələrinə yuxarıdan təsdiq eşitdi. Beləliklə, İbrahim ümumi əlaqə və inkişaf haqqında təlimin, sonradan dialektika adlandırılan, həmçinin Dünya və Yaradanın yeganəliyi və birliyi haqqında təlimin – monoteizmin kəşfçisi oldu.

Bu mühüm hadisələr təxminən eramızdan əvvəl 2-ci minilliyin ortalarında baş verdi. Lakin yəhudi təqviminə (YT) və məlum xronoloji cədvələ əsasən, İbrahim 1948-ci ildə YT doğulmuşdur, bunu yenidən hesablasaq, yuxarıda təsvir olunan hadisələrin təxminən 1650-ci ildə, yəni eramızdan əvvəl 17-ci əsrin ortalarında baş verdiyini əldə edərik.

Zaman hamı üçün, yəhudilər üçün də keçir. O, insanlara məlum olmayan gələcəkdən, qalanlara məlum olan keçmişə doğru gedir. Padşahlar və xalqlar meydana çıxır və yox olur, müharibələr, kataklizmlər – və bütün bunlar yəhudilərin gözləri qarşısında və onların bilavasitə iştirakı ilə baş verir.

Dünya sivilizasiyasının tarixində digər mühüm hadisə Uca Tanrının Musaya, onun vasitəsilə isə bütün İsrail xalqına Əmrləri və Toranı – Beşkitabı – Qədim Müqəddəs Əhdi verməsi oldu.

İbrahimin ideyaları və Toranın Əmrləri əsasında onlarla, yüzlərlə il yəhudi nəsilləri – sonradan etnik monoteizm adlandırılan inanc və dünya görüşünün daşıyıcıları tərbiyə olunur, formalaşırdılar.

Ellinlərimizə qayıdaq.

Bəzən bir regionda baş verən hadisələr digər regiondakı hadisələrlə əlaqələndirilmir. Sanki belə bir müstəqillik: burada öz tarixi ilə coğrafiyası, orada isə öz coğrafiyası ilə tarixi. Belə olmur. Gələcəyin bütün çoxvariantlığına baxmayaraq, indinin dəyirmanında üyüdülərək, o, ən müxtəlif və sanki uzaq iştirakçılar üçün ümumi indiki və keçmişə çevrilir, onların gələcəyinə təsir göstərir.

Əgər hadisələrin, sosial və etnoqrafik proseslərin Cənubi Balkan-Egey regionunda məlum ənənəvi versiyasına və şərhinə əməl etsək, Qədim Yunanıstanın tarixi bu regionda romalıların, onların ardınca isə başqalarının yunanlar adlandırdığı kəslərin meydana çıxmasından çox əvvəl başlamışdır.

Əvvəlcə regionun sivilizasiyasının inkişafı samit pelasq xalqı ilə bağlı idi (Apenninlərdə – falaiklər, Aralıq dənizinin cənub-şərqində – filistimlər – hamısı etnik cəhətdən qohum qəbilələr, dənizçilər, dənizlərin hökmdarı Daqonu (yunan variantında Poseydonu) sitayiş edirdilər).

Sivilizasiyanın yavaş-yavaş uğurlu inkişafı axeylərin hücumu ilə kəsildi və məhv edildi, onlar pelasqları sıxışdırıb çıxardılar. Pelasqların bir hissəsi assimilyasiya olundu və əvvəlki yerlərdə qaldı, bir hissəsi Apennin yarımadasına köçdü, burada falaiklər kimi tanındılar. “Doriyalıların hücumu” – şimaldan gələn qəbilələrin dalğaları mövcud sivilizasiyanı süpürüb apardı, onu inkişafda geri atdı, yəni öz səviyyələrinə endirdi, regionu təxminən eramızdan əvvəl 11-9-cu əsrlərdə Qaranlıq əsrlərə qərq etdi. Bizim üçün bu dövrlər tez keçdi və az nəzərə çarpdı, yazı bilməyən yeni gələcək ellinlər nəsillər üçün öyrənilmək üçün az şey qoydular. Şimalıların cənublardan üstün olduğu yeganə şey dəmir əritmək bacarığı idi.

Zaman keçdikcə yunanlar yeni əraziləri, o cümlədən Kiçik Asiyanı ələ keçirdilər. Sonsuz mübahisələr, ixtilaflar, münaqişələrə qədər gedib çıxan əmlak münasibətləri qaçılmaz olaraq ticarət sövdələrini, əmlak və digər sənədləri yazmaq bacarığını, yazı və savad biliklərini tələb edirdi.

