Bazar ertəsi axşamından, 2026-cı il mayın 4-dən etibarən, yəhudi təqvimi ilə İyar ayının 18-i — "Laq ba Omer"bayramı başlayır və növbəti axşama qədər davam edir. "Laq" — ibranca 33 rəqəminin hərfi abbreviaturasıdır, "Omer" isə həcm ölçüsü vahididir (2480 kub sm). Pesah bayramının birinci günündən sonra başlayaraq, yeni məhsulun bu qədər unu Məbədə gətirilirdi. Bu gün Məbəd olmadığından, "Omer" ənənəsi Omer günlərinin sayılması ilə əvəz olunub — Pesahın ikinci günündən Şavuot bayramına qədər, cəmi qırx doqquz gün.

Laq ba Omer günü nə ilə əlaqədardır?

Adətən yəhudi təqvimindəki xatirə günləri konkret hadisələrlə bağlıdır. Məsələn, Pesah — Misirdən çıxışın, Azadlığın bayramıdır; Purim — yəhudi xalqının xilas edilməsinin xatirəsidir. Bəs bu gün nə ilə əlaqədardır?

Ümumi izahat belədir: təxminən 2000 il əvvəl, Nisan ayında, müdrik Ravvi Akivanın 24 000 şagirdi epidemiyadan həlak oldu, Omerin 33-cü günündə, yəni İyarın 18-də isə epidemiya sona çatdı. Lakin yəhudi xalqının tarixində epidemiyalardan insanlar başqa dövrlərdə də çox ölmüşdür. Nə üçün məhz bu epidemiya belə bir şəkildə qeyd edilir?

Çünki yəhudi ənənəsinə görə, bu epidemiya Ravvi Akivanın şagirdlərinin bir-birinə, yaxın adamlarına hörmətsiz münasibətinə görə verilmiş bir cəza idi. Xatırladaq ki, həmin dövrdə Məbəd də — büsbütün əsassız qarşılıqlı nifrətin nəticəsində — məhv edilmişdi. Bununla bağlı Talmudun "Gitin" traktatında ətraflı danışılır: Kamtsa və Bar Kamtsa arasındakı düşmənçilik Yerusəlim Məbədinin dağıdılmasına giriş oldu.

Yəhudi ənənəsi epidemiya ilə xalqın mənəvi vəziyyəti arasındakı əlaqəyə diqqət yetirməyə bilməzdi. 2000 il əvvəlki qurbanların matəmi əsassız düşmənçiliyin xatirəsi ilə birləşir. Epidemiyanın sona çatması isə simvolik olaraq bu düşmənçiliyin bitməsini ifadə edir.

Ravvi Şimon bar Yoxay

Laq ba Omerlə bağlı ikinci mühüm məqam — Ravvi Şimon bar Yoxayın (eramızın II əsri) vəfat günüdür. O, kabbalistik "Zohar" kitabının müəllifidir. Ravvi Şimon bar Yoxay, yuxarıda adı çəkilən epidemiyadan sağ qalmış Ravvi Akivanın beş şagirdindən biri idi. Romalılar Ravvi Akivanı edam hökmünə məhkum etdikdə, Şimon bar Yoxay həyatını təhlükəyə ataraq ustasının kamerasına girdi ki, onunla birlikdə Tora öyrənməyi davam etdirsin. O, sevimli müəlliminin edam edilməsinə şahid oldu və ustasına vəfatından sonra da sadiq qaldı.

Buna görə də Ravvi Şimon bar Yoxayın şəxsiyyəti — əsassız nifrətin kəffarəsi kimi qəbul edilir.

Tonqallar nə üçün yandırılır?

Yəhudi xalqı üçün çox şey etmiş Ravvi Şimon bar Yoxay, həyatının son günündə şagirdlərinə Toranın sirlərini açdı. Müəllimin bu sirləri şagirdlərə ötürdüyü yeri əhatə edən alovlar başqa heç kəsin yaxınlaşmasına imkan vermirdi. Buna görə Ravvi Şimon bar Yoxayın vəfat günü tonqallar yandırmaqla qeyd edilir.

Beləliklə, Laq ba Omer gününün iki tərkib hissəsi — ölümcül epidemiyanın sona çatdığı gün və Ravvi Şimon bar Yoxayın xatirə günü — bir-biri ilə bağlıdır. Yəhudi ənənəsinə görə iki fərqli hadisənin eyni günə düşməsi həmin günü xüsusilə əhəmiyyətli edir.

Toylar nə üçün Laq ba Omerdən əvvəl keçirilmir?

Pesah bayramı qeyd edilən Nisan ayında qəbirstanlığa baş çəkmək qadağandır; eyni zamanda Pesahdan Laq ba Omerə qədər toy keçirilmir. İlk baxışdan bir-birinə zidd görünən bu iki adəti necə izah etmək olar?

Nisan ayı — Misirdən çıxışın, Azadlığın ayıdır, lakin bu, fiziki azadlıqdır. Zahirən azad olan insanlar arasında belə əsassız düşmənçilik, bir-birini anlamamazlıq mövcud olduğu müddətdə, əsası mənəvi saflıq və etibar olmalı olan yeni ailə qurmaq mümkün deyil. Buna görə toylar yalnız Omerin 33-cü günündən — "Laq ba Omer" günündən, əsassız düşmənçilik cəzasından azad olma günündən etibarən keçirilir.

Pesah bayramından əvvəl evdə qalan mayalı çörəyin simvolik olaraq yandırılması fiziki mühitin təmizlənməsini ifadə edirsə, Laq ba Omer günündə yandırılan tonqal — qarşılıqlı düşmənçilik və etibarsızlıqdan mənəvi təmizlənmənisimvolizə edir.

Ənənənin tarixi

Yəhudilər sürgündə — diaspora ölkələrində — olduqları əsrlər boyunca tonqal yandırma ənənəsi itirilmişdi. Yalnız XV əsrdə Ravvi Ovadya of Bartenura bu ənənəni bir məktubda yenidən təsvir etdi. Ənənənin bərpasında növbəti addımı Sfatdan olan kabbalist Ravvi İtshak Luriya (XVI əsr) atdı. Laq ba Omerin əsl çiçəklənməsi isə XX əsrin əvvəllərində dini sionizmin yüksəlişi ilə başladı.

Bu günün mənası

İnsanlar arasındakı mənasız düşmənçiliyin münasibətləri müəyyənləşdirməkdən çıxması üçün hər birimizin özündə nə qədər çox şeyi dəyişməsi lazımdır. Son dövrün hadisələri açıqca göstərir ki, eyni köklərə sahib insanların bir-birinə əsassız nifrəti nə qədər geri dönülməz nəticələr doğurur. Bu rüsvayçı və xalq üçün məhvedici hadisədən xilas olmaq üçün mümkün olan hər şeyi etmək lazımdır.

Koronavirus epidemiyası səbəbindən əvvəlki bir sıra illərdən fərqli olaraq, bu il tonqalların yandırılması adi rejimdə keçirilmək nəzərdə tutulur — lakin bütün təhlükəsizlik normalarına əməl edilməklə, ta ki 2021-ci ilin faciəsi — Laq ba Omer gecəsi qeydiyyat zamanı qırx beş nəfərin həlak olması — bir daha təkrar olunmasın.

Qoy Sfat yaxınlığındakı Meron dağında, Ravvi Şimon bar Yoxayın məzarı başında və başqa yerlərdə Laq ba Omer günündə — bütün həyatı Həqiqətə, İmana və həqiqi daxili Azadlığa can atmaq olan müdrik Ravvi Şimon bar Yoxayın xatirəsinə — tonqallar alışsın. Bu, hamımızın birlikdə can atmalı olduğu idealdir.

Qoy belə olsun!

Hazırladı: Yakov Yovnoviç

Bazar ertəsi axşamından, 2026-cı il mayın 4-dən etibarən, yəhudi təqvimi ilə İyar ayının 18-i — "Laq ba Omer"bayramı başlayır və növbəti axşama qədər davam edir. "Laq" — ibranca 33 rəqəminin hərfi abbreviaturasıdır, "Omer" isə həcm ölçüsü vahididir (2480 kub sm). Pesah bayramının birinci günündən sonra başlayaraq, yeni məhsulun bu qədər unu Məbədə gətirilirdi. Bu gün Məbəd olmadığından, "Omer" ənənəsi Omer günlərinin sayılması ilə əvəz olunub — Pesahın ikinci günündən Şavuot bayramına qədər, cəmi qırx doqquz gün.

Laq ba Omer günü nə ilə əlaqədardır?

Adətən yəhudi təqvimindəki xatirə günləri konkret hadisələrlə bağlıdır. Məsələn, Pesah — Misirdən çıxışın, Azadlığın bayramıdır; Purim — yəhudi xalqının xilas edilməsinin xatirəsidir. Bəs bu gün nə ilə əlaqədardır?

Ümumi izahat belədir: təxminən 2000 il əvvəl, Nisan ayında, müdrik Ravvi Akivanın 24 000 şagirdi epidemiyadan həlak oldu, Omerin 33-cü günündə, yəni İyarın 18-də isə epidemiya sona çatdı. Lakin yəhudi xalqının tarixində epidemiyalardan insanlar başqa dövrlərdə də çox ölmüşdür. Nə üçün məhz bu epidemiya belə bir şəkildə qeyd edilir?

Çünki yəhudi ənənəsinə görə, bu epidemiya Ravvi Akivanın şagirdlərinin bir-birinə, yaxın adamlarına hörmətsiz münasibətinə görə verilmiş bir cəza idi. Xatırladaq ki, həmin dövrdə Məbəd də — büsbütün əsassız qarşılıqlı nifrətin nəticəsində — məhv edilmişdi. Bununla bağlı Talmudun "Gitin" traktatında ətraflı danışılır: Kamtsa və Bar Kamtsa arasındakı düşmənçilik Yerusəlim Məbədinin dağıdılmasına giriş oldu.

Yəhudi ənənəsi epidemiya ilə xalqın mənəvi vəziyyəti arasındakı əlaqəyə diqqət yetirməyə bilməzdi. 2000 il əvvəlki qurbanların matəmi əsassız düşmənçiliyin xatirəsi ilə birləşir. Epidemiyanın sona çatması isə simvolik olaraq bu düşmənçiliyin bitməsini ifadə edir.

Ravvi Şimon bar Yoxay

Laq ba Omerlə bağlı ikinci mühüm məqam — Ravvi Şimon bar Yoxayın (eramızın II əsri) vəfat günüdür. O, kabbalistik "Zohar" kitabının müəllifidir. Ravvi Şimon bar Yoxay, yuxarıda adı çəkilən epidemiyadan sağ qalmış Ravvi Akivanın beş şagirdindən biri idi. Romalılar Ravvi Akivanı edam hökmünə məhkum etdikdə, Şimon bar Yoxay həyatını təhlükəyə ataraq ustasının kamerasına girdi ki, onunla birlikdə Tora öyrənməyi davam etdirsin. O, sevimli müəlliminin edam edilməsinə şahid oldu və ustasına vəfatından sonra da sadiq qaldı.

Buna görə də Ravvi Şimon bar Yoxayın şəxsiyyəti — əsassız nifrətin kəffarəsi kimi qəbul edilir.

Tonqallar nə üçün yandırılır?

Yəhudi xalqı üçün çox şey etmiş Ravvi Şimon bar Yoxay, həyatının son günündə şagirdlərinə Toranın sirlərini açdı. Müəllimin bu sirləri şagirdlərə ötürdüyü yeri əhatə edən alovlar başqa heç kəsin yaxınlaşmasına imkan vermirdi. Buna görə Ravvi Şimon bar Yoxayın vəfat günü tonqallar yandırmaqla qeyd edilir.

Beləliklə, Laq ba Omer gününün iki tərkib hissəsi — ölümcül epidemiyanın sona çatdığı gün və Ravvi Şimon bar Yoxayın xatirə günü — bir-biri ilə bağlıdır. Yəhudi ənənəsinə görə iki fərqli hadisənin eyni günə düşməsi həmin günü xüsusilə əhəmiyyətli edir.

Toylar nə üçün Laq ba Omerdən əvvəl keçirilmir?

Pesah bayramı qeyd edilən Nisan ayında qəbirstanlığa baş çəkmək qadağandır; eyni zamanda Pesahdan Laq ba Omerə qədər toy keçirilmir. İlk baxışdan bir-birinə zidd görünən bu iki adəti necə izah etmək olar?

Nisan ayı — Misirdən çıxışın, Azadlığın ayıdır, lakin bu, fiziki azadlıqdır. Zahirən azad olan insanlar arasında belə əsassız düşmənçilik, bir-birini anlamamazlıq mövcud olduğu müddətdə, əsası mənəvi saflıq və etibar olmalı olan yeni ailə qurmaq mümkün deyil. Buna görə toylar yalnız Omerin 33-cü günündən — "Laq ba Omer" günündən, əsassız düşmənçilik cəzasından azad olma günündən etibarən keçirilir.

Pesah bayramından əvvəl evdə qalan mayalı çörəyin simvolik olaraq yandırılması fiziki mühitin təmizlənməsini ifadə edirsə, Laq ba Omer günündə yandırılan tonqal — qarşılıqlı düşmənçilik və etibarsızlıqdan mənəvi təmizlənmənisimvolizə edir.

Ənənənin tarixi

Yəhudilər sürgündə — diaspora ölkələrində — olduqları əsrlər boyunca tonqal yandırma ənənəsi itirilmişdi. Yalnız XV əsrdə Ravvi Ovadya of Bartenura bu ənənəni bir məktubda yenidən təsvir etdi. Ənənənin bərpasında növbəti addımı Sfatdan olan kabbalist Ravvi İtshak Luriya (XVI əsr) atdı. Laq ba Omerin əsl çiçəklənməsi isə XX əsrin əvvəllərində dini sionizmin yüksəlişi ilə başladı.

Bu günün mənası

İnsanlar arasındakı mənasız düşmənçiliyin münasibətləri müəyyənləşdirməkdən çıxması üçün hər birimizin özündə nə qədər çox şeyi dəyişməsi lazımdır. Son dövrün hadisələri açıqca göstərir ki, eyni köklərə sahib insanların bir-birinə əsassız nifrəti nə qədər geri dönülməz nəticələr doğurur. Bu rüsvayçı və xalq üçün məhvedici hadisədən xilas olmaq üçün mümkün olan hər şeyi etmək lazımdır.

Koronavirus epidemiyası səbəbindən əvvəlki bir sıra illərdən fərqli olaraq, bu il tonqalların yandırılması adi rejimdə keçirilmək nəzərdə tutulur — lakin bütün təhlükəsizlik normalarına əməl edilməklə, ta ki 2021-ci ilin faciəsi — Laq ba Omer gecəsi qeydiyyat zamanı qırx beş nəfərin həlak olması — bir daha təkrar olunmasın.

Qoy Sfat yaxınlığındakı Meron dağında, Ravvi Şimon bar Yoxayın məzarı başında və başqa yerlərdə Laq ba Omer günündə — bütün həyatı Həqiqətə, İmana və həqiqi daxili Azadlığa can atmaq olan müdrik Ravvi Şimon bar Yoxayın xatirəsinə — tonqallar alışsın. Bu, hamımızın birlikdə can atmalı olduğu idealdir.

Qoy belə olsun!

Hazırladı: Yakov Yovnoviç

Bazar ertəsi axşamından, 2026-cı il mayın 4-dən etibarən, yəhudi təqvimi ilə İyar ayının 18-i — "Laq ba Omer"bayramı başlayır və növbəti axşama qədər davam edir. "Laq" — ibranca 33 rəqəminin hərfi abbreviaturasıdır, "Omer" isə həcm ölçüsü vahididir (2480 kub sm). Pesah bayramının birinci günündən sonra başlayaraq, yeni məhsulun bu qədər unu Məbədə gətirilirdi. Bu gün Məbəd olmadığından, "Omer" ənənəsi Omer günlərinin sayılması ilə əvəz olunub — Pesahın ikinci günündən Şavuot bayramına qədər, cəmi qırx doqquz gün.

Laq ba Omer günü nə ilə əlaqədardır?

Adətən yəhudi təqvimindəki xatirə günləri konkret hadisələrlə bağlıdır. Məsələn, Pesah — Misirdən çıxışın, Azadlığın bayramıdır; Purim — yəhudi xalqının xilas edilməsinin xatirəsidir. Bəs bu gün nə ilə əlaqədardır?

Ümumi izahat belədir: təxminən 2000 il əvvəl, Nisan ayında, müdrik Ravvi Akivanın 24 000 şagirdi epidemiyadan həlak oldu, Omerin 33-cü günündə, yəni İyarın 18-də isə epidemiya sona çatdı. Lakin yəhudi xalqının tarixində epidemiyalardan insanlar başqa dövrlərdə də çox ölmüşdür. Nə üçün məhz bu epidemiya belə bir şəkildə qeyd edilir?

Çünki yəhudi ənənəsinə görə, bu epidemiya Ravvi Akivanın şagirdlərinin bir-birinə, yaxın adamlarına hörmətsiz münasibətinə görə verilmiş bir cəza idi. Xatırladaq ki, həmin dövrdə Məbəd də — büsbütün əsassız qarşılıqlı nifrətin nəticəsində — məhv edilmişdi. Bununla bağlı Talmudun "Gitin" traktatında ətraflı danışılır: Kamtsa və Bar Kamtsa arasındakı düşmənçilik Yerusəlim Məbədinin dağıdılmasına giriş oldu.

Yəhudi ənənəsi epidemiya ilə xalqın mənəvi vəziyyəti arasındakı əlaqəyə diqqət yetirməyə bilməzdi. 2000 il əvvəlki qurbanların matəmi əsassız düşmənçiliyin xatirəsi ilə birləşir. Epidemiyanın sona çatması isə simvolik olaraq bu düşmənçiliyin bitməsini ifadə edir.

Ravvi Şimon bar Yoxay

Laq ba Omerlə bağlı ikinci mühüm məqam — Ravvi Şimon bar Yoxayın (eramızın II əsri) vəfat günüdür. O, kabbalistik "Zohar" kitabının müəllifidir. Ravvi Şimon bar Yoxay, yuxarıda adı çəkilən epidemiyadan sağ qalmış Ravvi Akivanın beş şagirdindən biri idi. Romalılar Ravvi Akivanı edam hökmünə məhkum etdikdə, Şimon bar Yoxay həyatını təhlükəyə ataraq ustasının kamerasına girdi ki, onunla birlikdə Tora öyrənməyi davam etdirsin. O, sevimli müəlliminin edam edilməsinə şahid oldu və ustasına vəfatından sonra da sadiq qaldı.

Buna görə də Ravvi Şimon bar Yoxayın şəxsiyyəti — əsassız nifrətin kəffarəsi kimi qəbul edilir.

Tonqallar nə üçün yandırılır?

Yəhudi xalqı üçün çox şey etmiş Ravvi Şimon bar Yoxay, həyatının son günündə şagirdlərinə Toranın sirlərini açdı. Müəllimin bu sirləri şagirdlərə ötürdüyü yeri əhatə edən alovlar başqa heç kəsin yaxınlaşmasına imkan vermirdi. Buna görə Ravvi Şimon bar Yoxayın vəfat günü tonqallar yandırmaqla qeyd edilir.

Beləliklə, Laq ba Omer gününün iki tərkib hissəsi — ölümcül epidemiyanın sona çatdığı gün və Ravvi Şimon bar Yoxayın xatirə günü — bir-biri ilə bağlıdır. Yəhudi ənənəsinə görə iki fərqli hadisənin eyni günə düşməsi həmin günü xüsusilə əhəmiyyətli edir.

Toylar nə üçün Laq ba Omerdən əvvəl keçirilmir?

Pesah bayramı qeyd edilən Nisan ayında qəbirstanlığa baş çəkmək qadağandır; eyni zamanda Pesahdan Laq ba Omerə qədər toy keçirilmir. İlk baxışdan bir-birinə zidd görünən bu iki adəti necə izah etmək olar?

Nisan ayı — Misirdən çıxışın, Azadlığın ayıdır, lakin bu, fiziki azadlıqdır. Zahirən azad olan insanlar arasında belə əsassız düşmənçilik, bir-birini anlamamazlıq mövcud olduğu müddətdə, əsası mənəvi saflıq və etibar olmalı olan yeni ailə qurmaq mümkün deyil. Buna görə toylar yalnız Omerin 33-cü günündən — "Laq ba Omer" günündən, əsassız düşmənçilik cəzasından azad olma günündən etibarən keçirilir.

Pesah bayramından əvvəl evdə qalan mayalı çörəyin simvolik olaraq yandırılması fiziki mühitin təmizlənməsini ifadə edirsə, Laq ba Omer günündə yandırılan tonqal — qarşılıqlı düşmənçilik və etibarsızlıqdan mənəvi təmizlənmənisimvolizə edir.

Ənənənin tarixi

Yəhudilər sürgündə — diaspora ölkələrində — olduqları əsrlər boyunca tonqal yandırma ənənəsi itirilmişdi. Yalnız XV əsrdə Ravvi Ovadya of Bartenura bu ənənəni bir məktubda yenidən təsvir etdi. Ənənənin bərpasında növbəti addımı Sfatdan olan kabbalist Ravvi İtshak Luriya (XVI əsr) atdı. Laq ba Omerin əsl çiçəklənməsi isə XX əsrin əvvəllərində dini sionizmin yüksəlişi ilə başladı.

Bu günün mənası

İnsanlar arasındakı mənasız düşmənçiliyin münasibətləri müəyyənləşdirməkdən çıxması üçün hər birimizin özündə nə qədər çox şeyi dəyişməsi lazımdır. Son dövrün hadisələri açıqca göstərir ki, eyni köklərə sahib insanların bir-birinə əsassız nifrəti nə qədər geri dönülməz nəticələr doğurur. Bu rüsvayçı və xalq üçün məhvedici hadisədən xilas olmaq üçün mümkün olan hər şeyi etmək lazımdır.