Kiçik Asiyada doriyalılar, ionyalılar yenidən samitlərlə – vaxtilə qovulmuş pelasqlara qohum olan finikiyalılarla və (nəhayət!) yəhudilərlə qarşılaşdılar. Məhz yəhudi katalizatoru ilə bu təmasdan antik qədim yunan mədəniyyətinin formalaşması, sonra isə çiçəklənməsi başlayır. Əvvəlcə yunanlar finiki, sonra isə aramey yazısını mənimsədilər (e.ə. 8 və 6-cı əsrlər) və işarələrin yazılmasını dəyişdirərək, öz yunan əlifbalarını aldılar, təkcə hərflərin adlarını və fonetikalarını (a-alef-alfa ...) deyil, həm də sağdan sola yazı sırasını götürdülər. Bəli, Qaraxanadlı Herodot (Kariya, Kiçik Asiya) eramızdan əvvəl 5-ci əsrdə qonşu finikiyalılar və pelasqlar haqqında sağdan sola yazırdı. Yeri gəlmişkən, o, Peloponnesin əvvəllər Pelasqiya adlandırıldığını iddia edirdi. Pelasqların təsirinin izlərini qeyd etmək lazımdır: burada həm pelasq (fessaliya) at cinsi, İskəndərin Busefalının aid olduğu cins, həm də Zevs Pelasqik – irsin yalnız kiçik bir hissəsidir. Öz mənşəyini pelasqlardan götürən Afinanın qürurlu sakinləri təsadüfi olaraq antik Yunanıstan mədəniyyətinin inkişaf mərkəzinə çevrilmədi. Homer və elmi və fəlsəfi düşüncənin atası, Milet məktəbinin banisi Falesin samit-finiki mənşəyi uzun müddətdir ki, qüsurlu antisemitləri narahat edir. Deyin görək, quru yolu ilə gələn doriyalı-ionyalıları gəmiqayırmağa, dənizçiliyə bu biliklərin yeganə sahibləri olan samit pelasqlar və finikiyalılar öyrətməsə, kim öyrətdi?

Eramızdan əvvəl 5-4-cü əsrlərdə Ellada çiçəklənmənin zirvəsində, indiki və gələcək şöhrətinin pikindədir. Elladanın Qaranlıq əsrləri dövründə (e.ə. 11-9-cu əsrlər) Xanaan torpağında – artıq Erets-Yisraeldə – Davud və Süleymanın yəhudi krallığının yaradılması və inkişafı baş verir, Şimal krallığının – İsrailin bölünməsi və süqutu. Assuriya onu eramızdan əvvəl 8-ci əsrdə ələ keçirdi və çoxlu yəhudilər imperiyanın bütün ərazisində sürgünə göndərildi və köçürüldü. Əvəzində ələ keçirilmiş torpaqlara digər fəth edilmiş ərazilərdən qəbilələr, o cümlədən Samariyada məskunlaşdırılmış kutiyalılar köçürüldü.

Eramızdan əvvəl 6-cı əsrdə faciə baş verdi: Babil Cənubi krallığı – Yəhudəni ələ keçirdi, Yerusəlimdəki Məbəd məhv edildi. Hər iki krallığın layiqsiz padşahları bir vaxtlar çiçəklənən dövləti dağıdılmağa və məhvə gətirdi, lakin padşahlar həmişə seçilmir, onlara ya hörmət edirlər, ya da nifrət.

Yəhudədəki, bütün diasporadakı yəhudilərin Məbədə görə əzabları və duaları Fars imperiyasının artıq keçmiş Assuriya və Babil torpaqlarını ələ keçirməsi və padşah Kir İkinci Böyükün yəhudiləri Babil əsirliyindən azad edərək, Yəhudəyə qayıtmağa və məhv edilmiş Məbədi bərpa etməyə icazə verməsi ilə sona çatdı.

Burada xüsusilə vacibdir xatırlamaq ki, eramızdan əvvəl 6-cı əsrin birinci yarısında, Axəmənilər dövlətinin yaranmasının əvvəlində Farsın mənəvi həyatında tarixdə nadir hallarda baş verən hadisələrdən biri – yeni din meydana gəldi. Onun banisi əfsanəvi peyğəmbər Spitamə Zar/Zoardüşt, ədəbiyyatda Zərdüşt və ya Zərətuştra kimi tanınan şəxs idi, onun təbliğ etdiyi inanc isə zərdüştilik adlanırdı.

Peyğəmbərin bioqrafiyası, adı kimi, müxtəlif versiyalara və şərhlərə malikdir: mənşəyinə görə ellin, assuriyalı, xaldey, hətta yəhudi – görünür, bu dilləri bilirdi, kahin Spitamə ailəsindən idi, Assuriyada və ya Babil-də yaşayırdı, oradan, ehtimal ki, bütpərəstlər və yəhudilər üçün bidət sayılan təbliğatına görə qovulmuşdu. Daha dözümlü Farsda Zərətuştra diqqət, anlayış və dəstək tapdı və tezliklə zərdüştilik Farsın rəsmi dini oldu. Çox qısa desək, zərdüştiliyin əsas, ən mühüm xüsusiyyəti yeganə tanrı Axura-Mazda (Ormuzd) – “müdrik tanrı” – xeyirxah yaradana inam idi. İnancın əsasında azad əxlaqi seçim prinsipi dururdu: “xeyirxah düşüncələr, xeyirxah sözlər, xeyirxah əməllər”. Əvvəlcə Zərətuştranın öz təbliğatında monoteizm, təkallahlılıq ideyası qoyulmuşdu. İki ruh – manyu (düşüncə) – Xeyirin Spenta-Manyu və Şərin Anqra-Manyu daima insanda qarşıdurmada olur, lakin ona öz əxlaqi seçim hüququnu saxlayır. Zərdüştilik daha sonrakı xristianlıq və islam kimi İbrahimi dinlərə aid olmasa da, onun əsasında Musanın Beşkitabında, TaNaX-da, Musanın əxlaqi poema-bəhs formasında yaratdığı Əyyub kitabı (sədaqət kitabı) ilə ifadə olunan ideyaların, konsepsiyaların təsiri və hətta birbaşa borc alınmasını görməmək çətindir. Eramızdan əvvəl 7-ci əsrin sonlarında bu qədim yəhudi mənbələrindən mətnlər Kiçik Asiyada və aramey dilinin yayıldığı bütün regionda kifayət qədər geniş tanınırdı. Bu, ilk növbədə, Yeganə Yaradanın mərkəzi ideyası, Xeyir və Şərin vahid bütövdə (insanda) birgə mövcudluğu və qarşıdurması ideyası, seçim hüququ, ədalətə can atma, Şeytanın (zərdüştilikdə Şər Ruh Anqra-Manyu) hiylələrinə baxmayaraq Tək Tanrıya sədaqətdir. Zərətuştranın inancının formalaşmasına yəhudiliyin təsirinin və borc alınmasının digər nümunələrini də tapmaq olar, lakin sadalananlar qədim yəhudi ədəbiyyatının təkcə antik Elladanın deyil, həm də Farsın mədəni və mənəvi həyatının formalaşmasına nə qədər məhsuldar təsir etdiyini anlamaq üçün kifayətdir. Zərdüştilik-monoteizmin Axəməni hökmdarları tərəfindən qəbul edilməsi və etirafı, ehtimal ki, onların yəhudilərə, din qardaşlarına qarşı xoş münasibətinin səbəbi oldu. Beləliklə, padşah Kir İkinci Böyük 539-cu ildə Babili fəth edərək, növbəti 538-ci ildə yəhudi əsirlərə Yəhudəyə qayıtmağa və Məbədi bərpa etməyə icazə verdi. Finikiyanın Sidon şəhəri 450-ci ildə farslara qarşı üsyan qaldıranda, ona Kiçik Asiyada samit kilikiyalılar və Yəhudə yəhudiləri dəstək verdi. Eramızdan əvvəl 445-ci ildə Artakserks Üçüncü üsyançıları məğlub etdi, Sidonu dağıtdı və yandırdı, yanğında 40 min sakin həlak oldu, qalanlar köləliyə satıldı. Yəhudiləri isə edam etmədilər, lakin “uzaq şimala” – Hirkaniyaya (Xəzər dənizinin cənub və cənub-şərq sahilləri) göndərdilər, ehtimal ki, yerli qəbilələri ədalət ideyalarına, insanın içindəki xeyir və şər mübarizəsinə alışdırmaq üçün, bu, yüzlərlə il sonra İ.Kant tərəfindən əxlaqi imperativ kimi müəyyənləşdirildi.

Farslar Kiçik Asiyanı da onun rəngarəng əhalisi, o cümlədən yunanlar və yəhudilərlə birlikdə ələ keçirdilər. Aramey dili Axəməni imperiyasında rəsmi dil kimi qəbul edildi. Yəhudiləri imperiyanın kənarlarına – Qafqaza, Orta Asiyaya və Misirə köçürməyə başladılar. Ola bilsin ki, orada yəhudi diasporası yeni gələnlər hesabına artdı. Yəhudilərin Kiçik Asiyada mövcudluğunun arxeoloji təsdiqləri arasında eramızdan əvvəl 4-cü əsrdən gec olmayaraq Lidiyanın paytaxtı Sardda sinaqoq, qədim Kariyanın Milet şəhərində yəhudilər (tanrıdan qorxanlar) üçün şərəfli yerlər var. Xüsusi maraq doğuran Afinanın Aqora yaxınlığında arxeoloqlar tərəfindən tapılmış eramızdan əvvəl 5-ci əsrə aid dəriçi-ayaqqabıçı emalatxanasıdır, alətlər ustanın adı ilə – SİMON imzalanıb. Yunanlının bibliya adı (Şimon) ilə və üstəlik savadlı olması təsəvvür etmək çətindir. Savadlı yəhudi dəriçi özü ilə az maraq doğurur, lakin Simon dəriçi Sokratın dostu-söhbət yoldaşı idi. Onun haqqında məlumdur ki, o, Sokratla söhbətləri yazırdı, az qala yeganə olaraq onunla mübahisə edir və Sokratdan irəli sürdükləri əsaslandırmasını tələb edirdi, məşhur sokratik metodu söhbətlərdə kəskinləşdirirdi. Dünya və Yaradanın birliyi ideyasını Sokrata Simondan başqa kim söyləyə bilərdi?

Lakin Simon dəriçi ayrı bir mövzudur.

Diasporadakı yəhudilər heç vaxt Yerusəlimlə, Məbədlə və digər şəhərlərdəki digər diasporalarla əlaqəni itirməmişdilər. Qədim zamanlardan yəhudi tacirləri, elçiləri, qasidləri karvan yolları ilə qurudan, finiki gəmiləri ilə dənizdən təkcə mallar deyil, həm də mətnlər, perqamentlərdəki məktublar və ya möhkəm yadda saxlanmış mesajlar daşımışlar. Bunu nəzərə almaq lazımdır ki, Harun dövründən bəri demək olar ki, hamısı savadlı olan yəhudilərdən fərqli olaraq, ətrafdakı qonşu sakinlər arasında oxumağı bacaranlar az idi, lakin bu, ünsiyyətcil yəhudilərə artıq yəhudi folklorunun bir hissəsinə çevrilmiş və sonradan müqəddəs mətnləri də əhatə edərək Şifahi Tora adlandırılacaq bibliya hekayələrini danışmağa mane olmurdu. Qonşu ellinlər bu nağılları dəyişdirilmiş şəkildə öz folklorlarına daxil edirdilər – məsələn, bibliya qəhrəmanı Şimşonu Herakl adlandırdılar və ona gənc cəsur çoban Elxanan/Davudun dağ aslanını məğlub edərək onun dərisinə bürünməsi şücaətini hədiyyə etdilər, aslanı isə Nemeya adlandırdılar. Klassik dövrün antik Elladasının mifologiyasında və dramaturqiyasında belə nümunələri çox tapmaq olar.