Koronavirus epidemiyası səbəbindən əvvəlki bir sıra illərdən fərqli olaraq, bu il tonqalların yandırılması adi rejimdə keçirilmək nəzərdə tutulur — lakin bütün təhlükəsizlik normalarına əməl edilməklə, ta ki 2021-ci ilin faciəsi — Laq ba Omer gecəsi qeydiyyat zamanı qırx beş nəfərin həlak olması — bir daha təkrar olunmasın.

Qoy Sfat yaxınlığındakı Meron dağında, Ravvi Şimon bar Yoxayın məzarı başında və başqa yerlərdə Laq ba Omer günündə — bütün həyatı Həqiqətə, İmana və həqiqi daxili Azadlığa can atmaq olan müdrik Ravvi Şimon bar Yoxayın xatirəsinə — tonqallar alışsın. Bu, hamımızın birlikdə can atmalı olduğu idealdir.

Qoy belə olsun!

Hazırladı: Yakov Yovnoviç

“Bein ha-Metsarim” (“İki sıxıntı arasında”) dövrünün sonunda, toyların və digər bayram tədbirlərinin keçirilmədiyi, bir sıra məhdudiyyətlərin tətbiq edildiyi (saç və dırnaq kəsilməz, yeni işlərə başlanmaz, yeni evə köçülməz və s.) 9 Av matəm günündən sonra, sevinc dövrü başlayır. Bu dövrün zirvəsi isə Av ayının 15-i – 2025-ci ildə 9 avqusta (8 avqust cümə axşamından cümə gününə keçən axşamdan başlayaraq) təsadüf edir. Bu gün “Sevgi Günü” adlanır.

Bu ad haradan qaynaqlanır? Yəhudi xalqı peyğəmbər Musa tərəfindən Kənan torpağına göndərilən 12 qəbilə nümayəndəsinin 10-dan “bu torpağa daxil ola bilməyəcəyik” deyə bildirməsi ilə bu torpağa inamını itirmişdi. Bu inamsızlığa görə, həmin 10 qəbilənin nümayəndələrinə və yetkinlik yaşına çatmış nəsillərinə səhrada ölmək hökmü verilmişdi. Növbəti 38 il ərzində hər 9 Av tarixində bu 10 qəbilədən müəyyən sayda insanlar ölürdü. Lakin səhrada keçən 40-cı ildə 9 Av günü heç kim ölmədi. Xalq əvvəlcə bunun hələ 9 Av olmadığını düşündü (çünki o zaman ayın başlanğıcı iki şahidin Ayın doğmasını görməsi ilə müəyyən edilirdi). Lakin göydə Ayın tamamilə dolması (bu isə Av ayının 15-i demək idi) onların səhv etmədiyini sübut etdi.

Beləliklə, Av ayının 15-i – daha əvvəl göndərilmiş casusların inamsızlıq günahının bağışlandığı gün oldu.

Sevgi Gününün başqa bir məqamı da var: İsrail torpağının 12 qəbilə tərəfindən fəthindən sonra bu torpaq onların arasında bölüşdürüldü (2,5 qəbilə İordan çayının o tayında qalsa da, fəthdə digərləri ilə birlikdə iştirak etmişdi). Hər qəbilənin həyatı öz ərazisinin hüdudları ilə məhdudlaşmışdı. Bu hadisələr TƏNAX-ın “Peyğəmbərlər” adlanan hissəsinin ilk üç kitabında ətraflı təsvir olunur.

“Qiyamçılar” kitabının sonuncu fəslində bir Levi qəbiləsindən olan kişinin başına gələn hadisədən bəhs olunur. Onun kənizi (heç biri adla göstərilmir; qadının rəsmi arvad olmaması səbəbindən o, kəniz adlandırılır) ondan qaçmışdı və kişi onun ailəsini razı salaraq geri qaytarmaq üçün yola çıxmışdı. Onlar geri qayıdarkən, Binyamin qəbiləsinə aid olan Geva adlı şəhərcikdə bir qocanın evində gecələdilər. Lakin şəhər sakinləri əxlaqsız çıxıb, gəlməni onlara təhvil verməyi tələb etdilər – kişi ilə qeyri-təbii əlaqə qurmaq üçün. Ev sahibi buna razı olmadı, onlar isə kənizə təcavüz edib onu vəhşicəsinə öldürdülər.

Təfərrüatlara varmadan deyək ki, bu xəbəri eşidən digər qəbilələr Geva şəhərinin sakinlərinin bu rəzalətli hərəkətinə görə, Binyamin qəbiləsindən olan oğlanlara heç vaxt qız verməyəcəklərinə and içdilər. Hətta bu məsələ qəbilələr arasında müharibəyə səbəb oldu. Bu müharibə uzun və qanlı oldu. Başlanğıcda Binyamin döyüşçüləri üstün gəldi, lakin sonradan digər qəbilələrin birgə hücumu nəticəsində Binyamin qəbiləsi demək olar ki, məhv edildi – sağ qalan cəmi 600 kişi idi. Onlar üçün artıq kifayət qədər gəlin yox idi, bu isə qəbilənin tamamilə yox olması demək idi.

Və o zaman Binyamin qəbiləsini xilas etmək üçün bir yol tapıldı: Av ayının 15-də – üzüm yığım bayramı günü (üzüm – İsrail Torpağının yeddi müqəddəs meyvəsindən biridir), Şilo ətrafında, həmin dövrdə Müqəddəs Məbədin yerləşdiyi yerdə, müxtəlif qəbilələrdən olan gənc oğlanlar və qızlar bir araya gəlməli, oğlanlar orada özlərinə gəlin tapmalı və onları “qaçırmalı” idilər. “Qaçırmalı” sözünün məğzi ondadır ki, qızlarını Binyamin qəbiləsinin oğlanlarına verməməyə and içmiş qəbilələr bu qadağanı pozmadan bu evliliyə icazə vermək istəyirdilər.

Beləliklə, Av ayının 15-i (T[ט] və U[ו] yəhudi əlifbasında 15 ədədinin hərf qarşılığıdır, buradan da – Tu be Av adı yaranır) Sevgi Günü – xalqın birliyi və barışıq günü oldu. Bu hadisə nəticəsində Binyamin qəbiləsi xilas edildi və 15 Av günü minilliklər boyu davam edən ənənəyə çevrildi – Sevgi Günü!

Bu günlərdə, xüsusən də son illərdə, Av ayının 15-i yalnız dindarlar arasında deyil, İsrail cəmiyyətinin digər təbəqələri tərəfindən də qeyd olunur. Bayram tədbirləri təşkil olunur, oğlan və qızlar arasında tanışlıqlar baş tutur. İki minillik ənənə davam edir!

Hazırladı: Yakov Yovnoviç

“Bein ha-Metsarim” (“İki sıxıntı arasında”) dövrünün sonunda, toyların və digər bayram tədbirlərinin keçirilmədiyi, bir sıra məhdudiyyətlərin tətbiq edildiyi (saç və dırnaq kəsilməz, yeni işlərə başlanmaz, yeni evə köçülməz və s.) 9 Av matəm günündən sonra, sevinc dövrü başlayır. Bu dövrün zirvəsi isə Av ayının 15-i – 2025-ci ildə 9 avqusta (8 avqust cümə axşamından cümə gününə keçən axşamdan başlayaraq) təsadüf edir. Bu gün “Sevgi Günü” adlanır.

Bu ad haradan qaynaqlanır? Yəhudi xalqı peyğəmbər Musa tərəfindən Kənan torpağına göndərilən 12 qəbilə nümayəndəsinin 10-dan “bu torpağa daxil ola bilməyəcəyik” deyə bildirməsi ilə bu torpağa inamını itirmişdi. Bu inamsızlığa görə, həmin 10 qəbilənin nümayəndələrinə və yetkinlik yaşına çatmış nəsillərinə səhrada ölmək hökmü verilmişdi. Növbəti 38 il ərzində hər 9 Av tarixində bu 10 qəbilədən müəyyən sayda insanlar ölürdü. Lakin səhrada keçən 40-cı ildə 9 Av günü heç kim ölmədi. Xalq əvvəlcə bunun hələ 9 Av olmadığını düşündü (çünki o zaman ayın başlanğıcı iki şahidin Ayın doğmasını görməsi ilə müəyyən edilirdi). Lakin göydə Ayın tamamilə dolması (bu isə Av ayının 15-i demək idi) onların səhv etmədiyini sübut etdi.

Beləliklə, Av ayının 15-i – daha əvvəl göndərilmiş casusların inamsızlıq günahının bağışlandığı gün oldu.

Sevgi Gününün başqa bir məqamı da var: İsrail torpağının 12 qəbilə tərəfindən fəthindən sonra bu torpaq onların arasında bölüşdürüldü (2,5 qəbilə İordan çayının o tayında qalsa da, fəthdə digərləri ilə birlikdə iştirak etmişdi). Hər qəbilənin həyatı öz ərazisinin hüdudları ilə məhdudlaşmışdı. Bu hadisələr TƏNAX-ın “Peyğəmbərlər” adlanan hissəsinin ilk üç kitabında ətraflı təsvir olunur.

“Qiyamçılar” kitabının sonuncu fəslində bir Levi qəbiləsindən olan kişinin başına gələn hadisədən bəhs olunur. Onun kənizi (heç biri adla göstərilmir; qadının rəsmi arvad olmaması səbəbindən o, kəniz adlandırılır) ondan qaçmışdı və kişi onun ailəsini razı salaraq geri qaytarmaq üçün yola çıxmışdı. Onlar geri qayıdarkən, Binyamin qəbiləsinə aid olan Geva adlı şəhərcikdə bir qocanın evində gecələdilər. Lakin şəhər sakinləri əxlaqsız çıxıb, gəlməni onlara təhvil verməyi tələb etdilər – kişi ilə qeyri-təbii əlaqə qurmaq üçün. Ev sahibi buna razı olmadı, onlar isə kənizə təcavüz edib onu vəhşicəsinə öldürdülər.

Təfərrüatlara varmadan deyək ki, bu xəbəri eşidən digər qəbilələr Geva şəhərinin sakinlərinin bu rəzalətli hərəkətinə görə, Binyamin qəbiləsindən olan oğlanlara heç vaxt qız verməyəcəklərinə and içdilər. Hətta bu məsələ qəbilələr arasında müharibəyə səbəb oldu. Bu müharibə uzun və qanlı oldu. Başlanğıcda Binyamin döyüşçüləri üstün gəldi, lakin sonradan digər qəbilələrin birgə hücumu nəticəsində Binyamin qəbiləsi demək olar ki, məhv edildi – sağ qalan cəmi 600 kişi idi. Onlar üçün artıq kifayət qədər gəlin yox idi, bu isə qəbilənin tamamilə yox olması demək idi.

Və o zaman Binyamin qəbiləsini xilas etmək üçün bir yol tapıldı: Av ayının 15-də – üzüm yığım bayramı günü (üzüm – İsrail Torpağının yeddi müqəddəs meyvəsindən biridir), Şilo ətrafında, həmin dövrdə Müqəddəs Məbədin yerləşdiyi yerdə, müxtəlif qəbilələrdən olan gənc oğlanlar və qızlar bir araya gəlməli, oğlanlar orada özlərinə gəlin tapmalı və onları “qaçırmalı” idilər. “Qaçırmalı” sözünün məğzi ondadır ki, qızlarını Binyamin qəbiləsinin oğlanlarına verməməyə and içmiş qəbilələr bu qadağanı pozmadan bu evliliyə icazə vermək istəyirdilər.

Beləliklə, Av ayının 15-i (T[ט] və U[ו] yəhudi əlifbasında 15 ədədinin hərf qarşılığıdır, buradan da – Tu be Av adı yaranır) Sevgi Günü – xalqın birliyi və barışıq günü oldu. Bu hadisə nəticəsində Binyamin qəbiləsi xilas edildi və 15 Av günü minilliklər boyu davam edən ənənəyə çevrildi – Sevgi Günü!

Bu günlərdə, xüsusən də son illərdə, Av ayının 15-i yalnız dindarlar arasında deyil, İsrail cəmiyyətinin digər təbəqələri tərəfindən də qeyd olunur. Bayram tədbirləri təşkil olunur, oğlan və qızlar arasında tanışlıqlar baş tutur. İki minillik ənənə davam edir!

Hazırladı: Yakov Yovnoviç

“Bein ha-Metsarim” (“İki sıxıntı arasında”) dövrünün sonunda, toyların və digər bayram tədbirlərinin keçirilmədiyi, bir sıra məhdudiyyətlərin tətbiq edildiyi (saç və dırnaq kəsilməz, yeni işlərə başlanmaz, yeni evə köçülməz və s.) 9 Av matəm günündən sonra, sevinc dövrü başlayır. Bu dövrün zirvəsi isə Av ayının 15-i – 2025-ci ildə 9 avqusta (8 avqust cümə axşamından cümə gününə keçən axşamdan başlayaraq) təsadüf edir. Bu gün “Sevgi Günü” adlanır.

Bu ad haradan qaynaqlanır? Yəhudi xalqı peyğəmbər Musa tərəfindən Kənan torpağına göndərilən 12 qəbilə nümayəndəsinin 10-dan “bu torpağa daxil ola bilməyəcəyik” deyə bildirməsi ilə bu torpağa inamını itirmişdi. Bu inamsızlığa görə, həmin 10 qəbilənin nümayəndələrinə və yetkinlik yaşına çatmış nəsillərinə səhrada ölmək hökmü verilmişdi. Növbəti 38 il ərzində hər 9 Av tarixində bu 10 qəbilədən müəyyən sayda insanlar ölürdü. Lakin səhrada keçən 40-cı ildə 9 Av günü heç kim ölmədi. Xalq əvvəlcə bunun hələ 9 Av olmadığını düşündü (çünki o zaman ayın başlanğıcı iki şahidin Ayın doğmasını görməsi ilə müəyyən edilirdi). Lakin göydə Ayın tamamilə dolması (bu isə Av ayının 15-i demək idi) onların səhv etmədiyini sübut etdi.

Beləliklə, Av ayının 15-i – daha əvvəl göndərilmiş casusların inamsızlıq günahının bağışlandığı gün oldu.

Sevgi Gününün başqa bir məqamı da var: İsrail torpağının 12 qəbilə tərəfindən fəthindən sonra bu torpaq onların arasında bölüşdürüldü (2,5 qəbilə İordan çayının o tayında qalsa da, fəthdə digərləri ilə birlikdə iştirak etmişdi). Hər qəbilənin həyatı öz ərazisinin hüdudları ilə məhdudlaşmışdı. Bu hadisələr TƏNAX-ın “Peyğəmbərlər” adlanan hissəsinin ilk üç kitabında ətraflı təsvir olunur.

“Qiyamçılar” kitabının sonuncu fəslində bir Levi qəbiləsindən olan kişinin başına gələn hadisədən bəhs olunur. Onun kənizi (heç biri adla göstərilmir; qadının rəsmi arvad olmaması səbəbindən o, kəniz adlandırılır) ondan qaçmışdı və kişi onun ailəsini razı salaraq geri qaytarmaq üçün yola çıxmışdı. Onlar geri qayıdarkən, Binyamin qəbiləsinə aid olan Geva adlı şəhərcikdə bir qocanın evində gecələdilər. Lakin şəhər sakinləri əxlaqsız çıxıb, gəlməni onlara təhvil verməyi tələb etdilər – kişi ilə qeyri-təbii əlaqə qurmaq üçün. Ev sahibi buna razı olmadı, onlar isə kənizə təcavüz edib onu vəhşicəsinə öldürdülər.

Təfərrüatlara varmadan deyək ki, bu xəbəri eşidən digər qəbilələr Geva şəhərinin sakinlərinin bu rəzalətli hərəkətinə görə, Binyamin qəbiləsindən olan oğlanlara heç vaxt qız verməyəcəklərinə and içdilər. Hətta bu məsələ qəbilələr arasında müharibəyə səbəb oldu. Bu müharibə uzun və qanlı oldu. Başlanğıcda Binyamin döyüşçüləri üstün gəldi, lakin sonradan digər qəbilələrin birgə hücumu nəticəsində Binyamin qəbiləsi demək olar ki, məhv edildi – sağ qalan cəmi 600 kişi idi. Onlar üçün artıq kifayət qədər gəlin yox idi, bu isə qəbilənin tamamilə yox olması demək idi.

Və o zaman Binyamin qəbiləsini xilas etmək üçün bir yol tapıldı: Av ayının 15-də – üzüm yığım bayramı günü (üzüm – İsrail Torpağının yeddi müqəddəs meyvəsindən biridir), Şilo ətrafında, həmin dövrdə Müqəddəs Məbədin yerləşdiyi yerdə, müxtəlif qəbilələrdən olan gənc oğlanlar və qızlar bir araya gəlməli, oğlanlar orada özlərinə gəlin tapmalı və onları “qaçırmalı” idilər. “Qaçırmalı” sözünün məğzi ondadır ki, qızlarını Binyamin qəbiləsinin oğlanlarına verməməyə and içmiş qəbilələr bu qadağanı pozmadan bu evliliyə icazə vermək istəyirdilər.

Beləliklə, Av ayının 15-i (T[ט] və U[ו] yəhudi əlifbasında 15 ədədinin hərf qarşılığıdır, buradan da – Tu be Av adı yaranır) Sevgi Günü – xalqın birliyi və barışıq günü oldu. Bu hadisə nəticəsində Binyamin qəbiləsi xilas edildi və 15 Av günü minilliklər boyu davam edən ənənəyə çevrildi – Sevgi Günü!

Bu günlərdə, xüsusən də son illərdə, Av ayının 15-i yalnız dindarlar arasında deyil, İsrail cəmiyyətinin digər təbəqələri tərəfindən də qeyd olunur. Bayram tədbirləri təşkil olunur, oğlan və qızlar arasında tanışlıqlar baş tutur. İki minillik ənənə davam edir!

Hazırladı: Yakov Yovnoviç

ב"ה

15 may 2025-ci il, cümə axşamı axşamından, yəhudi təqvimi ilə İyar ayının 18-ci günündən növbəti axşama qədər “Laq ba Omer” qeyd olunur (Laq – ivritdə 33 rəqəminin hərfi abbreviaturasıdır, “Omer” isə həcm vahididir). Məhz bu həcmdə (2480 kub sm) yeni məhsuldan un Pesax bayramının birinci günündən sonra Məbədə gətirilirdi. Bu gün Məbədin olmaması səbəbindən “Omer” ənənəsi Omer günlərinin sayılması ilə əvəzlənib (Pesax bayramının ikinci günündən Şavuot bayramına qədər – cəmi qırx doqquz gün).

“Laq ba Omer” nə günüdür? Adətən yəhudi təqviminin yaddaş günləri müəyyən hadisələrlə birbaşa bağlıdır. Məsələn, Pesax – Çıxış, Azadlıq bayramıdır, Purim – yəhudi xalqının xilasının xatirəsinədir və s. Bəs bu gün nə ilə bağlıdır? Ümumilikdə izahat belədir: təxminən 2000 il əvvəl Nisan ayında epidemiyadan müdrik ravvin Akivanın 24,000 şagirdi vəfat etmiş, Omerin 33-cü günü, yəni İyarın 18-də isə epidemiya dayandırılmışdır. Amma digər tərəfdən, yəhudi xalqının tarixində başqa dövrlərdə də epidemiyalardan çoxlu insan tələf olmuşdur. Bəs niyə məhz bu epidemiya belə xüsusi vurğulanır? Çünki yəhudi ənənəsinə görə, bu epidemiya ravvin Akivanın şagirdlərinə bir-birinə, yaxınlarına qarşı hörmətsiz münasibətlərinə görə cəza kimi göndərilmişdi.

Xatırladaq ki, həmin dövrdə Məbəd də səbəbsiz qarşılıqlı nifrət səbəbindən dağıdılmışdı (bu, Talmudun “Gitin” traktatında ətraflı təsvir olunur, burada Kamsa və Bar-Kamsa arasındakı düşmənçiliyin İerusalim Məbədinin dağıdılmasına proloq olduğu qeyd edilir). Yəhudi ənənəsi epidemiya ilə xalqın mənəvi vəziyyəti arasındakı əlaqəyə diqqət yetirməyə bilməzdi. 2000 il əvvəlki epidemiya qurbanlarının matəmi insanların bir-birinə səbəbsiz düşmənçiliyinin xatirəsi ilə bağlıdır.

Bu epidemiyanın bitməsi simvolik olaraq düşmənçiliyin dayandırılmasını ifadə edir. Bu, “Laq ba Omer”in bir tərəfidir. İkinci tərəfi isə kabbalistik “Zohar” kitabının müəllifi, II əsrdə yaşamış ravvin Şimon bar Yoxayın vəfat günüdür. Ravvin Şimon bar Yoxay yuxarıda qeyd olunan epidemiyadan sağ qalan ravvin Akivanın beş şagirdindən biri idi. O, öz müəlliminə sadiq qaldı, hətta romalılar ravvin Akivanı edama məhkum etdikdə belə. Öz həyatını təhlükəyə ataraq, o, Akivanın həbsxanasına sızdı ki, onunla birgə Tövrat öyrənməyə davam etsin. Sevimli müəlliminin edamının şahidi oldu və onun vəfatından sonra da sədaqətini davam etdirdi.

Buna görə də ravvin Şimon bar Yoxayın şəxsiyyəti səbəbsiz nifrətin kəffarəsi kimi qəbul edilir. Bəs İsraildə demək olar ki, hər yerdə Laq ba Omerdə yandırılan tonqallar bununla nə əlaqəlidir? Ravvin Şimon bar Yoxay yəhudi xalqı üçün çox işlər gördü. Həyatının son günündə o, şagirdlərinə Tövratın sirlərini açdı və bu sirləri ötürdüyü yeri alovlu od əhatə etdi, heç kimin yaxınlaşmasına imkan vermədi. Buna görə də ravvin Şimon bar Yoxayın vəfat günü tonqalların yandırılması ilə qeyd olunur. Beləliklə, “Laq ba Omer” gününün iki tərkib hissəsi – ölümcül epidemiyanın dayandırıldığı gün və ravvin Şimon bar Yoxayın xatirə günü arasında əlaqəni görürük.