Qədim yəhudi folklorunun yayılması ilə yanaşı, qədim yəhudilərin musiqisi və musiqi alətləri də geniş tanındı. Tarix elə qurulub ki, bəzi xalqlar digərlərindən əvvəl meydana çıxır, müəyyən mədəni inkişaf səviyyəsinə çatır və bu mədəniyyətin elementləri ətrafdakı və yeni xalqlar tərəfindən mənimsənilir. Səslənən musiqi həmişə tərcüməçi tələb etməyən yeganə dil, ünsiyyət vasitəsi olub. Beləliklə, lidiyalılar və sonradan gələn doriyalılar və ionyalılar qədim yəhudi liturgik, mərasim və gündəlik nəğmələrin melodikliyini qəbul etdilər, mənimsədilər. Musiqi nəzəriyyəsində bunlar indi musiqi ladları kimi tanınır: lidiya, miksolidiya, doriya, ionya. Əlbəttə, qədim musiqi yəhudilərin özləri tərəfindən saxlanılır, inkişaf etdirilirdi və yüzlərlə il sonra, 1-ci əsrdən etibarən xristian mənəvi musiqisinin əsasını təşkil etdi.

Musiqi alətlərinin tarixi də dərin qədimliyə gedib çıxır. İnsanlar səs çıxarmaq üçün nələri istifadə etməyiblər: daşlar, ağac parçaları zərb alətləri kimi, qamış, buynuzlar, heyvanların içi boş sümükləri – nəfəsli alətlər, sivilizasiyanın inkişafı, yeni texnologiyalar gildən, keramikadan alətlərin yaranmasına gətirib çıxardı, yay ipi səsləndiyi anda arfa kimi simli çimdik alətlər meydana gəldi. Tora, TaNaX bu və digər alətlərdən bəhs edən qeydlərlə doludur. Və cəmi bir neçə yüz il sonra yəhudilərin qonşusu ellinlərin miflərində Apollonun arfası, Panın fleytası, Afinanın Herakla hədiyyə etdiyi iki mis timpan ortaya çıxır. Lakin yenə də padşah Davud Apollondan əvvəl arfada çalmışdı.

Yəqin ki, bu, yəhudilərin yaşadıqları ölkədə yüksək mədəniyyətin formalaşmasına və inkişafına bu qədər fəal və uğurla töhfə verdiyi tarixdəki ilk epizoddur, Kiçik Asiyada yəhudilərin nisbətən sakit, sülh içindəki həyatı eramızdan əvvəl 6-cı əsrin ortalarında Axəməni Fars imperiyasının bu ərazini fəth etməsindən sonra da xüsusi dəyişmədi.

Qeyd etmək lazımdır ki, Yaxın Şərq regionunda artıq lingua franca olmuş aramey dili Assuriyada akkad dilini sıxışdırıb çıxardı və hər yerdə qəbul edildi. Şimal krallığının – İsrailin süqutundan və eramızdan əvvəl 8-ci əsrdə Assur əsirliyindən sonra belə, Babillə Yerusəlimi fəth etməsi və Süleymanın tikdiyi Birinci Məbədin dağıdılması ilə müqayisədə qat-qat böyük oldu.

Böyük kədər qara bulud kimi bütün İsrail xalqının üstünə düşdü, onun övladları harada olmalarından asılı olmayaraq. Məşhur Babil çaylarında... məzmuru dərin kədər və qəzəblə Babil əsirlərinin əzablarını və ümidlərini ifadə edir. Yalnız bir neçə on il sonra eyni Fars padşahı Kir İkinci Böyük, əvvəlcə Kiçik Asiyanı və Assuriyanı fəth edərək, Babilə gəldi və yəhudiləri əsirlikdən azad etdi, onlara təkcə Yerusəlimə qayıtmağa deyil, həm də Yerusəlim Məbədini bərpa etməyə/yenidən tikməyə icazə verdi. Minnətdar yəhudilər hər yerdə Fars diasporasına çevrildilər, böyük imperiyanın padşahlarına sədaqətlə xidmət etdilər, hara göndərilsələr də. Eramızdan əvvəl 5-4-cü əsrlərdə yəhudiləri nəhəng imperiyanın kənarlarına – Misirdəki Elefantin adasından cənubda Qafqaza və Orta Asiyaya şimalda köçürdülər. Axəmənilər dövründə yəhudilərin kövrək sakitliyi və nisbətən sülh içindəki həyatı bəzən kəsilirdi.

Eramızdan əvvəl 410-cu ildə qeyd olunan adada yerli misirli kahinlər sinaqogu dağıtdılar. Səbəb yəhudilərin orada qurban kəsmək üçün qoyunlardan istifadə etməsi idi, bunlar isə misirlilər üçün yerli sakinlərin sitayiş etdiyi məhsuldarlıq tanrısı Xnumun müqəddəs heyvanları idi. Burada yəhudilər, təəssüf ki, yaşadıqları ölkənin inancına və ənənələrinə hörmətsizlik göstərdilər, bu da münaqişəyə səbəb oldu, lakin bu münaqişə həll olundu.