Yəhudi ənənəsinə görə, iki fərqli hadisənin bir gündə birləşməsi bu günü xüsusilə əhəmiyyətli edir. Laq ba Omerdə tonqalların yandırılmasında başqa bir məna da görmək olar. Pesax bayramının qeyd olunduğu Nisan ayında qəbiristanlıqlara baş çəkmək qadağandır və eyni zamanda, Pesaxdan Laq ba Omerə qədər toy mərasimləri keçirilmir. Bir-birinə zidd görünən bu iki adəti necə izah etmək olar? İzah belədir: Nisan ayı Çıxış, Azadlıq ayıdır, lakin bu, fiziki azadlıqdır. Səbəbsiz düşmənçilik, hətta xarici olaraq azad olan insanların bir-birini anlamaması davam etdikcə, əsasını mənəvi təmizlik və etibar təşkil etməli olan yeni ailənin yaradılması mümkün deyil. Buna görə də toylar yalnız Omerin 33-cü günündən, yəni “Laq ba Omer”dən, səbəbsiz düşmənçiliyə görə cəzadan azad olunan gündən keçirilir.

Pesax bayramı ərəfəsində evdə qalan mayalı qalıqların simvolik olaraq yandırılması ilə insanın fiziki yaşayış mühiti təmizlənir, “Laq ba Omer”də tonqal yandırıldıqda isə bu, qarşılıqlı düşmənçilik və etibarsızlıqdan mənəvi təmizlənməni simvolizə edir. Yəhudilərin uzun əsrlər boyu sürgünə göndərilməsindən sonra tonqal yandırma ənənəsi itirilmişdi və yalnız XV əsrdə ravvin Ovadiya Bartanura bu ənənəni məktubunda yenidən təsvir etdi. Laq ba Omer ənənəsinin bərpası yolunda növbəti addımı XVI əsrdə Sfaddan olan kabbalist ravvin İsxak Luriya atdı, lakin Laq ba Omerin əsl çiçəklənməsi XX əsrin əvvəllərində dini sionizmin yüksəlişi ilə başladı.

İnsanlar arasında mənasız düşmənçiliyin münasibətləri müəyyənləşdirməsini dayandırması üçün özümüzdə nə qədər çox şeyi dəf etməliyik. Son dövrün hadisələri eyni köklərə malik insanların bir-birinə səbəbsiz nifrətinin nə qədər geri dönülməz nəticələrə səbəb olduğunu açıq şəkildə göstərir. Bu utanc verici və xalq üçün fəlakətli olan hadisədən xilas olmaq üçün mümkün olan hər şeyi etmək lazımdır. Əvvəlki illərdən fərqli olaraq, koronavirus pandemiyası səbəbindən tonqal yandırmaq qadağan edilmişdisə, bu il tonqalların adi qaydada, lakin bütün təhlükəsizlik normalarına riayət olunmaqla yandırılması planlaşdırılır ki, 2021-ci ildə Laq ba Omer gecəsi bayram zamanı 45 nəfərin həlak olduğu faciə təkrarlanmasın. Qoy Sfad yaxınlığında, Miron dağında, ravvin Şimon bar Yoxayın qəbri başında və digər yerlərdə Laq ba Omerdə tonqallar müdrik ravvin Şimon bar Yoxayın xatirəsinə yansın – o insan ki, bütün həyatı Həqiqətə, İmana və əsl daxili Azadlığa can atmaq idi.

Bu, hamımızın birgə can atmalı olduğu idealdır. Qoy belə olsun!

Yakov İovnoviç tərəfindən hazırlanmışdır

ב"ה

15 may 2025-ci il, cümə axşamı axşamından, yəhudi təqvimi ilə İyar ayının 18-ci günündən növbəti axşama qədər “Laq ba Omer” qeyd olunur (Laq – ivritdə 33 rəqəminin hərfi abbreviaturasıdır, “Omer” isə həcm vahididir). Məhz bu həcmdə (2480 kub sm) yeni məhsuldan un Pesax bayramının birinci günündən sonra Məbədə gətirilirdi. Bu gün Məbədin olmaması səbəbindən “Omer” ənənəsi Omer günlərinin sayılması ilə əvəzlənib (Pesax bayramının ikinci günündən Şavuot bayramına qədər – cəmi qırx doqquz gün).

“Laq ba Omer” nə günüdür? Adətən yəhudi təqviminin yaddaş günləri müəyyən hadisələrlə birbaşa bağlıdır. Məsələn, Pesax – Çıxış, Azadlıq bayramıdır, Purim – yəhudi xalqının xilasının xatirəsinədir və s. Bəs bu gün nə ilə bağlıdır? Ümumilikdə izahat belədir: təxminən 2000 il əvvəl Nisan ayında epidemiyadan müdrik ravvin Akivanın 24,000 şagirdi vəfat etmiş, Omerin 33-cü günü, yəni İyarın 18-də isə epidemiya dayandırılmışdır. Amma digər tərəfdən, yəhudi xalqının tarixində başqa dövrlərdə də epidemiyalardan çoxlu insan tələf olmuşdur. Bəs niyə məhz bu epidemiya belə xüsusi vurğulanır? Çünki yəhudi ənənəsinə görə, bu epidemiya ravvin Akivanın şagirdlərinə bir-birinə, yaxınlarına qarşı hörmətsiz münasibətlərinə görə cəza kimi göndərilmişdi.

Xatırladaq ki, həmin dövrdə Məbəd də səbəbsiz qarşılıqlı nifrət səbəbindən dağıdılmışdı (bu, Talmudun “Gitin” traktatında ətraflı təsvir olunur, burada Kamsa və Bar-Kamsa arasındakı düşmənçiliyin İerusalim Məbədinin dağıdılmasına proloq olduğu qeyd edilir). Yəhudi ənənəsi epidemiya ilə xalqın mənəvi vəziyyəti arasındakı əlaqəyə diqqət yetirməyə bilməzdi. 2000 il əvvəlki epidemiya qurbanlarının matəmi insanların bir-birinə səbəbsiz düşmənçiliyinin xatirəsi ilə bağlıdır.

Bu epidemiyanın bitməsi simvolik olaraq düşmənçiliyin dayandırılmasını ifadə edir. Bu, “Laq ba Omer”in bir tərəfidir. İkinci tərəfi isə kabbalistik “Zohar” kitabının müəllifi, II əsrdə yaşamış ravvin Şimon bar Yoxayın vəfat günüdür. Ravvin Şimon bar Yoxay yuxarıda qeyd olunan epidemiyadan sağ qalan ravvin Akivanın beş şagirdindən biri idi. O, öz müəlliminə sadiq qaldı, hətta romalılar ravvin Akivanı edama məhkum etdikdə belə. Öz həyatını təhlükəyə ataraq, o, Akivanın həbsxanasına sızdı ki, onunla birgə Tövrat öyrənməyə davam etsin. Sevimli müəlliminin edamının şahidi oldu və onun vəfatından sonra da sədaqətini davam etdirdi.

Buna görə də ravvin Şimon bar Yoxayın şəxsiyyəti səbəbsiz nifrətin kəffarəsi kimi qəbul edilir. Bəs İsraildə demək olar ki, hər yerdə Laq ba Omerdə yandırılan tonqallar bununla nə əlaqəlidir? Ravvin Şimon bar Yoxay yəhudi xalqı üçün çox işlər gördü. Həyatının son günündə o, şagirdlərinə Tövratın sirlərini açdı və bu sirləri ötürdüyü yeri alovlu od əhatə etdi, heç kimin yaxınlaşmasına imkan vermədi. Buna görə də ravvin Şimon bar Yoxayın vəfat günü tonqalların yandırılması ilə qeyd olunur. Beləliklə, “Laq ba Omer” gününün iki tərkib hissəsi – ölümcül epidemiyanın dayandırıldığı gün və ravvin Şimon bar Yoxayın xatirə günü arasında əlaqəni görürük.

Yəhudi ənənəsinə görə, iki fərqli hadisənin bir gündə birləşməsi bu günü xüsusilə əhəmiyyətli edir. Laq ba Omerdə tonqalların yandırılmasında başqa bir məna da görmək olar. Pesax bayramının qeyd olunduğu Nisan ayında qəbiristanlıqlara baş çəkmək qadağandır və eyni zamanda, Pesaxdan Laq ba Omerə qədər toy mərasimləri keçirilmir. Bir-birinə zidd görünən bu iki adəti necə izah etmək olar? İzah belədir: Nisan ayı Çıxış, Azadlıq ayıdır, lakin bu, fiziki azadlıqdır. Səbəbsiz düşmənçilik, hətta xarici olaraq azad olan insanların bir-birini anlamaması davam etdikcə, əsasını mənəvi təmizlik və etibar təşkil etməli olan yeni ailənin yaradılması mümkün deyil. Buna görə də toylar yalnız Omerin 33-cü günündən, yəni “Laq ba Omer”dən, səbəbsiz düşmənçiliyə görə cəzadan azad olunan gündən keçirilir.

Pesax bayramı ərəfəsində evdə qalan mayalı qalıqların simvolik olaraq yandırılması ilə insanın fiziki yaşayış mühiti təmizlənir, “Laq ba Omer”də tonqal yandırıldıqda isə bu, qarşılıqlı düşmənçilik və etibarsızlıqdan mənəvi təmizlənməni simvolizə edir. Yəhudilərin uzun əsrlər boyu sürgünə göndərilməsindən sonra tonqal yandırma ənənəsi itirilmişdi və yalnız XV əsrdə ravvin Ovadiya Bartanura bu ənənəni məktubunda yenidən təsvir etdi. Laq ba Omer ənənəsinin bərpası yolunda növbəti addımı XVI əsrdə Sfaddan olan kabbalist ravvin İsxak Luriya atdı, lakin Laq ba Omerin əsl çiçəklənməsi XX əsrin əvvəllərində dini sionizmin yüksəlişi ilə başladı.

İnsanlar arasında mənasız düşmənçiliyin münasibətləri müəyyənləşdirməsini dayandırması üçün özümüzdə nə qədər çox şeyi dəf etməliyik. Son dövrün hadisələri eyni köklərə malik insanların bir-birinə səbəbsiz nifrətinin nə qədər geri dönülməz nəticələrə səbəb olduğunu açıq şəkildə göstərir. Bu utanc verici və xalq üçün fəlakətli olan hadisədən xilas olmaq üçün mümkün olan hər şeyi etmək lazımdır. Əvvəlki illərdən fərqli olaraq, koronavirus pandemiyası səbəbindən tonqal yandırmaq qadağan edilmişdisə, bu il tonqalların adi qaydada, lakin bütün təhlükəsizlik normalarına riayət olunmaqla yandırılması planlaşdırılır ki, 2021-ci ildə Laq ba Omer gecəsi bayram zamanı 45 nəfərin həlak olduğu faciə təkrarlanmasın. Qoy Sfad yaxınlığında, Miron dağında, ravvin Şimon bar Yoxayın qəbri başında və digər yerlərdə Laq ba Omerdə tonqallar müdrik ravvin Şimon bar Yoxayın xatirəsinə yansın – o insan ki, bütün həyatı Həqiqətə, İmana və əsl daxili Azadlığa can atmaq idi.

Bu, hamımızın birgə can atmalı olduğu idealdır. Qoy belə olsun!

Yakov İovnoviç tərəfindən hazırlanmışdır

ב"ה

15 may 2025-ci il, cümə axşamı axşamından, yəhudi təqvimi ilə İyar ayının 18-ci günündən növbəti axşama qədər “Laq ba Omer” qeyd olunur (Laq – ivritdə 33 rəqəminin hərfi abbreviaturasıdır, “Omer” isə həcm vahididir). Məhz bu həcmdə (2480 kub sm) yeni məhsuldan un Pesax bayramının birinci günündən sonra Məbədə gətirilirdi. Bu gün Məbədin olmaması səbəbindən “Omer” ənənəsi Omer günlərinin sayılması ilə əvəzlənib (Pesax bayramının ikinci günündən Şavuot bayramına qədər – cəmi qırx doqquz gün).

“Laq ba Omer” nə günüdür? Adətən yəhudi təqviminin yaddaş günləri müəyyən hadisələrlə birbaşa bağlıdır. Məsələn, Pesax – Çıxış, Azadlıq bayramıdır, Purim – yəhudi xalqının xilasının xatirəsinədir və s. Bəs bu gün nə ilə bağlıdır? Ümumilikdə izahat belədir: təxminən 2000 il əvvəl Nisan ayında epidemiyadan müdrik ravvin Akivanın 24,000 şagirdi vəfat etmiş, Omerin 33-cü günü, yəni İyarın 18-də isə epidemiya dayandırılmışdır. Amma digər tərəfdən, yəhudi xalqının tarixində başqa dövrlərdə də epidemiyalardan çoxlu insan tələf olmuşdur. Bəs niyə məhz bu epidemiya belə xüsusi vurğulanır? Çünki yəhudi ənənəsinə görə, bu epidemiya ravvin Akivanın şagirdlərinə bir-birinə, yaxınlarına qarşı hörmətsiz münasibətlərinə görə cəza kimi göndərilmişdi.

Xatırladaq ki, həmin dövrdə Məbəd də səbəbsiz qarşılıqlı nifrət səbəbindən dağıdılmışdı (bu, Talmudun “Gitin” traktatında ətraflı təsvir olunur, burada Kamsa və Bar-Kamsa arasındakı düşmənçiliyin İerusalim Məbədinin dağıdılmasına proloq olduğu qeyd edilir). Yəhudi ənənəsi epidemiya ilə xalqın mənəvi vəziyyəti arasındakı əlaqəyə diqqət yetirməyə bilməzdi. 2000 il əvvəlki epidemiya qurbanlarının matəmi insanların bir-birinə səbəbsiz düşmənçiliyinin xatirəsi ilə bağlıdır.

Bu epidemiyanın bitməsi simvolik olaraq düşmənçiliyin dayandırılmasını ifadə edir. Bu, “Laq ba Omer”in bir tərəfidir. İkinci tərəfi isə kabbalistik “Zohar” kitabının müəllifi, II əsrdə yaşamış ravvin Şimon bar Yoxayın vəfat günüdür. Ravvin Şimon bar Yoxay yuxarıda qeyd olunan epidemiyadan sağ qalan ravvin Akivanın beş şagirdindən biri idi. O, öz müəlliminə sadiq qaldı, hətta romalılar ravvin Akivanı edama məhkum etdikdə belə. Öz həyatını təhlükəyə ataraq, o, Akivanın həbsxanasına sızdı ki, onunla birgə Tövrat öyrənməyə davam etsin. Sevimli müəlliminin edamının şahidi oldu və onun vəfatından sonra da sədaqətini davam etdirdi.

Buna görə də ravvin Şimon bar Yoxayın şəxsiyyəti səbəbsiz nifrətin kəffarəsi kimi qəbul edilir. Bəs İsraildə demək olar ki, hər yerdə Laq ba Omerdə yandırılan tonqallar bununla nə əlaqəlidir? Ravvin Şimon bar Yoxay yəhudi xalqı üçün çox işlər gördü. Həyatının son günündə o, şagirdlərinə Tövratın sirlərini açdı və bu sirləri ötürdüyü yeri alovlu od əhatə etdi, heç kimin yaxınlaşmasına imkan vermədi. Buna görə də ravvin Şimon bar Yoxayın vəfat günü tonqalların yandırılması ilə qeyd olunur. Beləliklə, “Laq ba Omer” gününün iki tərkib hissəsi – ölümcül epidemiyanın dayandırıldığı gün və ravvin Şimon bar Yoxayın xatirə günü arasında əlaqəni görürük.

Yəhudi ənənəsinə görə, iki fərqli hadisənin bir gündə birləşməsi bu günü xüsusilə əhəmiyyətli edir. Laq ba Omerdə tonqalların yandırılmasında başqa bir məna da görmək olar. Pesax bayramının qeyd olunduğu Nisan ayında qəbiristanlıqlara baş çəkmək qadağandır və eyni zamanda, Pesaxdan Laq ba Omerə qədər toy mərasimləri keçirilmir. Bir-birinə zidd görünən bu iki adəti necə izah etmək olar? İzah belədir: Nisan ayı Çıxış, Azadlıq ayıdır, lakin bu, fiziki azadlıqdır. Səbəbsiz düşmənçilik, hətta xarici olaraq azad olan insanların bir-birini anlamaması davam etdikcə, əsasını mənəvi təmizlik və etibar təşkil etməli olan yeni ailənin yaradılması mümkün deyil. Buna görə də toylar yalnız Omerin 33-cü günündən, yəni “Laq ba Omer”dən, səbəbsiz düşmənçiliyə görə cəzadan azad olunan gündən keçirilir.

Pesax bayramı ərəfəsində evdə qalan mayalı qalıqların simvolik olaraq yandırılması ilə insanın fiziki yaşayış mühiti təmizlənir, “Laq ba Omer”də tonqal yandırıldıqda isə bu, qarşılıqlı düşmənçilik və etibarsızlıqdan mənəvi təmizlənməni simvolizə edir. Yəhudilərin uzun əsrlər boyu sürgünə göndərilməsindən sonra tonqal yandırma ənənəsi itirilmişdi və yalnız XV əsrdə ravvin Ovadiya Bartanura bu ənənəni məktubunda yenidən təsvir etdi. Laq ba Omer ənənəsinin bərpası yolunda növbəti addımı XVI əsrdə Sfaddan olan kabbalist ravvin İsxak Luriya atdı, lakin Laq ba Omerin əsl çiçəklənməsi XX əsrin əvvəllərində dini sionizmin yüksəlişi ilə başladı.

İnsanlar arasında mənasız düşmənçiliyin münasibətləri müəyyənləşdirməsini dayandırması üçün özümüzdə nə qədər çox şeyi dəf etməliyik. Son dövrün hadisələri eyni köklərə malik insanların bir-birinə səbəbsiz nifrətinin nə qədər geri dönülməz nəticələrə səbəb olduğunu açıq şəkildə göstərir. Bu utanc verici və xalq üçün fəlakətli olan hadisədən xilas olmaq üçün mümkün olan hər şeyi etmək lazımdır. Əvvəlki illərdən fərqli olaraq, koronavirus pandemiyası səbəbindən tonqal yandırmaq qadağan edilmişdisə, bu il tonqalların adi qaydada, lakin bütün təhlükəsizlik normalarına riayət olunmaqla yandırılması planlaşdırılır ki, 2021-ci ildə Laq ba Omer gecəsi bayram zamanı 45 nəfərin həlak olduğu faciə təkrarlanmasın. Qoy Sfad yaxınlığında, Miron dağında, ravvin Şimon bar Yoxayın qəbri başında və digər yerlərdə Laq ba Omerdə tonqallar müdrik ravvin Şimon bar Yoxayın xatirəsinə yansın – o insan ki, bütün həyatı Həqiqətə, İmana və əsl daxili Azadlığa can atmaq idi.

Bu, hamımızın birgə can atmalı olduğu idealdır. Qoy belə olsun!

Yakov İovnoviç tərəfindən hazırlanmışdır

ה"ב

2025-ci il aprelin 12-si axşam Pesax bayramı başlayır və aprelin 19-u axşama qədər davam edəcək. Ay işığında (bu, tam ay gecəsi idi) 2448-ci ilin 15 Nisanında yəhudilər Musa və Harun başçılığı ilə o qədər tez toplandılar ki, xəmir belə mayalanmağa vaxt tapmadı (bununla matzanın əlaqəsi var), Misirdən köləlikdən Azadlığa və Ədalətə doğru Çıxışa başladılar. 2025-ci ildə Misirdən Çıxışa 3337 il olur. Möhtəşəm müddət! Məsələn, 1000 il əvvələ – eramızın 11-ci əsrinə baxsaq, bu, erkən Orta əsrlərdir. Tarixçilərə görə, Avropanın tarixində qaranlıq və ağır dövr idi, halbuki yəhudilərin Misirdən Çıxış tarixi artıq 2336 il idi.

Bu, Avropadır, onun nəsilləri bu gün yəhudilərə və yəhudi xalqına əxlaq dərsi keçməyə çalışır! 3336 il özü özü haqqında danışır – bizim fəxr edəcəyimiz bir şey var! Yeri gəlmişkən, Misirdən Çıxış dövründə, yeni eranın 17-ci əsrinə qədər matza fərqli idi, daha yapışqan idi. Buna dair sübutlar var. Onu həmin gün bişirirdilər (bayramın birinci və sonuncu günləri istisna olmaqla). Lakin bu, problem yaradırdı, çünki belə hazırlıq dəqiqlik tələb edirdi, vaxta riayət edilməsə, xəmir mayalana bilərdi və matza qeyri-koşer olurdu. Buna görə matzanı əvvəlcədən bişirməyə başladılar, bu isə matzanı kövrək, lakin uzunmüddətli etdi, tövsiyə olunan istifadə müddəti isə yarım il oldu.

Pesax iki ayrı bayramdan ibarətdir, onları bir neçə yarımbayram günləri birləşdirir. Birinci gün (12 aprel axşamdan, İsraildən kənarda isə bir gün əlavə) – Misirdən Çıxışı xatırlatmaq üçündür. İkinci bayram günləri (18 aprel axşamdan 19 aprel axşama qədər, İsraildən kənarda isə sonrakı gün) – yəhudilərin Misirdən Çıxışın yeddinci günündə Qırmızı dənizi keçməsini xatırladır (buna ayrıca məqalə həsr olunacaq). Pesax bayramına hazırlıq aşağıdakıları əhatə edir: 1) evin, avtomobilin, anbarın və s. mayalı məhsullardan təmizlənməsi (bu, bir gündən çox, bəzən həftələrlə çəkir); 2) ravvin vasitəsilə mayalı məhsulların şərti “satışı”, bayram müddətində evdə ayrı yerdə saxlanılan mayalı məhsullar ravvin tərəfindən şərti olaraq qeyri-yəhudiyə “satılır”.

Beləliklə, mayalı məhsullardan yalnız 19 aprel 2025-ci il şənbə axşamından sonra istifadə oluna bilər. 3) mayalı məhs əhatə edir (satılanlar istisna olmaqla), adətən bayramdan əvvəlki gecə (şam işığında, gec axşam) aparılır. 2025-ci ildə bu, aprelin 10-u axşamdır. Pesaxın əsas hadisəsi bayramın ilk gününün axşamı, “seder” adlanan şənlikdir. Bu axşam (İsraildən kənarda isə sonrakı axşam) ailəvi ziyafət yüz illər əvvəl Pesax Agadasında təsvir olunan alqoritmə uyğun keçirilir. Bu kiçik kitabça tarix və pedaqogikanın görkəmli nümunəsidir və dünyada milyonlarla insanın diqqətini cəlb edir.

Agada dramatik əsərdir, burada “seder” iştirakçılarının hərəkətlərinin mətni və sırası, başlama vaxtı (axşam) və bitmə vaxtı (İsraildə gecə saat 00:39-dan gec olmayaraq, burada və sonra Təl-Əviv üçün vaxt nəzərdə tutulur) təsvir olunur, seder ziyafəti bu vaxta qədər başa çatmalıdır, lakin bayram mahnıları davam etdirilə bilər (bu, bir növ epiloqdur). Pesaxdan əvvəlki dövr də ciddi müəyyənləşdirilib. Bayramdan əvvəlki gün (12.4.2025) mayalı məhsulları səhər 9:57-dək yemək olar, 11:17-dək isə mayalı məhsulların qalıqları evdən kənarda yandırılmalıdır (2025-ci ildə bu gün şənbəyə təsadüf etdiyi üçün yandırma əvvəlki gün, 11 aprel 2025-ci il günortaya qədər aparılmalıdır).

Yeddi gün ərzində Avropadan olan yəhudilər “kitniyot” yemirlər (bunlar evdə ola bilər). Bunlara düyü, noxud, darı, humus, toxumlar, yemək, günəbaxan toxumu, soya, qarğıdalı və s. daxildir. Bu adət Avropada və Şərqdə kənd təsərrüfatının fərqləri ilə bağlıdır. Avropada lobya məhsullarına taxıl qarışması ehtimalı yaranmışdı ki, bu, Pesaxda mayalı məhsulların süfrəyə düşməsinə səbəb ola bilərdi. Yaxınlaşan Pesax bayramınız mübarək olsun!

Hazırladı: Yakov İovnoviç

ה"ב

2025-ci il aprelin 12-si axşam Pesax bayramı başlayır və aprelin 19-u axşama qədər davam edəcək. Ay işığında (bu, tam ay gecəsi idi) 2448-ci ilin 15 Nisanında yəhudilər Musa və Harun başçılığı ilə o qədər tez toplandılar ki, xəmir belə mayalanmağa vaxt tapmadı (bununla matzanın əlaqəsi var), Misirdən köləlikdən Azadlığa və Ədalətə doğru Çıxışa başladılar. 2025-ci ildə Misirdən Çıxışa 3337 il olur. Möhtəşəm müddət! Məsələn, 1000 il əvvələ – eramızın 11-ci əsrinə baxsaq, bu, erkən Orta əsrlərdir. Tarixçilərə görə, Avropanın tarixində qaranlıq və ağır dövr idi, halbuki yəhudilərin Misirdən Çıxış tarixi artıq 2336 il idi.

Bu, Avropadır, onun nəsilləri bu gün yəhudilərə və yəhudi xalqına əxlaq dərsi keçməyə çalışır! 3336 il özü özü haqqında danışır – bizim fəxr edəcəyimiz bir şey var! Yeri gəlmişkən, Misirdən Çıxış dövründə, yeni eranın 17-ci əsrinə qədər matza fərqli idi, daha yapışqan idi. Buna dair sübutlar var. Onu həmin gün bişirirdilər (bayramın birinci və sonuncu günləri istisna olmaqla). Lakin bu, problem yaradırdı, çünki belə hazırlıq dəqiqlik tələb edirdi, vaxta riayət edilməsə, xəmir mayalana bilərdi və matza qeyri-koşer olurdu. Buna görə matzanı əvvəlcədən bişirməyə başladılar, bu isə matzanı kövrək, lakin uzunmüddətli etdi, tövsiyə olunan istifadə müddəti isə yarım il oldu.

Pesax iki ayrı bayramdan ibarətdir, onları bir neçə yarımbayram günləri birləşdirir. Birinci gün (12 aprel axşamdan, İsraildən kənarda isə bir gün əlavə) – Misirdən Çıxışı xatırlatmaq üçündür. İkinci bayram günləri (18 aprel axşamdan 19 aprel axşama qədər, İsraildən kənarda isə sonrakı gün) – yəhudilərin Misirdən Çıxışın yeddinci günündə Qırmızı dənizi keçməsini xatırladır (buna ayrıca məqalə həsr olunacaq). Pesax bayramına hazırlıq aşağıdakıları əhatə edir: 1) evin, avtomobilin, anbarın və s. mayalı məhsullardan təmizlənməsi (bu, bir gündən çox, bəzən həftələrlə çəkir); 2) ravvin vasitəsilə mayalı məhsulların şərti “satışı”, bayram müddətində evdə ayrı yerdə saxlanılan mayalı məhsullar ravvin tərəfindən şərti olaraq qeyri-yəhudiyə “satılır”.

Beləliklə, mayalı məhsullardan yalnız 19 aprel 2025-ci il şənbə axşamından sonra istifadə oluna bilər. 3) mayalı məhs əhatə edir (satılanlar istisna olmaqla), adətən bayramdan əvvəlki gecə (şam işığında, gec axşam) aparılır. 2025-ci ildə bu, aprelin 10-u axşamdır. Pesaxın əsas hadisəsi bayramın ilk gününün axşamı, “seder” adlanan şənlikdir. Bu axşam (İsraildən kənarda isə sonrakı axşam) ailəvi ziyafət yüz illər əvvəl Pesax Agadasında təsvir olunan alqoritmə uyğun keçirilir. Bu kiçik kitabça tarix və pedaqogikanın görkəmli nümunəsidir və dünyada milyonlarla insanın diqqətini cəlb edir.

Agada dramatik əsərdir, burada “seder” iştirakçılarının hərəkətlərinin mətni və sırası, başlama vaxtı (axşam) və bitmə vaxtı (İsraildə gecə saat 00:39-dan gec olmayaraq, burada və sonra Təl-Əviv üçün vaxt nəzərdə tutulur) təsvir olunur, seder ziyafəti bu vaxta qədər başa çatmalıdır, lakin bayram mahnıları davam etdirilə bilər (bu, bir növ epiloqdur). Pesaxdan əvvəlki dövr də ciddi müəyyənləşdirilib. Bayramdan əvvəlki gün (12.4.2025) mayalı məhsulları səhər 9:57-dək yemək olar, 11:17-dək isə mayalı məhsulların qalıqları evdən kənarda yandırılmalıdır (2025-ci ildə bu gün şənbəyə təsadüf etdiyi üçün yandırma əvvəlki gün, 11 aprel 2025-ci il günortaya qədər aparılmalıdır).

Yeddi gün ərzində Avropadan olan yəhudilər “kitniyot” yemirlər (bunlar evdə ola bilər). Bunlara düyü, noxud, darı, humus, toxumlar, yemək, günəbaxan toxumu, soya, qarğıdalı və s. daxildir. Bu adət Avropada və Şərqdə kənd təsərrüfatının fərqləri ilə bağlıdır. Avropada lobya məhsullarına taxıl qarışması ehtimalı yaranmışdı ki, bu, Pesaxda mayalı məhsulların süfrəyə düşməsinə səbəb ola bilərdi. Yaxınlaşan Pesax bayramınız mübarək olsun!

Hazırladı: Yakov İovnoviç

ה"ב

2025-ci il aprelin 12-si axşam Pesax bayramı başlayır və aprelin 19-u axşama qədər davam edəcək. Ay işığında (bu, tam ay gecəsi idi) 2448-ci ilin 15 Nisanında yəhudilər Musa və Harun başçılığı ilə o qədər tez toplandılar ki, xəmir belə mayalanmağa vaxt tapmadı (bununla matzanın əlaqəsi var), Misirdən köləlikdən Azadlığa və Ədalətə doğru Çıxışa başladılar. 2025-ci ildə Misirdən Çıxışa 3337 il olur. Möhtəşəm müddət! Məsələn, 1000 il əvvələ – eramızın 11-ci əsrinə baxsaq, bu, erkən Orta əsrlərdir. Tarixçilərə görə, Avropanın tarixində qaranlıq və ağır dövr idi, halbuki yəhudilərin Misirdən Çıxış tarixi artıq 2336 il idi.

Bu, Avropadır, onun nəsilləri bu gün yəhudilərə və yəhudi xalqına əxlaq dərsi keçməyə çalışır! 3336 il özü özü haqqında danışır – bizim fəxr edəcəyimiz bir şey var! Yeri gəlmişkən, Misirdən Çıxış dövründə, yeni eranın 17-ci əsrinə qədər matza fərqli idi, daha yapışqan idi. Buna dair sübutlar var. Onu həmin gün bişirirdilər (bayramın birinci və sonuncu günləri istisna olmaqla). Lakin bu, problem yaradırdı, çünki belə hazırlıq dəqiqlik tələb edirdi, vaxta riayət edilməsə, xəmir mayalana bilərdi və matza qeyri-koşer olurdu. Buna görə matzanı əvvəlcədən bişirməyə başladılar, bu isə matzanı kövrək, lakin uzunmüddətli etdi, tövsiyə olunan istifadə müddəti isə yarım il oldu.

Pesax iki ayrı bayramdan ibarətdir, onları bir neçə yarımbayram günləri birləşdirir. Birinci gün (12 aprel axşamdan, İsraildən kənarda isə bir gün əlavə) – Misirdən Çıxışı xatırlatmaq üçündür. İkinci bayram günləri (18 aprel axşamdan 19 aprel axşama qədər, İsraildən kənarda isə sonrakı gün) – yəhudilərin Misirdən Çıxışın yeddinci günündə Qırmızı dənizi keçməsini xatırladır (buna ayrıca məqalə həsr olunacaq). Pesax bayramına hazırlıq aşağıdakıları əhatə edir: 1) evin, avtomobilin, anbarın və s. mayalı məhsullardan təmizlənməsi (bu, bir gündən çox, bəzən həftələrlə çəkir); 2) ravvin vasitəsilə mayalı məhsulların şərti “satışı”, bayram müddətində evdə ayrı yerdə saxlanılan mayalı məhsullar ravvin tərəfindən şərti olaraq qeyri-yəhudiyə “satılır”.

Beləliklə, mayalı məhsullardan yalnız 19 aprel 2025-ci il şənbə axşamından sonra istifadə oluna bilər. 3) mayalı məhs əhatə edir (satılanlar istisna olmaqla), adətən bayramdan əvvəlki gecə (şam işığında, gec axşam) aparılır. 2025-ci ildə bu, aprelin 10-u axşamdır. Pesaxın əsas hadisəsi bayramın ilk gününün axşamı, “seder” adlanan şənlikdir. Bu axşam (İsraildən kənarda isə sonrakı axşam) ailəvi ziyafət yüz illər əvvəl Pesax Agadasında təsvir olunan alqoritmə uyğun keçirilir. Bu kiçik kitabça tarix və pedaqogikanın görkəmli nümunəsidir və dünyada milyonlarla insanın diqqətini cəlb edir.

Agada dramatik əsərdir, burada “seder” iştirakçılarının hərəkətlərinin mətni və sırası, başlama vaxtı (axşam) və bitmə vaxtı (İsraildə gecə saat 00:39-dan gec olmayaraq, burada və sonra Təl-Əviv üçün vaxt nəzərdə tutulur) təsvir olunur, seder ziyafəti bu vaxta qədər başa çatmalıdır, lakin bayram mahnıları davam etdirilə bilər (bu, bir növ epiloqdur). Pesaxdan əvvəlki dövr də ciddi müəyyənləşdirilib. Bayramdan əvvəlki gün (12.4.2025) mayalı məhsulları səhər 9:57-dək yemək olar, 11:17-dək isə mayalı məhsulların qalıqları evdən kənarda yandırılmalıdır (2025-ci ildə bu gün şənbəyə təsadüf etdiyi üçün yandırma əvvəlki gün, 11 aprel 2025-ci il günortaya qədər aparılmalıdır).

Yeddi gün ərzində Avropadan olan yəhudilər “kitniyot” yemirlər (bunlar evdə ola bilər). Bunlara düyü, noxud, darı, humus, toxumlar, yemək, günəbaxan toxumu, soya, qarğıdalı və s. daxildir. Bu adət Avropada və Şərqdə kənd təsərrüfatının fərqləri ilə bağlıdır. Avropada lobya məhsullarına taxıl qarışması ehtimalı yaranmışdı ki, bu, Pesaxda mayalı məhsulların süfrəyə düşməsinə səbəb ola bilərdi. Yaxınlaşan Pesax bayramınız mübarək olsun!

Hazırladı: Yakov İovnoviç

ה"ב

2025-ci il martın 29-u şənbə axşamı yeni yəhudi təqvimi ayı olan Nisan başlayır – bu, Torada hesablanan ilin ilk ayıdır. Torada “Roş a Şana” Yeni İli yalnız yeddinci ay kimi qeyd olunur. Təbii ki, sual yaranır: “Niyə Nisan ayına üstünlük verilir?” Çünki bu, yəhudilərin Misirdən Çıxış ayıdır və burada xüsusi məna ondadır ki, bu, sadəcə fiziki çıxış deyil, köləlik dünyasından azadlıq dünyasına Çıxışdır. Azadlıq nə üçündür? İnsanların təbii olaraq yaşaması üçün qanunları məcburiyyətsiz qəbul etmək üçün. Misirdən Çıxışdan 50 gün sonra, üç min üç yüz otuz yedi il (!) əvvəl yəhudi xalqının həyatının əsasları elan olundu ki, müasir dünya bunları yalnız indi, xüsusi uğur qazanmadan həyata keçirməyə çalışır.

Nəzəri olaraq azadlıq hüququnu qəbul edərək və elan edərək, bir çoxları bu gün azadlığa qarşı çıxır, zorakılıqla, başqa fikirləri qəbul etməməklə, şüuraltı olaraq onların şəxsi adətlərinə zidd olan hər şeyi inkar edərək öz həqiqi münasibətlərini ifadə edirlər. Nisan ayının başlıca hadisəsi 2025-ci ildə aprelin 12-si şənbə axşamı başlayan Pesax bayramıdır. Bu axşam pasxa “seder”i keçirilir (İsraildən kənarda növbəti axşam ikinci seder keçirilir). Seder zamanı yəhudilərin Misirdən Çıxışını danışan Agada oxunur. Bu, kiçik həcmli, dünyada milyonlarla yəhudi tərəfindən oxunan kitabça pedaqoji düşüncənin görkəmli əsəridir.

Pesax “seder”i, əslində, dünyada (və insanlıq tarixində) ən kütləvi tədbirdir ki, hər il müxtəlif ölkələrdə milyonlarla evdə səhnələşdirilir. Pasxa süfrəsinin əsas atributu matzadır – bu, “kasıbların çörəyi”dir. O, un və sudan hazırlanır, əlavə maddələr olmadan və mayalanmağa vaxt tapmadan bişirilir. Belə bişirilən düz kvadrat və ya dairəvi formalar aylarla xarab olmur.

Nisan ayının digər bayramı Pesaxın yeddinci günüdür (2025-ci il aprelin 18-i cümə axşamından), bu, Misirdən çıxan yəhudilərin Qırmızı dənizi keçməsinin xatirəsinə qeyd olunur. Prinsipcə, bu ayrı bir bayramdır, lakin Pesax həftəsinin ilk və son günləri (İsraildən kənarda yeddinci gündən sonrakı gün də daxil olmaqla) “xol a moed” adlanan yarımbayram günləri ilə birləşdirilir. Nisan – baharın başlanğıc ayıdır. Təbiətdə adətən ayın əvvəlində ağaclar çiçəkləməyə başlayır. Yəhudi ənənəsinə görə, Nisanın əvvəlində ağacların çiçəklənməsinə bərəkət duası oxunur.

Bütün Nisan ayı ərzində qəbiristanlıqlar ziyarət edilmir və əgər, Allah eləməsin, Pesaxdan əvvəl və ya pasxa həftəsində kimsə vəfat edərsə, Şiva (yeddilik yas) yalnız Pesaxın bütün günləri bitdikdən sonra tutulur. Qəbiristanlıqlar yalnız Nisan ayı bitdikdən sonra ziyarət edilir. Bayramın ilk günündən sonra многовековая ənənəyə görə, 32 gün ərzində (Nisandan sonrakı İyar ayının 18-ci gününə qədər) yas dövründəki kimi davranış sərgilənir. Bunun səbəbi min doqquz yüz il əvvəl yaşamış ravvin Akivanın 24 min şagirdinin həyatını alan epidemiyanın xatirəsidir.

Hesab edilir ki, bu epidemiyanın səbəbi qurbanların bir-birinə qarşı hörmətsizliyi idi. Pesax bayramının ikinci gününün axşamından Omer günlərinin sayılması başlayır – Tora Verilməsi Bayramına – Şavuot bayramına aparan əlli gün (Omer günlərinin ənənəsi haqqında növbəti İyar ayı buraxılışında ətraflı). Yəhudi təqviminə görə, Nisan ayının 27-ci günü (2025-ci ildə çərşənbə axşamı, 23 aprel) İkinci Dünya müharibəsi illərində Avropa yəhudilərinin Fəlakət və Qəhrəmanlıq Günü qeyd olunur. Bu gün yəhudi təqvimi ilə, həmçinin Nisandan sonrakı İyar ayının 4-cü günü qeyd olunan Döyüşçülərin və Terror Qurbanlarının Xatirə Günü və 5-ci günü qeyd olunan Müstəqillik Günü kimi qeyd olunur. 2025-ci ildə Xatirə Günü və buna uyğun olaraq Müstəqillik Günü bir gün irəli çəkilir, çünki Müstəqillik Gününün sonu şənbənin başlanğıcına düşür. Yeni Nisan ayı mübarək olsun!

Hazırladı: Yakov İovnoviç

ה"ב

2025-ci il martın 29-u şənbə axşamı yeni yəhudi təqvimi ayı olan Nisan başlayır – bu, Torada hesablanan ilin ilk ayıdır. Torada “Roş a Şana” Yeni İli yalnız yeddinci ay kimi qeyd olunur. Təbii ki, sual yaranır: “Niyə Nisan ayına üstünlük verilir?” Çünki bu, yəhudilərin Misirdən Çıxış ayıdır və burada xüsusi məna ondadır ki, bu, sadəcə fiziki çıxış deyil, köləlik dünyasından azadlıq dünyasına Çıxışdır. Azadlıq nə üçündür? İnsanların təbii olaraq yaşaması üçün qanunları məcburiyyətsiz qəbul etmək üçün. Misirdən Çıxışdan 50 gün sonra, üç min üç yüz otuz yedi il (!) əvvəl yəhudi xalqının həyatının əsasları elan olundu ki, müasir dünya bunları yalnız indi, xüsusi uğur qazanmadan həyata keçirməyə çalışır.

Nəzəri olaraq azadlıq hüququnu qəbul edərək və elan edərək, bir çoxları bu gün azadlığa qarşı çıxır, zorakılıqla, başqa fikirləri qəbul etməməklə, şüuraltı olaraq onların şəxsi adətlərinə zidd olan hər şeyi inkar edərək öz həqiqi münasibətlərini ifadə edirlər. Nisan ayının başlıca hadisəsi 2025-ci ildə aprelin 12-si şənbə axşamı başlayan Pesax bayramıdır. Bu axşam pasxa “seder”i keçirilir (İsraildən kənarda növbəti axşam ikinci seder keçirilir). Seder zamanı yəhudilərin Misirdən Çıxışını danışan Agada oxunur. Bu, kiçik həcmli, dünyada milyonlarla yəhudi tərəfindən oxunan kitabça pedaqoji düşüncənin görkəmli əsəridir.

Pesax “seder”i, əslində, dünyada (və insanlıq tarixində) ən kütləvi tədbirdir ki, hər il müxtəlif ölkələrdə milyonlarla evdə səhnələşdirilir. Pasxa süfrəsinin əsas atributu matzadır – bu, “kasıbların çörəyi”dir. O, un və sudan hazırlanır, əlavə maddələr olmadan və mayalanmağa vaxt tapmadan bişirilir. Belə bişirilən düz kvadrat və ya dairəvi formalar aylarla xarab olmur.

Nisan ayının digər bayramı Pesaxın yeddinci günüdür (2025-ci il aprelin 18-i cümə axşamından), bu, Misirdən çıxan yəhudilərin Qırmızı dənizi keçməsinin xatirəsinə qeyd olunur. Prinsipcə, bu ayrı bir bayramdır, lakin Pesax həftəsinin ilk və son günləri (İsraildən kənarda yeddinci gündən sonrakı gün də daxil olmaqla) “xol a moed” adlanan yarımbayram günləri ilə birləşdirilir. Nisan – baharın başlanğıc ayıdır. Təbiətdə adətən ayın əvvəlində ağaclar çiçəkləməyə başlayır. Yəhudi ənənəsinə görə, Nisanın əvvəlində ağacların çiçəklənməsinə bərəkət duası oxunur.

Bütün Nisan ayı ərzində qəbiristanlıqlar ziyarət edilmir və əgər, Allah eləməsin, Pesaxdan əvvəl və ya pasxa həftəsində kimsə vəfat edərsə, Şiva (yeddilik yas) yalnız Pesaxın bütün günləri bitdikdən sonra tutulur. Qəbiristanlıqlar yalnız Nisan ayı bitdikdən sonra ziyarət edilir. Bayramın ilk günündən sonra многовековая ənənəyə görə, 32 gün ərzində (Nisandan sonrakı İyar ayının 18-ci gününə qədər) yas dövründəki kimi davranış sərgilənir. Bunun səbəbi min doqquz yüz il əvvəl yaşamış ravvin Akivanın 24 min şagirdinin həyatını alan epidemiyanın xatirəsidir.