Böyük dövlətlərin, imperiyaların mövcudluğunda qaçılmaz olaraq ən yüksək, deyə bilərik ki, ağıllı inkişaf dövrü gəlir. O uzaq dövrlərdə inkişaf yeni torpaqların ələ keçirilməsində, xalqların fəth edilməsində, öz hakimiyyətinin qurulmasında, son məqsədə – fəth edilmişlər hesabına padşah xəzinəsinin, metropolun zənginləşdirilməsində, fəthçi padşahın şöhrətləndirilməsində idi. Və elə bir vaxt gəlirdi ki, böyük hökmdarların nəsilləri zəif, faciəli saray intriqalarına cəlb olunmuş olurdular. Belə intriqalardan biri Fars yəhudilərinin məhv edilməsi ilə nəticələnə bilərdi.

Xalqı padşahın yəhudi arvadı Ester – Hadasa (yaşıl gözlü) qohumu Mordexayın köməyi ilə xilas etdi. Onun fədakarlığı, imanı və sədaqətinin şücaəti yəhudi xalqının folklorunda tərənnüm olundu və təxminən eramızdan əvvəl 2-ci əsrdə yazıya alındı və Meqilat (Təkər) Ester kimi tanındı. Ölümədn möcüzəvi xilasın xatirəsinə təqvimdə Purim bayramı təsis olundu, ondan əvvəl Ester Orucu keçirilir.

İdarəedici elitlərin zəifləməsi idarəetmənin, nəzarətin zəifləməsinə gətirib çıxarır, bu, fəth edilmiş kənarların üsyanları ilə özünü göstərir. Eramızdan əvvəl 480-ci ildə Termopil, Salamis və Plateya döyüşləri yunanların farslar üzərində hərbi və hərbi-dəniz sənətində açıq-aşkar üstünlüyünü göstərdi. Kiçik Asiyada, Finikiyada, Misirdə üsyanlar Farsın hərbi gücünü, sabitliyini sarsıtdı. Saray çevrilişləri, Artakserks Üçüncünün, iki il sonra isə oğlu Artakserks Dördüncünün öldürülməsi 336-cı ildə 45 yaşlı Dariy Üçüncünü taxta çıxardı. Eyni 336-cı ildə Makedoniyanın paytaxtı Pelada padşah Filip İkinci çevriliş nəticəsində öldürüldükdən sonra onun 20 yaşlı oğlu İskəndər Üçüncü Makedonski taxta çıxdı. (Tarixdə belə təsadüflər olur.)

Fars güclü dövlət idi və onun hərbi qüvvəsi Makedonskinin ordusunu üstələyirdi, lakin eramızdan əvvəl 331-ci ildə Qavqamel döyüşündə İskəndər Üçüncü Dariy Üçüncünü məğlub etdi və Axəməni Fars imperiyasını dağıtdı. İskəndər Üçüncü Makedonskinin qısa hakimiyyəti illərində, onun Yerusəlimdə baş kahin Şimon-salehlə gözəl görüşündən sonra Yəhudə və diaspora üçün sakit idi. Lakin makedonlardan nifrət edən yunanlar İskəndərin eramızdan əvvəl 323-cü ildə ölümündən sonra onun açıq-aşkar xoş münasibət bəslədiyi kəsləri təqib etməyə başladılar. Beləliklə, ellinistik dövrün başlanğıcı Afinadan Aristotelin qovulması ilə yadda qaldı.

İskəndəri hörmətlə yad edən Ptolemeylər onun dözümlülüyünü və Makedonskidə hərbi xidmətdə olan yəhudilərə inamını miras aldılar. Bundan da artıq, Ptolemeylər dövründə Yəhudədən Misirə və Kirenaikaya (Liviya) 100 mindən çox kişi – “ən yaxşı döyüşçülər” Kirenada, İsgəndəriyyədə, o cümlədən padşah sarayının mühafizəsi də daxil olmaqla, muzdlu hərbi xidmətə göndərildi. Yəhudi döyüşçülər yerli misirli qadınlarla evlənərək onları öz dinlərinə çevirirdilər.

Yəhudi əhalisinin sayı artırdı, eramızdan əvvəl 1-ci əsrdə Ptolemeylər krallığının paytaxtı İsgəndəriyyədə beş məhəllədən ikisi yəhudilərlə məskunlaşmışdı. Padşahlar onlara misirlilərdən və yunanlardan açıq-aşkar daha çox etibar edirdilər, bu isə onlarda həsəd və nifrət doğururdu. Bu, eramızdan əvvəl 1-ci əsrdə Qədim Romanın Misiri ələ keçirməsindən sonra açıq-aşkar oldu.