Hesab edilir ki, bu epidemiyanın səbəbi qurbanların bir-birinə qarşı hörmətsizliyi idi. Pesax bayramının ikinci gününün axşamından Omer günlərinin sayılması başlayır – Tora Verilməsi Bayramına – Şavuot bayramına aparan əlli gün (Omer günlərinin ənənəsi haqqında növbəti İyar ayı buraxılışında ətraflı). Yəhudi təqviminə görə, Nisan ayının 27-ci günü (2025-ci ildə çərşənbə axşamı, 23 aprel) İkinci Dünya müharibəsi illərində Avropa yəhudilərinin Fəlakət və Qəhrəmanlıq Günü qeyd olunur. Bu gün yəhudi təqvimi ilə, həmçinin Nisandan sonrakı İyar ayının 4-cü günü qeyd olunan Döyüşçülərin və Terror Qurbanlarının Xatirə Günü və 5-ci günü qeyd olunan Müstəqillik Günü kimi qeyd olunur. 2025-ci ildə Xatirə Günü və buna uyğun olaraq Müstəqillik Günü bir gün irəli çəkilir, çünki Müstəqillik Gününün sonu şənbənin başlanğıcına düşür. Yeni Nisan ayı mübarək olsun!

Hazırladı: Yakov İovnoviç

ה"ב

2025-ci il martın 29-u şənbə axşamı yeni yəhudi təqvimi ayı olan Nisan başlayır – bu, Torada hesablanan ilin ilk ayıdır. Torada “Roş a Şana” Yeni İli yalnız yeddinci ay kimi qeyd olunur. Təbii ki, sual yaranır: “Niyə Nisan ayına üstünlük verilir?” Çünki bu, yəhudilərin Misirdən Çıxış ayıdır və burada xüsusi məna ondadır ki, bu, sadəcə fiziki çıxış deyil, köləlik dünyasından azadlıq dünyasına Çıxışdır. Azadlıq nə üçündür? İnsanların təbii olaraq yaşaması üçün qanunları məcburiyyətsiz qəbul etmək üçün. Misirdən Çıxışdan 50 gün sonra, üç min üç yüz otuz yedi il (!) əvvəl yəhudi xalqının həyatının əsasları elan olundu ki, müasir dünya bunları yalnız indi, xüsusi uğur qazanmadan həyata keçirməyə çalışır.

Nəzəri olaraq azadlıq hüququnu qəbul edərək və elan edərək, bir çoxları bu gün azadlığa qarşı çıxır, zorakılıqla, başqa fikirləri qəbul etməməklə, şüuraltı olaraq onların şəxsi adətlərinə zidd olan hər şeyi inkar edərək öz həqiqi münasibətlərini ifadə edirlər. Nisan ayının başlıca hadisəsi 2025-ci ildə aprelin 12-si şənbə axşamı başlayan Pesax bayramıdır. Bu axşam pasxa “seder”i keçirilir (İsraildən kənarda növbəti axşam ikinci seder keçirilir). Seder zamanı yəhudilərin Misirdən Çıxışını danışan Agada oxunur. Bu, kiçik həcmli, dünyada milyonlarla yəhudi tərəfindən oxunan kitabça pedaqoji düşüncənin görkəmli əsəridir.

Pesax “seder”i, əslində, dünyada (və insanlıq tarixində) ən kütləvi tədbirdir ki, hər il müxtəlif ölkələrdə milyonlarla evdə səhnələşdirilir. Pasxa süfrəsinin əsas atributu matzadır – bu, “kasıbların çörəyi”dir. O, un və sudan hazırlanır, əlavə maddələr olmadan və mayalanmağa vaxt tapmadan bişirilir. Belə bişirilən düz kvadrat və ya dairəvi formalar aylarla xarab olmur.

Nisan ayının digər bayramı Pesaxın yeddinci günüdür (2025-ci il aprelin 18-i cümə axşamından), bu, Misirdən çıxan yəhudilərin Qırmızı dənizi keçməsinin xatirəsinə qeyd olunur. Prinsipcə, bu ayrı bir bayramdır, lakin Pesax həftəsinin ilk və son günləri (İsraildən kənarda yeddinci gündən sonrakı gün də daxil olmaqla) “xol a moed” adlanan yarımbayram günləri ilə birləşdirilir. Nisan – baharın başlanğıc ayıdır. Təbiətdə adətən ayın əvvəlində ağaclar çiçəkləməyə başlayır. Yəhudi ənənəsinə görə, Nisanın əvvəlində ağacların çiçəklənməsinə bərəkət duası oxunur.

Bütün Nisan ayı ərzində qəbiristanlıqlar ziyarət edilmir və əgər, Allah eləməsin, Pesaxdan əvvəl və ya pasxa həftəsində kimsə vəfat edərsə, Şiva (yeddilik yas) yalnız Pesaxın bütün günləri bitdikdən sonra tutulur. Qəbiristanlıqlar yalnız Nisan ayı bitdikdən sonra ziyarət edilir. Bayramın ilk günündən sonra многовековая ənənəyə görə, 32 gün ərzində (Nisandan sonrakı İyar ayının 18-ci gününə qədər) yas dövründəki kimi davranış sərgilənir. Bunun səbəbi min doqquz yüz il əvvəl yaşamış ravvin Akivanın 24 min şagirdinin həyatını alan epidemiyanın xatirəsidir.

Hesab edilir ki, bu epidemiyanın səbəbi qurbanların bir-birinə qarşı hörmətsizliyi idi. Pesax bayramının ikinci gününün axşamından Omer günlərinin sayılması başlayır – Tora Verilməsi Bayramına – Şavuot bayramına aparan əlli gün (Omer günlərinin ənənəsi haqqında növbəti İyar ayı buraxılışında ətraflı). Yəhudi təqviminə görə, Nisan ayının 27-ci günü (2025-ci ildə çərşənbə axşamı, 23 aprel) İkinci Dünya müharibəsi illərində Avropa yəhudilərinin Fəlakət və Qəhrəmanlıq Günü qeyd olunur. Bu gün yəhudi təqvimi ilə, həmçinin Nisandan sonrakı İyar ayının 4-cü günü qeyd olunan Döyüşçülərin və Terror Qurbanlarının Xatirə Günü və 5-ci günü qeyd olunan Müstəqillik Günü kimi qeyd olunur. 2025-ci ildə Xatirə Günü və buna uyğun olaraq Müstəqillik Günü bir gün irəli çəkilir, çünki Müstəqillik Gününün sonu şənbənin başlanğıcına düşür. Yeni Nisan ayı mübarək olsun!

Hazırladı: Yakov İovnoviç

Yəhudi təqviminin 3404-cü ilində (2381 il əvvəl) Nisan ayının 13-də Farsda (Persiyada) yüksək vəzifəli şəxs Aman təşəbbüsü ilə o dövrdə 127 ölkəni əhatə edən imperiyanın bütün yəhudilərinin məhv edilməsi haqqında fərman verildi. Fərmanın icrası elanından 11 ay sonra – Adar ayının 13-də müəyyən edildi, çünki Aman tərəfindən atılan püşk Adar ayına düşmüşdü. İvrit dilində “püşk” – “pur”dur. Bayramın adı da buradan – “Purim” yaranmışdır. Hadisələrin sonu məlumdur: yəhudilər xilas oldu, pis niyyətli Aman isə asıldı. O vaxtdan bəri Adarın 14-ü (2025-ci ildə, 13 mart axşamından) Purim kimi qeyd olunur. Bu, bayram sayılmır, çünki Tövratda bayram kimi qeyd olunmayıb. Bu gündə “Purim sameax” deyilir, “Xaq sameax!” deyil.

İnanca görə, Məsih gəldikdən sonra Purim əsas bayram gününə çevriləcək, çünki Purim yəhudi xalqının məhvdən xilas olmasını simvolizə edir. Yəhudi xalqının İsrail Torpağına daxil olduğu dövrdə şəhər divarları olan şəhərlərdə Purim ertəsi gün, yəni Adarın 15-də (2025-ci ildə, 14 mart axşamından) qeyd olunur. İsraildə bu şəhərlər İerusalim, Hevron, Sfad və Loddur. Purim ərəfəsində Ester Orucu tutulur. 2025-ci ildə Adarın 15-i şənbə gününə düşür, bu gündə oruc tutmaq olmaz, buna görə oruc 13 mart 2025-ci il, cümə axşamına (səhərdən axşama qədər) keçirilir. Adarın 15-dəki qeyd etmə Şuşan-Purim adlanır (Şuşan Purim hadisələrinin baş verdiyi Fars paytaxtının adıdır).

Ənənəyə görə, Purim günü Ester Kitabını iki dəfə (axşam və səhər) dinləmək, hədiyyələr göndərmək, xüsusilə kasıblara, və şərabla ziyafət təşkil etmək əmr olunur, çünki Ester Kitabında ziyafətlər (Ahaşveroşun, Vaştinin və Esterin iki ziyafəti) təsvir olunur. Bu zaman şərabı o qədər içmək olar ki, içən “pis Amana lənət” və “saleh Mordexaya xeyir-dua” sözlərini ayırd edə bilməsin. Bunun səbəbi həm də hər iki ifadənin ivritdəki rəqəmsal ekvivalentinin eyni rəqəm – 502 olmasıdır.

Lakin XX əsrin ən hörmətli ravvinlərindən biri olan Xafets Xaim (1838–1933) “Mişna Brura” traktatında deyir ki, “insan Purimdə sevinci artırmalıdır, lakin sərxoş olub vəhşilik və axmaqlıq etməməlidir, çünki söhbət yəhudi xalqının qaçılmaz məhvdən möcüzəvi xilasının xatirəsinə olan sevinclə bağlıdır”. “Şulxan Arux” qaydalar toplusuna əlavələrdə isə qeyd olunur ki, “insan adətən içdiyindən artıq içməli, yuxuya getməli və pis Amanı saleh Mordexaydan ayırd edə bilməməlidir”. Deməli, məsələ içilən şərabın miqdarında deyil, möcüzəvi xilasın sevincini dərk etməkdədir.

E.ə. 161-ci ilin Adar ayının 13-də (Xanuka dövründə) Yəhuda Makkaveyin qoşunları İerusalim Məbədini dağıtmaqla hədələyən Nikanor başçılığındakı yunanları məğlub etdi. Bu gün yəhudi xalqı üçün bayram – Nikanor Günü oldu və Purim möcüzəsi 194 il sonra eyni Adar ayının 13-də təkrarlandı! Bu bayram İkinci Məbədin dağıdılmasına qədər qeyd olunurdu, sonra ləğv edildi.

Təxminən iki yarım minillik tarix boyu ilahi qayda dəfələrlə yəhudiləri tam məhvdən və uzun illər əziyyətdən xilas etmişdir. Belə ki, Purim günlərində Rusiya çarı I Nikolay (bəzi versiyalara görə, özünü öldürmüş) qəflətən vəfat etdi. O, qatı antisemit və yəhudilərin təqibçisi idi, 30 illik hakimiyyəti dövründə qəbul etdiyi 1200 fərmandan 600-ü yəhudilərə qarşı idi.

Purim günlərində II Nikolay taxtdan imtina etdi və bu, Rusiya İmperiyasında “yəhudi məskən zolağı”nda yaşayan yəhudilərin yüz illərlə davam edən qeyri-azadlığına son qoydu. 1943-cü ilin Purim ərəfəsində Stalinqrad döyüşündə alman ordusu məğlub edildi və bu, İkinci Dünya Müharibəsində Almaniyanın tam məğlubiyyətinin başlanğıcı oldu. Nəhayət, Purim günlərində yəhudilərə qarşı qanlı repressiyaya hazırlaşan Stalin vəfat etdi.

Ümid edək ki, bu il Purim günlərində də yəhudi xalqının bütün düşmənləri üzərində qələbənin şahidi olacağıq! Qoy belə olsun! Purim sameax!

Yakov İovnoviç tərəfindən hazırlanmışdır

Yəhudi təqviminin 3404-cü ilində (2381 il əvvəl) Nisan ayının 13-də Farsda (Persiyada) yüksək vəzifəli şəxs Aman təşəbbüsü ilə o dövrdə 127 ölkəni əhatə edən imperiyanın bütün yəhudilərinin məhv edilməsi haqqında fərman verildi. Fərmanın icrası elanından 11 ay sonra – Adar ayının 13-də müəyyən edildi, çünki Aman tərəfindən atılan püşk Adar ayına düşmüşdü. İvrit dilində “püşk” – “pur”dur. Bayramın adı da buradan – “Purim” yaranmışdır. Hadisələrin sonu məlumdur: yəhudilər xilas oldu, pis niyyətli Aman isə asıldı. O vaxtdan bəri Adarın 14-ü (2025-ci ildə, 13 mart axşamından) Purim kimi qeyd olunur. Bu, bayram sayılmır, çünki Tövratda bayram kimi qeyd olunmayıb. Bu gündə “Purim sameax” deyilir, “Xaq sameax!” deyil.

İnanca görə, Məsih gəldikdən sonra Purim əsas bayram gününə çevriləcək, çünki Purim yəhudi xalqının məhvdən xilas olmasını simvolizə edir. Yəhudi xalqının İsrail Torpağına daxil olduğu dövrdə şəhər divarları olan şəhərlərdə Purim ertəsi gün, yəni Adarın 15-də (2025-ci ildə, 14 mart axşamından) qeyd olunur. İsraildə bu şəhərlər İerusalim, Hevron, Sfad və Loddur. Purim ərəfəsində Ester Orucu tutulur. 2025-ci ildə Adarın 15-i şənbə gününə düşür, bu gündə oruc tutmaq olmaz, buna görə oruc 13 mart 2025-ci il, cümə axşamına (səhərdən axşama qədər) keçirilir. Adarın 15-dəki qeyd etmə Şuşan-Purim adlanır (Şuşan Purim hadisələrinin baş verdiyi Fars paytaxtının adıdır).

Ənənəyə görə, Purim günü Ester Kitabını iki dəfə (axşam və səhər) dinləmək, hədiyyələr göndərmək, xüsusilə kasıblara, və şərabla ziyafət təşkil etmək əmr olunur, çünki Ester Kitabında ziyafətlər (Ahaşveroşun, Vaştinin və Esterin iki ziyafəti) təsvir olunur. Bu zaman şərabı o qədər içmək olar ki, içən “pis Amana lənət” və “saleh Mordexaya xeyir-dua” sözlərini ayırd edə bilməsin. Bunun səbəbi həm də hər iki ifadənin ivritdəki rəqəmsal ekvivalentinin eyni rəqəm – 502 olmasıdır.

Lakin XX əsrin ən hörmətli ravvinlərindən biri olan Xafets Xaim (1838–1933) “Mişna Brura” traktatında deyir ki, “insan Purimdə sevinci artırmalıdır, lakin sərxoş olub vəhşilik və axmaqlıq etməməlidir, çünki söhbət yəhudi xalqının qaçılmaz məhvdən möcüzəvi xilasının xatirəsinə olan sevinclə bağlıdır”. “Şulxan Arux” qaydalar toplusuna əlavələrdə isə qeyd olunur ki, “insan adətən içdiyindən artıq içməli, yuxuya getməli və pis Amanı saleh Mordexaydan ayırd edə bilməməlidir”. Deməli, məsələ içilən şərabın miqdarında deyil, möcüzəvi xilasın sevincini dərk etməkdədir.

E.ə. 161-ci ilin Adar ayının 13-də (Xanuka dövründə) Yəhuda Makkaveyin qoşunları İerusalim Məbədini dağıtmaqla hədələyən Nikanor başçılığındakı yunanları məğlub etdi. Bu gün yəhudi xalqı üçün bayram – Nikanor Günü oldu və Purim möcüzəsi 194 il sonra eyni Adar ayının 13-də təkrarlandı! Bu bayram İkinci Məbədin dağıdılmasına qədər qeyd olunurdu, sonra ləğv edildi.

Təxminən iki yarım minillik tarix boyu ilahi qayda dəfələrlə yəhudiləri tam məhvdən və uzun illər əziyyətdən xilas etmişdir. Belə ki, Purim günlərində Rusiya çarı I Nikolay (bəzi versiyalara görə, özünü öldürmüş) qəflətən vəfat etdi. O, qatı antisemit və yəhudilərin təqibçisi idi, 30 illik hakimiyyəti dövründə qəbul etdiyi 1200 fərmandan 600-ü yəhudilərə qarşı idi.

Purim günlərində II Nikolay taxtdan imtina etdi və bu, Rusiya İmperiyasında “yəhudi məskən zolağı”nda yaşayan yəhudilərin yüz illərlə davam edən qeyri-azadlığına son qoydu. 1943-cü ilin Purim ərəfəsində Stalinqrad döyüşündə alman ordusu məğlub edildi və bu, İkinci Dünya Müharibəsində Almaniyanın tam məğlubiyyətinin başlanğıcı oldu. Nəhayət, Purim günlərində yəhudilərə qarşı qanlı repressiyaya hazırlaşan Stalin vəfat etdi.

Ümid edək ki, bu il Purim günlərində də yəhudi xalqının bütün düşmənləri üzərində qələbənin şahidi olacağıq! Qoy belə olsun! Purim sameax!

Yakov İovnoviç tərəfindən hazırlanmışdır

Yəhudi təqviminin 3404-cü ilində (2381 il əvvəl) Nisan ayının 13-də Farsda (Persiyada) yüksək vəzifəli şəxs Aman təşəbbüsü ilə o dövrdə 127 ölkəni əhatə edən imperiyanın bütün yəhudilərinin məhv edilməsi haqqında fərman verildi. Fərmanın icrası elanından 11 ay sonra – Adar ayının 13-də müəyyən edildi, çünki Aman tərəfindən atılan püşk Adar ayına düşmüşdü. İvrit dilində “püşk” – “pur”dur. Bayramın adı da buradan – “Purim” yaranmışdır. Hadisələrin sonu məlumdur: yəhudilər xilas oldu, pis niyyətli Aman isə asıldı. O vaxtdan bəri Adarın 14-ü (2025-ci ildə, 13 mart axşamından) Purim kimi qeyd olunur. Bu, bayram sayılmır, çünki Tövratda bayram kimi qeyd olunmayıb. Bu gündə “Purim sameax” deyilir, “Xaq sameax!” deyil.

İnanca görə, Məsih gəldikdən sonra Purim əsas bayram gününə çevriləcək, çünki Purim yəhudi xalqının məhvdən xilas olmasını simvolizə edir. Yəhudi xalqının İsrail Torpağına daxil olduğu dövrdə şəhər divarları olan şəhərlərdə Purim ertəsi gün, yəni Adarın 15-də (2025-ci ildə, 14 mart axşamından) qeyd olunur. İsraildə bu şəhərlər İerusalim, Hevron, Sfad və Loddur. Purim ərəfəsində Ester Orucu tutulur. 2025-ci ildə Adarın 15-i şənbə gününə düşür, bu gündə oruc tutmaq olmaz, buna görə oruc 13 mart 2025-ci il, cümə axşamına (səhərdən axşama qədər) keçirilir. Adarın 15-dəki qeyd etmə Şuşan-Purim adlanır (Şuşan Purim hadisələrinin baş verdiyi Fars paytaxtının adıdır).

Ənənəyə görə, Purim günü Ester Kitabını iki dəfə (axşam və səhər) dinləmək, hədiyyələr göndərmək, xüsusilə kasıblara, və şərabla ziyafət təşkil etmək əmr olunur, çünki Ester Kitabında ziyafətlər (Ahaşveroşun, Vaştinin və Esterin iki ziyafəti) təsvir olunur. Bu zaman şərabı o qədər içmək olar ki, içən “pis Amana lənət” və “saleh Mordexaya xeyir-dua” sözlərini ayırd edə bilməsin. Bunun səbəbi həm də hər iki ifadənin ivritdəki rəqəmsal ekvivalentinin eyni rəqəm – 502 olmasıdır.

Lakin XX əsrin ən hörmətli ravvinlərindən biri olan Xafets Xaim (1838–1933) “Mişna Brura” traktatında deyir ki, “insan Purimdə sevinci artırmalıdır, lakin sərxoş olub vəhşilik və axmaqlıq etməməlidir, çünki söhbət yəhudi xalqının qaçılmaz məhvdən möcüzəvi xilasının xatirəsinə olan sevinclə bağlıdır”. “Şulxan Arux” qaydalar toplusuna əlavələrdə isə qeyd olunur ki, “insan adətən içdiyindən artıq içməli, yuxuya getməli və pis Amanı saleh Mordexaydan ayırd edə bilməməlidir”. Deməli, məsələ içilən şərabın miqdarında deyil, möcüzəvi xilasın sevincini dərk etməkdədir.

E.ə. 161-ci ilin Adar ayının 13-də (Xanuka dövründə) Yəhuda Makkaveyin qoşunları İerusalim Məbədini dağıtmaqla hədələyən Nikanor başçılığındakı yunanları məğlub etdi. Bu gün yəhudi xalqı üçün bayram – Nikanor Günü oldu və Purim möcüzəsi 194 il sonra eyni Adar ayının 13-də təkrarlandı! Bu bayram İkinci Məbədin dağıdılmasına qədər qeyd olunurdu, sonra ləğv edildi.

Təxminən iki yarım minillik tarix boyu ilahi qayda dəfələrlə yəhudiləri tam məhvdən və uzun illər əziyyətdən xilas etmişdir. Belə ki, Purim günlərində Rusiya çarı I Nikolay (bəzi versiyalara görə, özünü öldürmüş) qəflətən vəfat etdi. O, qatı antisemit və yəhudilərin təqibçisi idi, 30 illik hakimiyyəti dövründə qəbul etdiyi 1200 fərmandan 600-ü yəhudilərə qarşı idi.