Ptolemey Birinci Soter, İskəndər Böyüyün makedon sərkərdəsi, silahdaşı və rəvayətə görə, onun ögey qardaşı, görünür, klassik ellinizm ruhunda tərbiyə almışdı, təkcə müharibəçi deyil, həm də elmə və incəsənətə böyük maraq göstərirdi. Məhz o, İsgəndəriyyədə Kitabxana və Muzey təsis etdi. Nəsilləri, Ptolemeylər sülaləsinin padşahları Filadelf, Everget və başqaları perqament kolleksiyasını artırdılar. Ptolemeylərdən biri təxminən eramızdan əvvəl 3-2-ci əsrlərdə Yerusəlimdən alim-tərcüməçiləri dəvət etdi, onlar Musanın Beşkitabını və TaNaX-ın digər kitablarını qədim yəhudi dilindən qədim yunan dilinə tərcümə etdilər. Bunu məntiqlə fərz etmək olar ki, bu, Yəhudənin Suriyanın Selevkilərinin deyil, Misirin Ptolemeylərinin hakimiyyəti altında olduğu dövrdə, yəni eramızdan əvvəl 3-cü əsrdə baş verdi.

Ptolemeylərin hakimiyyəti yəhudilər üçün “yumşaq və sakit” idi, lakin Ptolemey Dördüncünün daha sərt siyasəti yəhudilərin Yəhudənin Suriya Selevkiləri tərəfindən fəth edilməsinə qarşı çıxmamasını şərtləndirdi. Hakimiyyətin dəyişməsindən sonra Yəhudə Babillə eyni dövlətdə oldu və indi yerli diasporanın yəhudiləri metropolla sərbəst ünsiyyət qura bildilər.

Ptolemeylərin və Selevkilərin yəhudilərə və digər xalqlara göstərdiyi güclü təsiri qeyd etmək vacibdir. İskəndər Böyük bu xalqları təkcə silah gücü ilə deyil, həm də ellin mədəniyyətinin gözəlliyi ilə fəth etməyə can atırdı. Lakin ellinistik dövrdə bu, yunan adətlərinin, ənənələrinin, əxlaqlarının və əlbəttə, dininin və dilinin zorla tətbiq edilməsinə çevrildi. Yəhudiləri yunan mifoloji ədəbiyyatı ilə ovsunlamaq çətin idi, çünki onlar orada öz qədim yəhudi nağıllarını təhrif edilmiş, yenidən işlənmiş formada kədərli ironiya ilə tanıyırdılar, lakin dili mükəmməl öyrənmək lazım gəldi. İnzibati sənədlər, müqavilələr, danışıqlar, ticarət sövdələri yunanca aparılırdı və bu işlərlə məşğul olan yəhudi cəmiyyətinin yuxarı təbəqəsi əvvəlcə sadə xalqdan daha çox ellinləşdi. İki yüz il ellinistik hakimiyyəti hətta ruhən mühafizəkar yəhudilər üçün az müddət deyil. Xüsusilə şəhər əhalisi arasında və hətta Yerusəlimdə belə çoxlu “yunanlaşmış” yəhudilər meydana gəldi.

Baş kahinlərin (!) Menelay, Yason kimi adları ortaya çıxdı, sonuncusu vəzifəni icra etmək hüququ üçün Anitox Dördüncü Epifana (oxşar ləqəbə görə Epiman – dəli, yaxud sadəcə divanə) pul ödəyirdi. Məhz bu Anitox Dördüncü Epifan öz yəhudi əleyhinə siyasətini həddindən artıq təhqirə, dinə hörmətsizliyə, Yerusəlimdəki Məbədin təhqir olunmasına gətirib çıxardı. Bu dini sapqın Məbədə donuzlar gətirir, onları qurban kəsirdi, gətirilmiş yəhudiləri donuz əti yeməyə məcbur etməyə çalışırdı.

Son damla Məbədin Zevsə həsr olunmuş bütpərəst məbədinə çevrilməsi və donuzların qurban kəsilməsi oldu. Eramızdan əvvəl 167-ci ildə Yəhudə dağlarının yaxınlığındakı Modin qəsəbəsində kahin Matityahu Xasmoneynin ailəsi ilə yunan hakimiyyətinin yandaşları arasında insident baş verdi, bu zaman iman qoruyucusu imanı təhqir edəni öldürdü. Matityahu ailəsi, ləqəbi Makkabi olan oğlu Yəhuda və onun dörd qardaşı din qardaşları-ilə birgə Yəhudə dağlarında sığındılar. Beləliklə, Makkabi müharibəsinə keçən üsyan başladı. 164-cü ildə Makkabilərin ordusu Yerusəlimin bir hissəsini və Məbədi azad etdi, Məbəd yəhudi qanununa uyğun olaraq təmizləndi, nizamlandı və ibadətlərin bərpası üçün təqdis olundu. Bu hadisənin xatirəsinə yəhudi təqvimində Xanuka bayramı təsis olundu.

Qeyd etmək lazımdır ki, Makkabi müharibəsinin əvvəlində iudaizmin nəzəriyyəsinə və təcrübəsinə əhəmiyyətli təsir göstərən hadisə baş verdi. Müharibənin ilk həftələrində, ayları yəhudi şənbə (şabbat) qanunlarına ciddi riayət etdiyini bilən yunan-suriya qoşunları məhz bu günlərdə onlara hücum edirdi. Yəhudilər müqavimət göstərmədən tabe olaraq həlak olurdular, həlak olanların sayı minə yaxınlaşdı. O zaman kahin-koen Matityahu mühüm qərar qəbul etdi: o elan etdi ki, can və ruhun xilası naminə düşmənə qarşı silahla çıxış şənbə qanunlarının pozulması sayılmır. Bu prinsip canın xilası (pikuax nefesh) adlanır. Müharibə daha iki on ildən çox davam etdi və Yəhudənin azad edilməsi və Xasmoneylər sülaləsinin hakimiyyətə gəlməsi ilə sona çatdı.