Purim günlərində II Nikolay taxtdan imtina etdi və bu, Rusiya İmperiyasında “yəhudi məskən zolağı”nda yaşayan yəhudilərin yüz illərlə davam edən qeyri-azadlığına son qoydu. 1943-cü ilin Purim ərəfəsində Stalinqrad döyüşündə alman ordusu məğlub edildi və bu, İkinci Dünya Müharibəsində Almaniyanın tam məğlubiyyətinin başlanğıcı oldu. Nəhayət, Purim günlərində yəhudilərə qarşı qanlı repressiyaya hazırlaşan Stalin vəfat etdi.

Ümid edək ki, bu il Purim günlərində də yəhudi xalqının bütün düşmənləri üzərində qələbənin şahidi olacağıq! Qoy belə olsun! Purim sameax!

Yakov İovnoviç tərəfindən hazırlanmışdır

Tarixdə ilk antisemit Amalek olmuşdur – Esavın ilk oğlu Elifazın oğlu və eyni zamanda Elifazın qeyri-qanuni qızı olan Timnanın oğlu. Bu, Amalekin qohumluq əlaqəsi nəticəsində doğulduğunu göstərir. Tövratın sonuncu, beşinci kitabı “Dvarim”də (25:17) belə deyilir: “Misirdən çıxarkən yolda Amalekin sənə nə etdiyini unutma. O, səni yolda qarşıladı və arxada qalan bütün zəifləri qırdı, sən isə yorğun və taqətsiz idin...”. Tövratın bu sözləri hər il Purim bayramından əvvəlki şənbə günü oxunur və yəhudi ənənəsinə görə, həm kişilər, həm də qadınlar tərəfindən dinlənilməsi məcburidir. Amalek amalekitlər qəbiləsinin başçısı idi. Peyğəmbər Şmuelin birinci kitabında deyilir ki, ilk yəhudi padşahı Şaul Allahın əmri ilə Amalekin varisləri və tərəfdarları, o cümlədən görkəmli antisemit Aqat başda olmaqla, hamısını məhv etmək tapşırığını almışdı. Şaul bu əmri demək olar ki, tam yerinə yetirdi, lakin Aqatı sağ buraxdı və Aqat edamdan əvvəl varis dünyaya gətirməyə müvəffəq oldu. Beləliklə, yəhudi ənənəsinə görə, antisemitlərin nəsli bu günə qədər davam edir. Onların sayı nə qədərdir və yəhudilərə nifrətin mənası nədir? Axı yəhudiləri həmişə və hər yerdə sevməyiblər: qədim Romada, orta əsrlər İspaniyasında, Rusiya İmperiyasında, müasir maarifçi Avropada. Roma patrisisi, ispan baronu, kasıb rus kəndlisi və 20-ci əsrin otuzuncu illərinin ikinci yarısında alman faşisti arasında antisemitizmdən başqa nə ortaq cəhət var?

Bir neçə il əvvəl (2019-cu ildə) İftiraya Qarşı Liqa (ADL) sorğu keçirdi və müxtəlif ölkələrdə antisemitizmin ümumi reytinqini müəyyənləşdirdi. Yəhudilərə ən yüksək mənfi münasibət səviyyəsi iki qonşu ölkədə qeydə alındı: Türkiyə (69%) və Yunanıstan (67%), onlardan bir qədər geridə Ermənistan (58%), İran (56%), daha sonra 10% fərqlə Polşa (45%) və Serbiya (42%). Fələstin Muxtariyyətində və Qəzzada sorğu keçirilmədi, bəlkə də ona görə ki, onlar tanınmış dövlət qurumları deyil. Paradoksal olsa da, fakt budur ki, sadalanan bütün ölkələrdə yəhudi əhalisinin faizi son dərəcə aşağıdır: Türkiyədə – 0.025%, Yunanıstanda – 0.05%, Ermənistanda – 0.035%, İranda – 0.035%, Polşada – 0.6%. Yəni bu ölkələrin əhalisinin son onilliklər ərzində yəhudilərlə birbaşa təması olmayıb. Sadalanan ölkələrin əksəriyyətinin rəsmi təbliğatı yəhudilərlə bağlı heç bir problemin olmadığını iddia edir və hətta keçmişdə çiçəklənmiş yəhudi icmalarının qalıqlarına qayğı göstərmə illüziyası yaratmağa çalışır. Onlar problemi İsrail Dövlətinin mövcudluğunda görürlər ki, bu, heç olmasa, İsraillə birbaşa münaqişə səbəblərinin olmaması ilə izaholunmazdır. Məsələn, İranda rejim dəyişikliyindən əvvəl İsrail devrilmiş İran hökmdarı ilə əlaqədə idisə, bu, İranın İsraili məhv etmək tələbinə heç bir legitimlik vermir. Aydındır ki, İranın İsrailə nifrətinin nə coğrafi, nə siyasi, nə də başqa bir əsası yoxdur. Türkiyədə İsrailə qarşı kəskin çıxışlar, hakim rejimin razılığı ilə baş verir ki, bu da izaholunmazdır, çünki bir neçə həftə əvvəl Türkiyənin müxtəlif mallar və kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalçıları İsrail bazarları ilə fəal əlaqədə idilər, Türkiyənin kurort otellərində istirahət israillilər üçün xüsusilə cəlbedici idi və Türkiyənin hökmdarı İsrailə rəsmi səfərə hazırlaşırdı. Lakin 7 oktyabr hadisələrindən sonra bir neçə gün ərzində hər şey dayandırıldı, hətta İsrailə pomidor tədarük edən topdansatışçı İsraillə əlaqələri səbəbindən hakim partiyanın üzvlüyündən rüsvaycasına xaric edildi ki, bu, sağlam düşüncə çərçivəsindən kənara çıxır. Məsələ, əlbəttə, İsraildə deyil. Əgər məsələ həqiqətən İsraildə olsaydı, illərlə davam edən iqtisadi əməkdaşlıq mümkün olmazdı.

İnsanlığın minilliklər boyu mövcudluğu ərzində hər bir cəmiyyətdə insanlar arasında qarşılıqlı münasibətlərə dair qaydalar olub, baxmayaraq ki, uzun müddət bu qaydalar bəyanat şəklində ifadə olunmayıb. Lakin həmişə və bütün dövrlərdə insanlar qarşılıqlı təmaslarda varlığın əsas məsələlərinə münasibətlərini bildiriblər:

• öldürmək hüququ,
• insanın azadlığına və mülkiyyətinə təcavüz hüququ,
• yalan şahidlik etmək və ya bunu qəbul etmək hüququ,
• zinakarlığın inkarı və ya qəbulu,
• ailənin bütövlüyünün qorunması.

3336 il əvvəl yəhudi xalqı adlanan bir cəmiyyət bu öhdəlikləri, xüsusilə aşağıdakı beş əmri (əmr) qəbul etdi:

• Öldürmə!
• Zina etmə!
• Oğurlama!
• Yalan şahidlik etmə!
• Qonşunun evinə, arvadına, quluna (qarabaşına), öküzünə (eşşəyinə) və ya qonşunun malik olduğu hər şeyə tamah salma!

Bu insan münasibətləri qanunları o uzaq dövrdə digər xalqlar tərəfindən də nəzərdən keçirilmiş, lakin rədd edilmişdi. Hələ 500 il əvvəl, Şekspir dövründə cəmiyyət insanlar ilə yırtıcı heyvanlar arasında ictimai duel təşkil etməyi, heyvanın insanı parçalamasından əylənməyi məqbul sayırdı. Lakin zaman keçdikcə, 3336 il əvvəl qəbul edilmiş qarşılıqlı davranış qaydaları demək olar ki, bütün dövlətlərin rəsmi qanunlarına çevrildi və onların pozulması cəza, azadlıqdan məhrum etmə, bəzən isə xüsusilə ağır cinayətlərə görə həyatdan məhrum etmə ilə nəticələnir. Əslində cəmiyyətin alternativi yox idi: bu insan münasibətləri əsaslarını qanun kimi qəbul etməsəydi, onun mövcudluğu sual altında qalardı. Lakin yüzlərlə il ərzində əvvəlcə yəhudi xalqı tərəfindən qəbul edilmiş mənəvi prinsiplər bəzi insanların etirazına səbəb olmuş və olur. Onlar bu qanunların normal davranış qaydaları olduğunu dərk etsələr də, birbaşa münasibətlərini ifadə edə bilmirlər, lakin daxilən bu qanunlara qarşı çıxır və qəzəblərini onların qəbulunda iştirak etmiş olanlara yönəldirlər.

Tarixdə ilk antisemit Amalek bu qanunlara qarşı çıxdı, çünki yəhudilər bu əmrləri qəbul etməyə hazırlaşırdılar (o, hücumunu əmrlər qəbul edilməzdən əvvəl həyata keçirdi). Bu, əmrlərin tətbiqinin qarşısını almaq cəhdi idi. Amalekdən sonra bütün dövrlərdə onun davamçıları və tərəfdarları cəmiyyətin yaşamalı olduğu əsasları daşıyan yəhudi xalqını məhv etmək üçün addımlar atdılar. Bu, Farsda Mordexay və Ester dövründə Amanın, Almaniyada Hitler və faşizmin, 20-ci əsrin ortalarında Stalin və kommunizmin, bu gün isə yəhudi xalqını fiziki və ya mənəvi olaraq məhv etməyə çalışanların etdiyi kimi oldu.

Adı çəkilən antisemitlər yəhudi xalqını fiziki olaraq yer üzündən silmək planları qurmuşdular. Lakin yəhudi xalqını mənəvi cəhətdən məhv etməyi hədəfləyənlər də olmuşdur. Məsələn, XV əsrin sonlarında İspaniya və Portuqaliya yəhudiləri seçim qarşısında qalmışdılar: ya başqa dinə keçmək (əmrlərdən imtina etmək), ya da ölkədən çıxarılmaq. Rusiya çarı I Nikolay, qatı antisemit olaraq, 30 illik hakimiyyəti dövründə 1200 çar fərmanı nəşr etdi, bunlardan 601-i əhalinin 1%-dən azını təşkil edən yəhudilərə qarşı idi. O, səkkiz yaşlı yəhudi uşaqlarını kantonist-rekrut kimi orduya cəlb etməklə yəhudiləri xristianlığa çevirmək niyyətində idi. Hər halda söhbət əmrlərdən məcburi imtinadan gedirdi. Antisemitizm aktiv və passiv ola bilər. Aktiv antisemitizm öz növbəsində zorakı və şifahi olaraq bölünür. Passiv antisemitizm isə daxili, açıq şəkildə ifadə olunmayan yəhudilərə qarşı mənfi münasibəti nəzərdə tutur.

Aktiv antisemitizm zorakılıq tətbiqi və normal həyata maneələrlə xarakterizə olunur. Şifahi antisemitizm isə ictimai sahədə, mətbuatda, kütləvi informasiya vasitələrində, gündəlik həyatda antisemit xarakterli çıxışlarla ifadə olunur. Təhrikedici şifahi antisemitizmin bariz nümunəsi BMT-nin fəaliyyətidir ki, o, öz səylərini və Beynəlxalq Məhkəmə, İnsan Haqları Komitəsi, YUNESKO, ÜST, UNRWA kimi ayrı-ayrı təşkilatların səylərini İsrail Dövlətinə qarşı mübarizəyə yönəldir. Fiziki zorakılıqla antisemitizm tarix boyu və indi də hər hansı, bəzən gülünc səbəblərdən yəhudilərə qarşı poqromlar şəklində özünü göstərir. Keçmişdə epidemiyaların yayılması, təbii fəlakətlər və s. kimi uydurma ittihamlarla yəhudilərə qarşı saysız-hesabsız poqromlar olmuşdur. Xüsusilə, qeyri-yəhudilərin Pesax matsası hazırlamaq üçün qanından istifadə məqsədilə öldürülməsi ittihamları və Beylis məhkəməsi kimi uzunmüddətli, böhtan əsasında qurulan proseslər buna misaldır.

Bu ittihamlar əsassızdır, çünki yəhudi ənənəsinə görə qanın istifadəsi hər hansı formada tamamilə qadağandır, matsanın hazırlanmasında isə yalnız un və su istifadə olunur. Yəhudilərə qarşı nifrət ehtiyacını bu qədər dərin hiss etmək üçün hansı səviyyədə olmalı ki, bu mənasız ittihamlara ciddi yanaşılsın? Poqromlar və zorakı hərəkətlər həmişə təkcə qətllərlə deyil, həm də talan, yəhudi əmlakının oğurlanması ilə müşayiət olunub – bu, “öldürmə” və “oğurlama” əmrlərinə birbaşa müqavimətdir. Bu, əsrlər boyu belə olub və bu gün də belədir. Ən son nümunə – 2023-cü il oktyabrın 7-də Qəzza sektoru ilə sərhəddəki İsrail ərazilərində HAMAS quldurları tərəfindən törədilən qətləamdır. Bu halda da əmrlərin inkarı açıq-aşkar görünür: “öldürmə” – qətl etdilər, “insanları, əmlakı oğurlama” – oğurladılar, “zina etmə” – təcavüz etdilər, “yalan danışma” – yalan danışdılar.

Buna əlavə etsək ki, bütün bu vəhşiliklər şənbə günü (əmrlərin digər hissəsində qeyd olunan) və Tövratın illik oxu dövrünün tamamlandığı gündə baş verib, bu cinayətlərin açıq-aşkar antisemit xarakter daşıdığı bəllidir (məlumat var ki, 7 oktyabr qətləamı əvvəlcə 2023-cü il aprelin 5-nə, yəhudilərin eyni əmrləri almaq üçün Misirdən çıxış tarixinə planlaşdırılmışdı). 21-ci əsrin bu vəhşiləri, insanlığın əsas dəyərlərini inkar edənlər dünya birliyi tərəfindən günahsız qurbanlar kimi təqdim olunur. Silah dağları, hətta gözə görünməyən yerlərdə, kiçik bir torpaq parçasında müharibə aparmaq üçün qurulan qalalar – bu, eyni antisemitizmin maddi ifadəsidir.

20-ci əsrin ortalarında Holokostdan, milyonlarla yəhudinin məhv edilməsindən və əmlaklarının talanmasından sonra antisemitizm uğurla yəhudi xalqından İsrail Dövlətinə keçirildi. Baxmayaraq ki, orada yeddi milyon yəhudi ilə yanaşı milyonlarla başqa millətlərdən olan vətəndaşlar yaşayır, antisemitlər İsraili ittiham edərkən bütün dövrlərin və xalqların sələflərinin nəzərdə tutduqlarını nəzərdə tuturlar. “Maarifçilik əsri”ndə yəhudilərin yaşamaq hüququnu inkar etmək qəbul olunmur. Buna görə əmrlərin özlərinin inkarı əhalisinin çoxluğunu yəhudilərin təşkil etdiyi İsrail Dövlətinə yönəldilir. Həmçinin “sionizm” anlayışı – Yaratıcının niyyətinə görə, insanlar arasında qarşılıqlı münasibətlərin əsas prinsiplərinin reallaşmalı olduğu torpaqda yəhudi xalqının toplanması inkar edilir və antisemitlər tərəfindən bütün bəşəriyyətə qarşı müharibə elanı kimi qəbul olunur. Xeyr, yəhudilərin uzun burunları, matsanı doldurulmuş balıqla yemək adətləri, şənbə günü səyahət etməmələri və paya taxmaları yəhudilərə, İsrailə və sionizmə qarşı nifrətə səbəb olmur.

Bu xüsusiyyətlər artıq yəhudilərə xas deyil. Antisemitin daxilində etiraza səbəb olan, tarixdə ilk dəfə yəhudilərin razılaşdığı insan münasibətlərinin əsaslarıdır. Onlar instinktiv olaraq yəhudilər, sionistlər və ya İsrail Dövləti haqqında xatırlayanda, görəndə, eşidəndə və ya danışanda onun qəzəbini oyadır. Müzakirə olunan beş əmrin yüksək səviyyədə rədd edilməsinin antisemitizmin yüksək səviyyəsinə uyğun gəlməsinin parlaq nümunəsi Cənubi Afrika Respublikasıdır ki, o, dünyada qətllərin sayına görə birinci, təcavüzə görə ikinci, ümumi cinayətkarlıq səviyyəsinə görə üçüncü yerdədir. Təəccüblü deyil ki, Cənubi Afrika Respublikasının İsrail Dövlətinə münasibəti son dərəcə mənfidir. Nəticədə, məhz bu dövlət BMT-nin Haaqadakı Beynəlxalq Məhkəməsinə İsrailə qarşı uydurma soyqırım ittihamı ilə iddia qaldırdı (bu ittiham keçmişdə yəhudilərin Pesax matsası hazırlamaq üçün körpələri qan istifadəsi məqsədilə öldürməsi ittihamlarına necə də bənzəyir!).

Nəticə: Müasir cəmiyyətin antisemitlərin İsrail Dövlətinə və yəhudilərə qarşı mübarizəsində neytral olan hissəsi aydın şəkildə anlamalıdır ki, İsrail və yəhudilərdən sonra növbə “Öldürmə!”, “Oğurlama!”, “Zina etmə!”, “Yalan şahidlik etmə!” prinsiplərinin boş sözlər deyil, varlığın əsası hesab edənlərə çatacaq.

Yakov İovnoviç

Tarixdə ilk antisemit Amalek olmuşdur – Esavın ilk oğlu Elifazın oğlu və eyni zamanda Elifazın qeyri-qanuni qızı olan Timnanın oğlu. Bu, Amalekin qohumluq əlaqəsi nəticəsində doğulduğunu göstərir. Tövratın sonuncu, beşinci kitabı “Dvarim”də (25:17) belə deyilir: “Misirdən çıxarkən yolda Amalekin sənə nə etdiyini unutma. O, səni yolda qarşıladı və arxada qalan bütün zəifləri qırdı, sən isə yorğun və taqətsiz idin...”. Tövratın bu sözləri hər il Purim bayramından əvvəlki şənbə günü oxunur və yəhudi ənənəsinə görə, həm kişilər, həm də qadınlar tərəfindən dinlənilməsi məcburidir. Amalek amalekitlər qəbiləsinin başçısı idi. Peyğəmbər Şmuelin birinci kitabında deyilir ki, ilk yəhudi padşahı Şaul Allahın əmri ilə Amalekin varisləri və tərəfdarları, o cümlədən görkəmli antisemit Aqat başda olmaqla, hamısını məhv etmək tapşırığını almışdı. Şaul bu əmri demək olar ki, tam yerinə yetirdi, lakin Aqatı sağ buraxdı və Aqat edamdan əvvəl varis dünyaya gətirməyə müvəffəq oldu. Beləliklə, yəhudi ənənəsinə görə, antisemitlərin nəsli bu günə qədər davam edir. Onların sayı nə qədərdir və yəhudilərə nifrətin mənası nədir? Axı yəhudiləri həmişə və hər yerdə sevməyiblər: qədim Romada, orta əsrlər İspaniyasında, Rusiya İmperiyasında, müasir maarifçi Avropada. Roma patrisisi, ispan baronu, kasıb rus kəndlisi və 20-ci əsrin otuzuncu illərinin ikinci yarısında alman faşisti arasında antisemitizmdən başqa nə ortaq cəhət var?

Bir neçə il əvvəl (2019-cu ildə) İftiraya Qarşı Liqa (ADL) sorğu keçirdi və müxtəlif ölkələrdə antisemitizmin ümumi reytinqini müəyyənləşdirdi. Yəhudilərə ən yüksək mənfi münasibət səviyyəsi iki qonşu ölkədə qeydə alındı: Türkiyə (69%) və Yunanıstan (67%), onlardan bir qədər geridə Ermənistan (58%), İran (56%), daha sonra 10% fərqlə Polşa (45%) və Serbiya (42%). Fələstin Muxtariyyətində və Qəzzada sorğu keçirilmədi, bəlkə də ona görə ki, onlar tanınmış dövlət qurumları deyil. Paradoksal olsa da, fakt budur ki, sadalanan bütün ölkələrdə yəhudi əhalisinin faizi son dərəcə aşağıdır: Türkiyədə – 0.025%, Yunanıstanda – 0.05%, Ermənistanda – 0.035%, İranda – 0.035%, Polşada – 0.6%. Yəni bu ölkələrin əhalisinin son onilliklər ərzində yəhudilərlə birbaşa təması olmayıb. Sadalanan ölkələrin əksəriyyətinin rəsmi təbliğatı yəhudilərlə bağlı heç bir problemin olmadığını iddia edir və hətta keçmişdə çiçəklənmiş yəhudi icmalarının qalıqlarına qayğı göstərmə illüziyası yaratmağa çalışır. Onlar problemi İsrail Dövlətinin mövcudluğunda görürlər ki, bu, heç olmasa, İsraillə birbaşa münaqişə səbəblərinin olmaması ilə izaholunmazdır. Məsələn, İranda rejim dəyişikliyindən əvvəl İsrail devrilmiş İran hökmdarı ilə əlaqədə idisə, bu, İranın İsraili məhv etmək tələbinə heç bir legitimlik vermir. Aydındır ki, İranın İsrailə nifrətinin nə coğrafi, nə siyasi, nə də başqa bir əsası yoxdur. Türkiyədə İsrailə qarşı kəskin çıxışlar, hakim rejimin razılığı ilə baş verir ki, bu da izaholunmazdır, çünki bir neçə həftə əvvəl Türkiyənin müxtəlif mallar və kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalçıları İsrail bazarları ilə fəal əlaqədə idilər, Türkiyənin kurort otellərində istirahət israillilər üçün xüsusilə cəlbedici idi və Türkiyənin hökmdarı İsrailə rəsmi səfərə hazırlaşırdı. Lakin 7 oktyabr hadisələrindən sonra bir neçə gün ərzində hər şey dayandırıldı, hətta İsrailə pomidor tədarük edən topdansatışçı İsraillə əlaqələri səbəbindən hakim partiyanın üzvlüyündən rüsvaycasına xaric edildi ki, bu, sağlam düşüncə çərçivəsindən kənara çıxır. Məsələ, əlbəttə, İsraildə deyil. Əgər məsələ həqiqətən İsraildə olsaydı, illərlə davam edən iqtisadi əməkdaşlıq mümkün olmazdı.