Onların hakimiyyəti nisbətən qısa sürdü və son Xasmoneynin öldürülməsi və Yəhudənin bu dəfə Roma imperiyasının faktiki vilayət statusuna qayıtması ilə faciəli şəkildə başa çatdı. Qədim Romanın yüksəlişi antiklik dövrünü 5-ci əsrin sonuna qədər uzatdı.

Yekunlaşdıraraq, görmək olar ki, eramızdan əvvəl 2-ci minilliyin sonundan 135-ci ilə qədər, yəni təxminən 12 əsr ərzində qədimlik, antiklik yəhudiləri Qədim Dünyanın tarixində tamamilə unikal yol keçmişlər. Əvvəlcə onlar o dövrlərdə çox olan krallıqlardan birini yaratdılar. Padşah Davud və oğlu Süleyman dövründə Qədim Yəhudi krallığı böyük dövlətə çevrildi. Padşah Davud paytaxtı Yerusəlimə köçürdü və Müqəddəs Dağı satın aldı, Süleyman tərəfindən orada tikilmiş Birinci Məbəd yəhudilərin dini-mənəvi həyatının çoxdan gözlənilən mərkəzinə çevrildi, Yerusəlim uzun müddət regionun ticarət, siyasi, mədəni həyatının mərkəzi oldu.

Davud sülaləsinin nəsilləri çiçəklənən dövləti saxlaya bilməyən zəif epigonlar oldular və o, Şimal – İsrail və Cənub – Yəhudə olaraq parçalandı. İsrail eramızdan əvvəl 8-ci əsrdə Assuriya tərəfindən ələ keçirildi və həmişəlik mövcudluğunu dayandırdı. Yəhudə 586-cı ildə Yerusəlimin süqutundan və Məbədin dağıdılmasından sonra Babil tərəfindən ələ keçirildi və mövcudluğunu dayandırdı, lakin Fars padşahı, zərdüşti-monoteist Kir İkinci Böyük Babili fəth edərək, əsir yəhudilərə-din qardaşlarına Yerusəlimə qayıtmağa və hətta İkinci Məbədin tikintisi üçün pul verərək ikinci şans verdi. O vaxtdan Yəhudə regionun mərkəzi dövlətindən böyük dövlətlərin – Fars, İskəndər Üçüncü Böyük, Ptolemeylər, Selevkilər və nəhayət, Qədim Romanın kənarında yolların və maraqların kəsişməsinə çevrildi. Qədim yəhudi diasporası isə Davud və xüsusilə Süleyman padşahlar dövründən başlayaraq antik mədəniyyətin – Elladanın mifologiyasının, ədəbiyyatının, musiqisinin, Axəməni Farsında zərdüştiliyin formalaşmasında mühüm rol oynadı. Qədim Romanın yəhudi həyatına müdaxiləsi 38-ci ildə İsgəndəriyyədə pogromla başladı.

66-70-ci illərdəki Yəhudə müharibəsi nəticəsində İkinci Məbəd və Yerusəlimin bir hissəsi dağıdıldı. 135-ci ildə Bar-Koxba üsyanının məğlubiyyətindən sonra on minlərlə yəhudi edam olundu (təkcə Romada – 40 min), məbəd kompleksinin qalıqları və bütün Yerusəlim xarabazarlığa çevrildi (möcüzəvi şəkildə Məbədin qərb qala divarının bir hissəsi – Ağlama Divarı salamat qaldı). 200 mindən çox insan köləliyə satıldı, o cümlədən romalı kolonistlərə və Roma hakimiyyətində olan bütün torpaqlara köçürüldü. Beləliklə, 3-4-cü əsrlərdə yəhudilər müasir Şimali İtaliya, Fransa, Almaniya torpaqlarında göründülər və Avropa yəhudilərinin (aşkenazi – yaşayış yerinə görə) icmalarını yaratdılar, yəhudi həyatı 38-ci ildə İsgəndəriyyədə pogromla başladı.

66-70-ci illərdəki Yəhudə müharibəsi nəticəsində İkinci Məbəd və Yerusəlimin bir hissəsi dağıdıldı. 135-ci ildə Bar-Koxba üsyanının məğlubiyyətindən sonra on minlərlə yəhudi edam olundu (təkcə Romada – 40 min), məbəd kompleksinin qalıqları və bütün Yerusəlim xarabazarlığa çevrildi (möcüzəvi şəkildə Məbədin qərb qala divarının bir hissəsi – Ağlama Divarı salamat qaldı). 200 mindən çox insan köləliyə satıldı, o cümlədən romalı kolonistlərə və Roma hakimiyyətində olan bütün torpaqlara köçürüldü. Beləliklə, 3-4-cü əsrlərdə yəhudilər müasir Şimali İtaliya, Fransa, Almaniya torpaqlarında göründülər və Avropa yəhudilərinin (aşkenazi – yaşayış yerinə görə) icmalarını yaratdılar. Ötən 10 min il ərzində insan az dəyişib. Stimullar, motivlər – eynidir – hakimiyyətə can atma, zənginləşmə susuzluğu, hər şeyi əldə etmək istəyi – bütün dövrlərdə bütün xalqlara xasdır, elə bil ki, “günəş altında yeni heç nə yoxdur”, lakin bu günəş doğanda insan, on min il əvvəl olduğu kimi, ümid edir və inanır ki, onun tarixi gözəl olacaq.