İnsanlığın minilliklər boyu mövcudluğu ərzində hər bir cəmiyyətdə insanlar arasında qarşılıqlı münasibətlərə dair qaydalar olub, baxmayaraq ki, uzun müddət bu qaydalar bəyanat şəklində ifadə olunmayıb. Lakin həmişə və bütün dövrlərdə insanlar qarşılıqlı təmaslarda varlığın əsas məsələlərinə münasibətlərini bildiriblər:

• öldürmək hüququ,
• insanın azadlığına və mülkiyyətinə təcavüz hüququ,
• yalan şahidlik etmək və ya bunu qəbul etmək hüququ,
• zinakarlığın inkarı və ya qəbulu,
• ailənin bütövlüyünün qorunması.

3336 il əvvəl yəhudi xalqı adlanan bir cəmiyyət bu öhdəlikləri, xüsusilə aşağıdakı beş əmri (əmr) qəbul etdi:

• Öldürmə!
• Zina etmə!
• Oğurlama!
• Yalan şahidlik etmə!
• Qonşunun evinə, arvadına, quluna (qarabaşına), öküzünə (eşşəyinə) və ya qonşunun malik olduğu hər şeyə tamah salma!

Bu insan münasibətləri qanunları o uzaq dövrdə digər xalqlar tərəfindən də nəzərdən keçirilmiş, lakin rədd edilmişdi. Hələ 500 il əvvəl, Şekspir dövründə cəmiyyət insanlar ilə yırtıcı heyvanlar arasında ictimai duel təşkil etməyi, heyvanın insanı parçalamasından əylənməyi məqbul sayırdı. Lakin zaman keçdikcə, 3336 il əvvəl qəbul edilmiş qarşılıqlı davranış qaydaları demək olar ki, bütün dövlətlərin rəsmi qanunlarına çevrildi və onların pozulması cəza, azadlıqdan məhrum etmə, bəzən isə xüsusilə ağır cinayətlərə görə həyatdan məhrum etmə ilə nəticələnir. Əslində cəmiyyətin alternativi yox idi: bu insan münasibətləri əsaslarını qanun kimi qəbul etməsəydi, onun mövcudluğu sual altında qalardı. Lakin yüzlərlə il ərzində əvvəlcə yəhudi xalqı tərəfindən qəbul edilmiş mənəvi prinsiplər bəzi insanların etirazına səbəb olmuş və olur. Onlar bu qanunların normal davranış qaydaları olduğunu dərk etsələr də, birbaşa münasibətlərini ifadə edə bilmirlər, lakin daxilən bu qanunlara qarşı çıxır və qəzəblərini onların qəbulunda iştirak etmiş olanlara yönəldirlər.

Tarixdə ilk antisemit Amalek bu qanunlara qarşı çıxdı, çünki yəhudilər bu əmrləri qəbul etməyə hazırlaşırdılar (o, hücumunu əmrlər qəbul edilməzdən əvvəl həyata keçirdi). Bu, əmrlərin tətbiqinin qarşısını almaq cəhdi idi. Amalekdən sonra bütün dövrlərdə onun davamçıları və tərəfdarları cəmiyyətin yaşamalı olduğu əsasları daşıyan yəhudi xalqını məhv etmək üçün addımlar atdılar. Bu, Farsda Mordexay və Ester dövründə Amanın, Almaniyada Hitler və faşizmin, 20-ci əsrin ortalarında Stalin və kommunizmin, bu gün isə yəhudi xalqını fiziki və ya mənəvi olaraq məhv etməyə çalışanların etdiyi kimi oldu.

Adı çəkilən antisemitlər yəhudi xalqını fiziki olaraq yer üzündən silmək planları qurmuşdular. Lakin yəhudi xalqını mənəvi cəhətdən məhv etməyi hədəfləyənlər də olmuşdur. Məsələn, XV əsrin sonlarında İspaniya və Portuqaliya yəhudiləri seçim qarşısında qalmışdılar: ya başqa dinə keçmək (əmrlərdən imtina etmək), ya da ölkədən çıxarılmaq. Rusiya çarı I Nikolay, qatı antisemit olaraq, 30 illik hakimiyyəti dövründə 1200 çar fərmanı nəşr etdi, bunlardan 601-i əhalinin 1%-dən azını təşkil edən yəhudilərə qarşı idi. O, səkkiz yaşlı yəhudi uşaqlarını kantonist-rekrut kimi orduya cəlb etməklə yəhudiləri xristianlığa çevirmək niyyətində idi. Hər halda söhbət əmrlərdən məcburi imtinadan gedirdi. Antisemitizm aktiv və passiv ola bilər. Aktiv antisemitizm öz növbəsində zorakı və şifahi olaraq bölünür. Passiv antisemitizm isə daxili, açıq şəkildə ifadə olunmayan yəhudilərə qarşı mənfi münasibəti nəzərdə tutur.

Aktiv antisemitizm zorakılıq tətbiqi və normal həyata maneələrlə xarakterizə olunur. Şifahi antisemitizm isə ictimai sahədə, mətbuatda, kütləvi informasiya vasitələrində, gündəlik həyatda antisemit xarakterli çıxışlarla ifadə olunur. Təhrikedici şifahi antisemitizmin bariz nümunəsi BMT-nin fəaliyyətidir ki, o, öz səylərini və Beynəlxalq Məhkəmə, İnsan Haqları Komitəsi, YUNESKO, ÜST, UNRWA kimi ayrı-ayrı təşkilatların səylərini İsrail Dövlətinə qarşı mübarizəyə yönəldir. Fiziki zorakılıqla antisemitizm tarix boyu və indi də hər hansı, bəzən gülünc səbəblərdən yəhudilərə qarşı poqromlar şəklində özünü göstərir. Keçmişdə epidemiyaların yayılması, təbii fəlakətlər və s. kimi uydurma ittihamlarla yəhudilərə qarşı saysız-hesabsız poqromlar olmuşdur. Xüsusilə, qeyri-yəhudilərin Pesax matsası hazırlamaq üçün qanından istifadə məqsədilə öldürülməsi ittihamları və Beylis məhkəməsi kimi uzunmüddətli, böhtan əsasında qurulan proseslər buna misaldır.

Bu ittihamlar əsassızdır, çünki yəhudi ənənəsinə görə qanın istifadəsi hər hansı formada tamamilə qadağandır, matsanın hazırlanmasında isə yalnız un və su istifadə olunur. Yəhudilərə qarşı nifrət ehtiyacını bu qədər dərin hiss etmək üçün hansı səviyyədə olmalı ki, bu mənasız ittihamlara ciddi yanaşılsın? Poqromlar və zorakı hərəkətlər həmişə təkcə qətllərlə deyil, həm də talan, yəhudi əmlakının oğurlanması ilə müşayiət olunub – bu, “öldürmə” və “oğurlama” əmrlərinə birbaşa müqavimətdir. Bu, əsrlər boyu belə olub və bu gün də belədir. Ən son nümunə – 2023-cü il oktyabrın 7-də Qəzza sektoru ilə sərhəddəki İsrail ərazilərində HAMAS quldurları tərəfindən törədilən qətləamdır. Bu halda da əmrlərin inkarı açıq-aşkar görünür: “öldürmə” – qətl etdilər, “insanları, əmlakı oğurlama” – oğurladılar, “zina etmə” – təcavüz etdilər, “yalan danışma” – yalan danışdılar.

Buna əlavə etsək ki, bütün bu vəhşiliklər şənbə günü (əmrlərin digər hissəsində qeyd olunan) və Tövratın illik oxu dövrünün tamamlandığı gündə baş verib, bu cinayətlərin açıq-aşkar antisemit xarakter daşıdığı bəllidir (məlumat var ki, 7 oktyabr qətləamı əvvəlcə 2023-cü il aprelin 5-nə, yəhudilərin eyni əmrləri almaq üçün Misirdən çıxış tarixinə planlaşdırılmışdı). 21-ci əsrin bu vəhşiləri, insanlığın əsas dəyərlərini inkar edənlər dünya birliyi tərəfindən günahsız qurbanlar kimi təqdim olunur. Silah dağları, hətta gözə görünməyən yerlərdə, kiçik bir torpaq parçasında müharibə aparmaq üçün qurulan qalalar – bu, eyni antisemitizmin maddi ifadəsidir.

20-ci əsrin ortalarında Holokostdan, milyonlarla yəhudinin məhv edilməsindən və əmlaklarının talanmasından sonra antisemitizm uğurla yəhudi xalqından İsrail Dövlətinə keçirildi. Baxmayaraq ki, orada yeddi milyon yəhudi ilə yanaşı milyonlarla başqa millətlərdən olan vətəndaşlar yaşayır, antisemitlər İsraili ittiham edərkən bütün dövrlərin və xalqların sələflərinin nəzərdə tutduqlarını nəzərdə tuturlar. “Maarifçilik əsri”ndə yəhudilərin yaşamaq hüququnu inkar etmək qəbul olunmur. Buna görə əmrlərin özlərinin inkarı əhalisinin çoxluğunu yəhudilərin təşkil etdiyi İsrail Dövlətinə yönəldilir. Həmçinin “sionizm” anlayışı – Yaratıcının niyyətinə görə, insanlar arasında qarşılıqlı münasibətlərin əsas prinsiplərinin reallaşmalı olduğu torpaqda yəhudi xalqının toplanması inkar edilir və antisemitlər tərəfindən bütün bəşəriyyətə qarşı müharibə elanı kimi qəbul olunur. Xeyr, yəhudilərin uzun burunları, matsanı doldurulmuş balıqla yemək adətləri, şənbə günü səyahət etməmələri və paya taxmaları yəhudilərə, İsrailə və sionizmə qarşı nifrətə səbəb olmur.

Bu xüsusiyyətlər artıq yəhudilərə xas deyil. Antisemitin daxilində etiraza səbəb olan, tarixdə ilk dəfə yəhudilərin razılaşdığı insan münasibətlərinin əsaslarıdır. Onlar instinktiv olaraq yəhudilər, sionistlər və ya İsrail Dövləti haqqında xatırlayanda, görəndə, eşidəndə və ya danışanda onun qəzəbini oyadır. Müzakirə olunan beş əmrin yüksək səviyyədə rədd edilməsinin antisemitizmin yüksək səviyyəsinə uyğun gəlməsinin parlaq nümunəsi Cənubi Afrika Respublikasıdır ki, o, dünyada qətllərin sayına görə birinci, təcavüzə görə ikinci, ümumi cinayətkarlıq səviyyəsinə görə üçüncü yerdədir. Təəccüblü deyil ki, Cənubi Afrika Respublikasının İsrail Dövlətinə münasibəti son dərəcə mənfidir. Nəticədə, məhz bu dövlət BMT-nin Haaqadakı Beynəlxalq Məhkəməsinə İsrailə qarşı uydurma soyqırım ittihamı ilə iddia qaldırdı (bu ittiham keçmişdə yəhudilərin Pesax matsası hazırlamaq üçün körpələri qan istifadəsi məqsədilə öldürməsi ittihamlarına necə də bənzəyir!).

Nəticə: Müasir cəmiyyətin antisemitlərin İsrail Dövlətinə və yəhudilərə qarşı mübarizəsində neytral olan hissəsi aydın şəkildə anlamalıdır ki, İsrail və yəhudilərdən sonra növbə “Öldürmə!”, “Oğurlama!”, “Zina etmə!”, “Yalan şahidlik etmə!” prinsiplərinin boş sözlər deyil, varlığın əsası hesab edənlərə çatacaq.

Yakov İovnoviç

Tarixdə ilk antisemit Amalek olmuşdur – Esavın ilk oğlu Elifazın oğlu və eyni zamanda Elifazın qeyri-qanuni qızı olan Timnanın oğlu. Bu, Amalekin qohumluq əlaqəsi nəticəsində doğulduğunu göstərir. Tövratın sonuncu, beşinci kitabı “Dvarim”də (25:17) belə deyilir: “Misirdən çıxarkən yolda Amalekin sənə nə etdiyini unutma. O, səni yolda qarşıladı və arxada qalan bütün zəifləri qırdı, sən isə yorğun və taqətsiz idin...”. Tövratın bu sözləri hər il Purim bayramından əvvəlki şənbə günü oxunur və yəhudi ənənəsinə görə, həm kişilər, həm də qadınlar tərəfindən dinlənilməsi məcburidir. Amalek amalekitlər qəbiləsinin başçısı idi. Peyğəmbər Şmuelin birinci kitabında deyilir ki, ilk yəhudi padşahı Şaul Allahın əmri ilə Amalekin varisləri və tərəfdarları, o cümlədən görkəmli antisemit Aqat başda olmaqla, hamısını məhv etmək tapşırığını almışdı. Şaul bu əmri demək olar ki, tam yerinə yetirdi, lakin Aqatı sağ buraxdı və Aqat edamdan əvvəl varis dünyaya gətirməyə müvəffəq oldu. Beləliklə, yəhudi ənənəsinə görə, antisemitlərin nəsli bu günə qədər davam edir. Onların sayı nə qədərdir və yəhudilərə nifrətin mənası nədir? Axı yəhudiləri həmişə və hər yerdə sevməyiblər: qədim Romada, orta əsrlər İspaniyasında, Rusiya İmperiyasında, müasir maarifçi Avropada. Roma patrisisi, ispan baronu, kasıb rus kəndlisi və 20-ci əsrin otuzuncu illərinin ikinci yarısında alman faşisti arasında antisemitizmdən başqa nə ortaq cəhət var?

Bir neçə il əvvəl (2019-cu ildə) İftiraya Qarşı Liqa (ADL) sorğu keçirdi və müxtəlif ölkələrdə antisemitizmin ümumi reytinqini müəyyənləşdirdi. Yəhudilərə ən yüksək mənfi münasibət səviyyəsi iki qonşu ölkədə qeydə alındı: Türkiyə (69%) və Yunanıstan (67%), onlardan bir qədər geridə Ermənistan (58%), İran (56%), daha sonra 10% fərqlə Polşa (45%) və Serbiya (42%). Fələstin Muxtariyyətində və Qəzzada sorğu keçirilmədi, bəlkə də ona görə ki, onlar tanınmış dövlət qurumları deyil. Paradoksal olsa da, fakt budur ki, sadalanan bütün ölkələrdə yəhudi əhalisinin faizi son dərəcə aşağıdır: Türkiyədə – 0.025%, Yunanıstanda – 0.05%, Ermənistanda – 0.035%, İranda – 0.035%, Polşada – 0.6%. Yəni bu ölkələrin əhalisinin son onilliklər ərzində yəhudilərlə birbaşa təması olmayıb. Sadalanan ölkələrin əksəriyyətinin rəsmi təbliğatı yəhudilərlə bağlı heç bir problemin olmadığını iddia edir və hətta keçmişdə çiçəklənmiş yəhudi icmalarının qalıqlarına qayğı göstərmə illüziyası yaratmağa çalışır. Onlar problemi İsrail Dövlətinin mövcudluğunda görürlər ki, bu, heç olmasa, İsraillə birbaşa münaqişə səbəblərinin olmaması ilə izaholunmazdır. Məsələn, İranda rejim dəyişikliyindən əvvəl İsrail devrilmiş İran hökmdarı ilə əlaqədə idisə, bu, İranın İsraili məhv etmək tələbinə heç bir legitimlik vermir. Aydındır ki, İranın İsrailə nifrətinin nə coğrafi, nə siyasi, nə də başqa bir əsası yoxdur. Türkiyədə İsrailə qarşı kəskin çıxışlar, hakim rejimin razılığı ilə baş verir ki, bu da izaholunmazdır, çünki bir neçə həftə əvvəl Türkiyənin müxtəlif mallar və kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalçıları İsrail bazarları ilə fəal əlaqədə idilər, Türkiyənin kurort otellərində istirahət israillilər üçün xüsusilə cəlbedici idi və Türkiyənin hökmdarı İsrailə rəsmi səfərə hazırlaşırdı. Lakin 7 oktyabr hadisələrindən sonra bir neçə gün ərzində hər şey dayandırıldı, hətta İsrailə pomidor tədarük edən topdansatışçı İsraillə əlaqələri səbəbindən hakim partiyanın üzvlüyündən rüsvaycasına xaric edildi ki, bu, sağlam düşüncə çərçivəsindən kənara çıxır. Məsələ, əlbəttə, İsraildə deyil. Əgər məsələ həqiqətən İsraildə olsaydı, illərlə davam edən iqtisadi əməkdaşlıq mümkün olmazdı.

İnsanlığın minilliklər boyu mövcudluğu ərzində hər bir cəmiyyətdə insanlar arasında qarşılıqlı münasibətlərə dair qaydalar olub, baxmayaraq ki, uzun müddət bu qaydalar bəyanat şəklində ifadə olunmayıb. Lakin həmişə və bütün dövrlərdə insanlar qarşılıqlı təmaslarda varlığın əsas məsələlərinə münasibətlərini bildiriblər:

• öldürmək hüququ,
• insanın azadlığına və mülkiyyətinə təcavüz hüququ,
• yalan şahidlik etmək və ya bunu qəbul etmək hüququ,
• zinakarlığın inkarı və ya qəbulu,
• ailənin bütövlüyünün qorunması.

3336 il əvvəl yəhudi xalqı adlanan bir cəmiyyət bu öhdəlikləri, xüsusilə aşağıdakı beş əmri (əmr) qəbul etdi:

• Öldürmə!
• Zina etmə!
• Oğurlama!
• Yalan şahidlik etmə!
• Qonşunun evinə, arvadına, quluna (qarabaşına), öküzünə (eşşəyinə) və ya qonşunun malik olduğu hər şeyə tamah salma!

Bu insan münasibətləri qanunları o uzaq dövrdə digər xalqlar tərəfindən də nəzərdən keçirilmiş, lakin rədd edilmişdi. Hələ 500 il əvvəl, Şekspir dövründə cəmiyyət insanlar ilə yırtıcı heyvanlar arasında ictimai duel təşkil etməyi, heyvanın insanı parçalamasından əylənməyi məqbul sayırdı. Lakin zaman keçdikcə, 3336 il əvvəl qəbul edilmiş qarşılıqlı davranış qaydaları demək olar ki, bütün dövlətlərin rəsmi qanunlarına çevrildi və onların pozulması cəza, azadlıqdan məhrum etmə, bəzən isə xüsusilə ağır cinayətlərə görə həyatdan məhrum etmə ilə nəticələnir. Əslində cəmiyyətin alternativi yox idi: bu insan münasibətləri əsaslarını qanun kimi qəbul etməsəydi, onun mövcudluğu sual altında qalardı. Lakin yüzlərlə il ərzində əvvəlcə yəhudi xalqı tərəfindən qəbul edilmiş mənəvi prinsiplər bəzi insanların etirazına səbəb olmuş və olur. Onlar bu qanunların normal davranış qaydaları olduğunu dərk etsələr də, birbaşa münasibətlərini ifadə edə bilmirlər, lakin daxilən bu qanunlara qarşı çıxır və qəzəblərini onların qəbulunda iştirak etmiş olanlara yönəldirlər.

Tarixdə ilk antisemit Amalek bu qanunlara qarşı çıxdı, çünki yəhudilər bu əmrləri qəbul etməyə hazırlaşırdılar (o, hücumunu əmrlər qəbul edilməzdən əvvəl həyata keçirdi). Bu, əmrlərin tətbiqinin qarşısını almaq cəhdi idi. Amalekdən sonra bütün dövrlərdə onun davamçıları və tərəfdarları cəmiyyətin yaşamalı olduğu əsasları daşıyan yəhudi xalqını məhv etmək üçün addımlar atdılar. Bu, Farsda Mordexay və Ester dövründə Amanın, Almaniyada Hitler və faşizmin, 20-ci əsrin ortalarında Stalin və kommunizmin, bu gün isə yəhudi xalqını fiziki və ya mənəvi olaraq məhv etməyə çalışanların etdiyi kimi oldu.

Adı çəkilən antisemitlər yəhudi xalqını fiziki olaraq yer üzündən silmək planları qurmuşdular. Lakin yəhudi xalqını mənəvi cəhətdən məhv etməyi hədəfləyənlər də olmuşdur. Məsələn, XV əsrin sonlarında İspaniya və Portuqaliya yəhudiləri seçim qarşısında qalmışdılar: ya başqa dinə keçmək (əmrlərdən imtina etmək), ya da ölkədən çıxarılmaq. Rusiya çarı I Nikolay, qatı antisemit olaraq, 30 illik hakimiyyəti dövründə 1200 çar fərmanı nəşr etdi, bunlardan 601-i əhalinin 1%-dən azını təşkil edən yəhudilərə qarşı idi. O, səkkiz yaşlı yəhudi uşaqlarını kantonist-rekrut kimi orduya cəlb etməklə yəhudiləri xristianlığa çevirmək niyyətində idi. Hər halda söhbət əmrlərdən məcburi imtinadan gedirdi. Antisemitizm aktiv və passiv ola bilər. Aktiv antisemitizm öz növbəsində zorakı və şifahi olaraq bölünür. Passiv antisemitizm isə daxili, açıq şəkildə ifadə olunmayan yəhudilərə qarşı mənfi münasibəti nəzərdə tutur.