--------------******--------------

Tarix, bu hiyləgər Klio, ona diqqət yetirməyənləri, cinayətkarcasına laqeyd olanları həmişə cəzalandırır. Oxuyun – və sizə açılacaq!..

Vlad-Zeev Slepak

Bu mühüm hadisə ilə əlaqədar Avropa Yəhudiləri İcması Latın Amerikası Yəhudi Konqresinə təbrik məktubu göndərmişdir. Əlavə olaraq istəyənlər üçün ispandil kitab pdf formatında (word formatında və məktubun özünü göndərəcəklərini vəd etmişlər).

Hörmətli Latın Amerikası Yəhudi Konqresinin dostları. Azərbaycandakı Avropa yəhudilərinin dini icması sizi Azərbaycan yəhudiləri və onların tarixi haqqında “Los Judios de Azerbaiyán” kitabının nəşri münasibətilə təbrik edir. Covid-19 pandemiyası ilə əlaqədar məhdudiyyətlər tətbiq olunmazdan əvvəl biz dəfələrlə Latın Amerikasından (Uruqvay, Peru, Meksika və s.) yəhudi qonaqları qəbul etmişik. Şənbə yeməklərində Azərbaycan yəhudilərinin irsi üçün mühüm olan kitabın tərtibi üzərində aparılan işlər haqqında eşitmişdik. İndi bu görüşlərin bizim üçün bu qədər mühüm olan kitabın yazılmasına səbəb olduğunu görməkdən məmnunuq, biz Latın Amerikası Yəhudi Konqresini bu kitabın nəşri münasibətilə təbrik etmək və sizə yəhudi mədəniyyətinin dünyada təbliği istiqamətində daha çox uğurlar arzulamaq istəyirik. Xüsusilə qeyd etmək istəyirik ki, Latın Amerikası Yəhudi Konqresi kiçik və uzaq, lakin yəhudi ruhu ilə yaxın olan ölkələrdə, məsələn, bizim Azərbaycanımızda yəhudilərin həyatı və tarixinə diqqət yetirir. Xüsusi təşəkkürümüzü “Los Judios de Azerbaiyán” kitabının müəllifi ravvin İsrael Baruka çatdırmağa icazə verin və ona gələcək işlərində uğurlar arzulayırıq. Biz ravvin İsrael Baruku və Latın Amerikası Yəhudi Konqresinin digər nümayəndələrini Azərbaycan torpağında qonaq etməkdən məmnun olarıq.

Avropa yəhudilərinin dini icmasının idarə heyətinin sədri Şarovski A.Y. Avropa yəhudilərinin dini icmasının idarə heyətinin sədr müavini Brenneysen Y.A. Avropa yəhudilərinin dini icmasının baş ravvini Şneor Seqal

Judios en Azerbaiyan endir

Bu mühüm hadisə ilə əlaqədar Avropa Yəhudiləri İcması Latın Amerikası Yəhudi Konqresinə təbrik məktubu göndərmişdir. Əlavə olaraq istəyənlər üçün ispandil kitab pdf formatında (word formatında və məktubun özünü göndərəcəklərini vəd etmişlər).

Hörmətli Latın Amerikası Yəhudi Konqresinin dostları. Azərbaycandakı Avropa yəhudilərinin dini icması sizi Azərbaycan yəhudiləri və onların tarixi haqqında “Los Judios de Azerbaiyán” kitabının nəşri münasibətilə təbrik edir. Covid-19 pandemiyası ilə əlaqədar məhdudiyyətlər tətbiq olunmazdan əvvəl biz dəfələrlə Latın Amerikasından (Uruqvay, Peru, Meksika və s.) yəhudi qonaqları qəbul etmişik. Şənbə yeməklərində Azərbaycan yəhudilərinin irsi üçün mühüm olan kitabın tərtibi üzərində aparılan işlər haqqında eşitmişdik. İndi bu görüşlərin bizim üçün bu qədər mühüm olan kitabın yazılmasına səbəb olduğunu görməkdən məmnunuq, biz Latın Amerikası Yəhudi Konqresini bu kitabın nəşri münasibətilə təbrik etmək və sizə yəhudi mədəniyyətinin dünyada təbliği istiqamətində daha çox uğurlar arzulamaq istəyirik. Xüsusilə qeyd etmək istəyirik ki, Latın Amerikası Yəhudi Konqresi kiçik və uzaq, lakin yəhudi ruhu ilə yaxın olan ölkələrdə, məsələn, bizim Azərbaycanımızda yəhudilərin həyatı və tarixinə diqqət yetirir. Xüsusi təşəkkürümüzü “Los Judios de Azerbaiyán” kitabının müəllifi ravvin İsrael Baruka çatdırmağa icazə verin və ona gələcək işlərində uğurlar arzulayırıq. Biz ravvin İsrael Baruku və Latın Amerikası Yəhudi Konqresinin digər nümayəndələrini Azərbaycan torpağında qonaq etməkdən məmnun olarıq.

Avropa yəhudilərinin dini icmasının idarə heyətinin sədri Şarovski A.Y. Avropa yəhudilərinin dini icmasının idarə heyətinin sədr müavini Brenneysen Y.A. Avropa yəhudilərinin dini icmasının baş ravvini Şneor Seqal

Judios en Azerbaiyan endir