Aktiv antisemitizm zorakılıq tətbiqi və normal həyata maneələrlə xarakterizə olunur. Şifahi antisemitizm isə ictimai sahədə, mətbuatda, kütləvi informasiya vasitələrində, gündəlik həyatda antisemit xarakterli çıxışlarla ifadə olunur. Təhrikedici şifahi antisemitizmin bariz nümunəsi BMT-nin fəaliyyətidir ki, o, öz səylərini və Beynəlxalq Məhkəmə, İnsan Haqları Komitəsi, YUNESKO, ÜST, UNRWA kimi ayrı-ayrı təşkilatların səylərini İsrail Dövlətinə qarşı mübarizəyə yönəldir. Fiziki zorakılıqla antisemitizm tarix boyu və indi də hər hansı, bəzən gülünc səbəblərdən yəhudilərə qarşı poqromlar şəklində özünü göstərir. Keçmişdə epidemiyaların yayılması, təbii fəlakətlər və s. kimi uydurma ittihamlarla yəhudilərə qarşı saysız-hesabsız poqromlar olmuşdur. Xüsusilə, qeyri-yəhudilərin Pesax matsası hazırlamaq üçün qanından istifadə məqsədilə öldürülməsi ittihamları və Beylis məhkəməsi kimi uzunmüddətli, böhtan əsasında qurulan proseslər buna misaldır.

Bu ittihamlar əsassızdır, çünki yəhudi ənənəsinə görə qanın istifadəsi hər hansı formada tamamilə qadağandır, matsanın hazırlanmasında isə yalnız un və su istifadə olunur. Yəhudilərə qarşı nifrət ehtiyacını bu qədər dərin hiss etmək üçün hansı səviyyədə olmalı ki, bu mənasız ittihamlara ciddi yanaşılsın? Poqromlar və zorakı hərəkətlər həmişə təkcə qətllərlə deyil, həm də talan, yəhudi əmlakının oğurlanması ilə müşayiət olunub – bu, “öldürmə” və “oğurlama” əmrlərinə birbaşa müqavimətdir. Bu, əsrlər boyu belə olub və bu gün də belədir. Ən son nümunə – 2023-cü il oktyabrın 7-də Qəzza sektoru ilə sərhəddəki İsrail ərazilərində HAMAS quldurları tərəfindən törədilən qətləamdır. Bu halda da əmrlərin inkarı açıq-aşkar görünür: “öldürmə” – qətl etdilər, “insanları, əmlakı oğurlama” – oğurladılar, “zina etmə” – təcavüz etdilər, “yalan danışma” – yalan danışdılar.

Buna əlavə etsək ki, bütün bu vəhşiliklər şənbə günü (əmrlərin digər hissəsində qeyd olunan) və Tövratın illik oxu dövrünün tamamlandığı gündə baş verib, bu cinayətlərin açıq-aşkar antisemit xarakter daşıdığı bəllidir (məlumat var ki, 7 oktyabr qətləamı əvvəlcə 2023-cü il aprelin 5-nə, yəhudilərin eyni əmrləri almaq üçün Misirdən çıxış tarixinə planlaşdırılmışdı). 21-ci əsrin bu vəhşiləri, insanlığın əsas dəyərlərini inkar edənlər dünya birliyi tərəfindən günahsız qurbanlar kimi təqdim olunur. Silah dağları, hətta gözə görünməyən yerlərdə, kiçik bir torpaq parçasında müharibə aparmaq üçün qurulan qalalar – bu, eyni antisemitizmin maddi ifadəsidir.

20-ci əsrin ortalarında Holokostdan, milyonlarla yəhudinin məhv edilməsindən və əmlaklarının talanmasından sonra antisemitizm uğurla yəhudi xalqından İsrail Dövlətinə keçirildi. Baxmayaraq ki, orada yeddi milyon yəhudi ilə yanaşı milyonlarla başqa millətlərdən olan vətəndaşlar yaşayır, antisemitlər İsraili ittiham edərkən bütün dövrlərin və xalqların sələflərinin nəzərdə tutduqlarını nəzərdə tuturlar. “Maarifçilik əsri”ndə yəhudilərin yaşamaq hüququnu inkar etmək qəbul olunmur. Buna görə əmrlərin özlərinin inkarı əhalisinin çoxluğunu yəhudilərin təşkil etdiyi İsrail Dövlətinə yönəldilir. Həmçinin “sionizm” anlayışı – Yaratıcının niyyətinə görə, insanlar arasında qarşılıqlı münasibətlərin əsas prinsiplərinin reallaşmalı olduğu torpaqda yəhudi xalqının toplanması inkar edilir və antisemitlər tərəfindən bütün bəşəriyyətə qarşı müharibə elanı kimi qəbul olunur. Xeyr, yəhudilərin uzun burunları, matsanı doldurulmuş balıqla yemək adətləri, şənbə günü səyahət etməmələri və paya taxmaları yəhudilərə, İsrailə və sionizmə qarşı nifrətə səbəb olmur.

Bu xüsusiyyətlər artıq yəhudilərə xas deyil. Antisemitin daxilində etiraza səbəb olan, tarixdə ilk dəfə yəhudilərin razılaşdığı insan münasibətlərinin əsaslarıdır. Onlar instinktiv olaraq yəhudilər, sionistlər və ya İsrail Dövləti haqqında xatırlayanda, görəndə, eşidəndə və ya danışanda onun qəzəbini oyadır. Müzakirə olunan beş əmrin yüksək səviyyədə rədd edilməsinin antisemitizmin yüksək səviyyəsinə uyğun gəlməsinin parlaq nümunəsi Cənubi Afrika Respublikasıdır ki, o, dünyada qətllərin sayına görə birinci, təcavüzə görə ikinci, ümumi cinayətkarlıq səviyyəsinə görə üçüncü yerdədir. Təəccüblü deyil ki, Cənubi Afrika Respublikasının İsrail Dövlətinə münasibəti son dərəcə mənfidir. Nəticədə, məhz bu dövlət BMT-nin Haaqadakı Beynəlxalq Məhkəməsinə İsrailə qarşı uydurma soyqırım ittihamı ilə iddia qaldırdı (bu ittiham keçmişdə yəhudilərin Pesax matsası hazırlamaq üçün körpələri qan istifadəsi məqsədilə öldürməsi ittihamlarına necə də bənzəyir!).

Nəticə: Müasir cəmiyyətin antisemitlərin İsrail Dövlətinə və yəhudilərə qarşı mübarizəsində neytral olan hissəsi aydın şəkildə anlamalıdır ki, İsrail və yəhudilərdən sonra növbə “Öldürmə!”, “Oğurlama!”, “Zina etmə!”, “Yalan şahidlik etmə!” prinsiplərinin boş sözlər deyil, varlığın əsası hesab edənlərə çatacaq.

Yakov İovnoviç

10 yanvar 2024-cü il, çərşənbə axşamı yəhudi təqvimində yeni ay – Şvat başlayır. Bu, yəhudi təqviminin ən qış ayıdır. Belarusiya və Ukraynada yaşayan nənə və babalarımız zarafatla deyərdilər: “Şvat – qardaş deyil”, bununla ilin ən soyuq dövrünə təsadüf etdiyini nəzərdə tuturdular. Yəhudi ənənəsində Şvat ayı adətən iki hadisə ilə əlaqələndirilir:

Şvat ayının ilk günü peyğəmbər Musa Tövratın son kitabı “Dvarim”i (Təkrar Qanun) ictimai şəkildə oxumağa başladı. Bu kitabda Çıxışın yekunları vurulur və yəhudi xalqının gedə biləcəyi yollar nəzərdən keçirilir. Oxu otuz yeddi gün davam etdi və Musanın vəfat etdiyi gün – sonrakı ay olan Adarın yeddinci günündə başa çatdı. Musa tam 120 il yaşadı! Gün-günə!

Ayın ikinci mühüm hadisəsi “Tu bi Şvat”dır – Şvatın 15-i (ט"ו בשבט). İvritdə “ט” 9 rəqəminə, “ו” isə 6 rəqəminə uyğundur (9+6=15, bu, ט"ו hərflərinin rəqəmsal ekvivalentidir). Bu gün meyvə ağaclarının Yeni İli sayılır (görürsünüz, yəhudilərin nə qədər “Yeni İl”i var – ancaq bayram et!). Bəs niyə bir başqa Yeni İlə ehtiyac var və nə üçün məhz bu vaxt?

“Tu bi Şvat” bayram sayılmır, çünki Tövratda birbaşa qeyd olunmur, lakin yığılmış məhsuldan ondalıq ayrılması haqqında danışılır. Üstəlik, yeddi illik dövrün müxtəlif mərhələlərində bu ayırmanın məqsədləri fərqli olmalıdır. Bəs bir ilin məhsulunu digər ilin məhsulundan necə ayırmaq olar? Bu suala yəhudi müdrikləri cavab verib: əgər ağacların meyvələri “Tu bi Şvat”dan əvvəl “tutursa”, onlar əvvəlki ilə, əgər sonra tutursa, növbəti ilə aid edilir. Bu, xüsusilə İsrail Torpağı üçün aktualdır, çünki burada ağaclar, məsələn, Belarusiya və ya Litvada olduğu kimi deyil, fərqli vaxtlarda meyvə verir və məhsulun vaxt fərqi orada daha aydındır. Yəni “Tu bi Şvat” məhz İsrail Torpağı üçün əhəmiyyətlidir. Məhsul yeddi illik dövrün illərinə görə bölünür və bu, mühüm sosial məna daşıyır: bəzi illərdə ayrılan ondalığın böyük hissəsi kasıblara verilirdi. Bu gün biz bəzən əsrlər boyu yığılmış yəhudi ənənəsini – kasıblara vicdanla, formal şəkildə deyil, kömək etməyi unuduruq.

Bu il “Tu bi Şvat” 23 yanvar 2024-cü il, çərşənbə axşamından 24 yanvar, cümə axşamı axşamına qədər qeyd olunacaq. Ənənəyə görə, axşam süfrəsində ağac meyvələri, xüsusilə İsrail Torpağının meyvələri – zeytun, xurma, üzüm, əncir və nar yeyilir.

Yüz ildən çox əvvəl Tel-Əvivdəki “Hertsliya” məktəb-gimnaziyasında (indiki yerdə çoxmərtəbəli qüllə tikilib) ağac əkmə ənənəsi yaranmışdı. Bu ənənə kökləndi və kütləvi hal aldı. Bu gün İsrail meşə əkini sahələrinin artdığı nadir ölkələrdən biridir. İsrail Torpaq Fondu və Təbiəti Mühafizə Cəmiyyəti bu istiqamətdə ən müasir texnologiyalardan istifadə edərək iş aparır. Ənənənin mahiyyətini unutmaq olmaz...

Yakov İovnoviç tərəfindən hazırlanmışdır

10 yanvar 2024-cü il, çərşənbə axşamı yəhudi təqvimində yeni ay – Şvat başlayır. Bu, yəhudi təqviminin ən qış ayıdır. Belarusiya və Ukraynada yaşayan nənə və babalarımız zarafatla deyərdilər: “Şvat – qardaş deyil”, bununla ilin ən soyuq dövrünə təsadüf etdiyini nəzərdə tuturdular. Yəhudi ənənəsində Şvat ayı adətən iki hadisə ilə əlaqələndirilir:

Şvat ayının ilk günü peyğəmbər Musa Tövratın son kitabı “Dvarim”i (Təkrar Qanun) ictimai şəkildə oxumağa başladı. Bu kitabda Çıxışın yekunları vurulur və yəhudi xalqının gedə biləcəyi yollar nəzərdən keçirilir. Oxu otuz yeddi gün davam etdi və Musanın vəfat etdiyi gün – sonrakı ay olan Adarın yeddinci günündə başa çatdı. Musa tam 120 il yaşadı! Gün-günə!

Ayın ikinci mühüm hadisəsi “Tu bi Şvat”dır – Şvatın 15-i (ט"ו בשבט). İvritdə “ט” 9 rəqəminə, “ו” isə 6 rəqəminə uyğundur (9+6=15, bu, ט"ו hərflərinin rəqəmsal ekvivalentidir). Bu gün meyvə ağaclarının Yeni İli sayılır (görürsünüz, yəhudilərin nə qədər “Yeni İl”i var – ancaq bayram et!). Bəs niyə bir başqa Yeni İlə ehtiyac var və nə üçün məhz bu vaxt?

“Tu bi Şvat” bayram sayılmır, çünki Tövratda birbaşa qeyd olunmur, lakin yığılmış məhsuldan ondalıq ayrılması haqqında danışılır. Üstəlik, yeddi illik dövrün müxtəlif mərhələlərində bu ayırmanın məqsədləri fərqli olmalıdır. Bəs bir ilin məhsulunu digər ilin məhsulundan necə ayırmaq olar? Bu suala yəhudi müdrikləri cavab verib: əgər ağacların meyvələri “Tu bi Şvat”dan əvvəl “tutursa”, onlar əvvəlki ilə, əgər sonra tutursa, növbəti ilə aid edilir. Bu, xüsusilə İsrail Torpağı üçün aktualdır, çünki burada ağaclar, məsələn, Belarusiya və ya Litvada olduğu kimi deyil, fərqli vaxtlarda meyvə verir və məhsulun vaxt fərqi orada daha aydındır. Yəni “Tu bi Şvat” məhz İsrail Torpağı üçün əhəmiyyətlidir. Məhsul yeddi illik dövrün illərinə görə bölünür və bu, mühüm sosial məna daşıyır: bəzi illərdə ayrılan ondalığın böyük hissəsi kasıblara verilirdi. Bu gün biz bəzən əsrlər boyu yığılmış yəhudi ənənəsini – kasıblara vicdanla, formal şəkildə deyil, kömək etməyi unuduruq.

Bu il “Tu bi Şvat” 23 yanvar 2024-cü il, çərşənbə axşamından 24 yanvar, cümə axşamı axşamına qədər qeyd olunacaq. Ənənəyə görə, axşam süfrəsində ağac meyvələri, xüsusilə İsrail Torpağının meyvələri – zeytun, xurma, üzüm, əncir və nar yeyilir.

Yüz ildən çox əvvəl Tel-Əvivdəki “Hertsliya” məktəb-gimnaziyasında (indiki yerdə çoxmərtəbəli qüllə tikilib) ağac əkmə ənənəsi yaranmışdı. Bu ənənə kökləndi və kütləvi hal aldı. Bu gün İsrail meşə əkini sahələrinin artdığı nadir ölkələrdən biridir. İsrail Torpaq Fondu və Təbiəti Mühafizə Cəmiyyəti bu istiqamətdə ən müasir texnologiyalardan istifadə edərək iş aparır. Ənənənin mahiyyətini unutmaq olmaz...

Yakov İovnoviç tərəfindən hazırlanmışdır

10 yanvar 2024-cü il, çərşənbə axşamı yəhudi təqvimində yeni ay – Şvat başlayır. Bu, yəhudi təqviminin ən qış ayıdır. Belarusiya və Ukraynada yaşayan nənə və babalarımız zarafatla deyərdilər: “Şvat – qardaş deyil”, bununla ilin ən soyuq dövrünə təsadüf etdiyini nəzərdə tuturdular. Yəhudi ənənəsində Şvat ayı adətən iki hadisə ilə əlaqələndirilir:

Şvat ayının ilk günü peyğəmbər Musa Tövratın son kitabı “Dvarim”i (Təkrar Qanun) ictimai şəkildə oxumağa başladı. Bu kitabda Çıxışın yekunları vurulur və yəhudi xalqının gedə biləcəyi yollar nəzərdən keçirilir. Oxu otuz yeddi gün davam etdi və Musanın vəfat etdiyi gün – sonrakı ay olan Adarın yeddinci günündə başa çatdı. Musa tam 120 il yaşadı! Gün-günə!

Ayın ikinci mühüm hadisəsi “Tu bi Şvat”dır – Şvatın 15-i (ט"ו בשבט). İvritdə “ט” 9 rəqəminə, “ו” isə 6 rəqəminə uyğundur (9+6=15, bu, ט"ו hərflərinin rəqəmsal ekvivalentidir). Bu gün meyvə ağaclarının Yeni İli sayılır (görürsünüz, yəhudilərin nə qədər “Yeni İl”i var – ancaq bayram et!). Bəs niyə bir başqa Yeni İlə ehtiyac var və nə üçün məhz bu vaxt?

“Tu bi Şvat” bayram sayılmır, çünki Tövratda birbaşa qeyd olunmur, lakin yığılmış məhsuldan ondalıq ayrılması haqqında danışılır. Üstəlik, yeddi illik dövrün müxtəlif mərhələlərində bu ayırmanın məqsədləri fərqli olmalıdır. Bəs bir ilin məhsulunu digər ilin məhsulundan necə ayırmaq olar? Bu suala yəhudi müdrikləri cavab verib: əgər ağacların meyvələri “Tu bi Şvat”dan əvvəl “tutursa”, onlar əvvəlki ilə, əgər sonra tutursa, növbəti ilə aid edilir. Bu, xüsusilə İsrail Torpağı üçün aktualdır, çünki burada ağaclar, məsələn, Belarusiya və ya Litvada olduğu kimi deyil, fərqli vaxtlarda meyvə verir və məhsulun vaxt fərqi orada daha aydındır. Yəni “Tu bi Şvat” məhz İsrail Torpağı üçün əhəmiyyətlidir. Məhsul yeddi illik dövrün illərinə görə bölünür və bu, mühüm sosial məna daşıyır: bəzi illərdə ayrılan ondalığın böyük hissəsi kasıblara verilirdi. Bu gün biz bəzən əsrlər boyu yığılmış yəhudi ənənəsini – kasıblara vicdanla, formal şəkildə deyil, kömək etməyi unuduruq.

Bu il “Tu bi Şvat” 23 yanvar 2024-cü il, çərşənbə axşamından 24 yanvar, cümə axşamı axşamına qədər qeyd olunacaq. Ənənəyə görə, axşam süfrəsində ağac meyvələri, xüsusilə İsrail Torpağının meyvələri – zeytun, xurma, üzüm, əncir və nar yeyilir.

Yüz ildən çox əvvəl Tel-Əvivdəki “Hertsliya” məktəb-gimnaziyasında (indiki yerdə çoxmərtəbəli qüllə tikilib) ağac əkmə ənənəsi yaranmışdı. Bu ənənə kökləndi və kütləvi hal aldı. Bu gün İsrail meşə əkini sahələrinin artdığı nadir ölkələrdən biridir. İsrail Torpaq Fondu və Təbiəti Mühafizə Cəmiyyəti bu istiqamətdə ən müasir texnologiyalardan istifadə edərək iş aparır. Ənənənin mahiyyətini unutmaq olmaz...

Yakov İovnoviç tərəfindən hazırlanmışdır

8 may 2023-cü il, bazar ertəsi axşamından, yəhudi təqviminin İyar ayının 18-ci günündən növbəti axşama qədər “Laq ba Omer” qeyd olunur (Laq – ivritdə 33 rəqəminin hərfi abbreviaturasıdır, “Omer” isə həcm vahididir). Məhz bu həcmdə (2480 kub sm) yeni məhsuldan un Pesax bayramının birinci günündən sonra Məbədə gətirilirdi. Bu gün Məbədin olmaması səbəbindən “Omer” ənənəsi Omer günlərinin sayılması ilə əvəzlənib (Pesax bayramının ikinci günündən Şavuot bayramına qədər – cəmi qırx doqquz gün).

“Laq ba Omer” nə günüdür?
Adətən yəhudi təqviminin yaddaş günləri müəyyən hadisələrlə birbaşa bağlıdır. Məsələn, Pesax – Çıxış, Azadlıq bayramıdır, Purim – yəhudi xalqının xilasının xatirəsinədir və s. Bəs bu gün nə ilə bağlıdır? Ümumilikdə izahat belədir: təxminən 2000 il əvvəl Nisan ayında epidemiyadan müdrik ravvin Akivanın 24,000 şagirdi vəfat etmiş, Omerin 33-cü günü, yəni İyarın 18-də isə epidemiya dayandırılmışdır.

Lakin digər tərəfdən, yəhudi xalqının tarixində başqa dövrlərdə də epidemiyalardan çoxlu insan tələf olmuşdur. Bəs niyə məhz bu epidemiya belə xüsusi vurğulanır? Çünki yəhudi ənənəsinə görə, bu epidemiya ravvin Akivanın şagirdlərinə bir-birinə, yaxınlarına qarşı hörmətsiz münasibətlərinə görə cəza kimi göndərilmişdi. Xatırladaq ki, həmin dövrdə Məbəd də səbəbsiz qarşılıqlı nifrət səbəbindən dağıdılmışdı (bu, Talmudun “Gitin” traktatında ətraflı təsvir olunur, burada Kamsa və Bar-Kamsa arasındakı düşmənçiliyin İerusalim Məbədinin dağıdılmasına proloq olduğu qeyd edilir). Yəhudi ənənəsi epidemiya ilə xalqın mənəvi vəziyyəti arasındakı əlaqəyə diqqət yetirməyə bilməzdi. 2000 il əvvəlki epidemiya qurbanlarının matəmi insanların bir-birinə səbəbsiz düşmənçiliyinin xatirəsi ilə bağlıdır.

Bu epidemiyanın bitməsi simvolik olaraq düşmənçiliyin dayandırılmasını ifadə edir. Bu, “Laq ba Omer”in bir tərəfidir. İkinci tərəfi isə kabbalistik “Zohar” kitabının müəllifi, II əsrdə yaşamış ravvin Şimon bar Yoxayın vəfat günüdür. Ravvin Şimon bar Yoxay yuxarıda qeyd olunan epidemiyadan sağ qalan ravvin Akivanın beş şagirdindən biri idi. O, öz müəlliminə sadiq qaldı, hətta romalılar ravvin Akivanı edama məhkum etdikdə belə. Öz həyatını təhlükəyə ataraq, o, Akivanın həbsxanasına sızdı ki, onunla birgə Tövrat öyrənməyə davam etsin. Sevimli müəlliminin edamının şahidi oldu və onun vəfatından sonra da sədaqətini davam etdirdi. Buna görə də ravvin Şimon bar Yoxayın şəxsiyyəti səbəbsiz nifrətin kəffarəsi kimi qəbul edilir.

Bəs tonqallar bununla nə əlaqəlidir?
Ravvin Şimon bar Yoxay yəhudi xalqı üçün çox işlər gördü. Həyatının son günündə o, şagirdlərinə Tövratın sirlərini açdı və bu sirləri ötürdüyü yeri alovlu od əhatə etdi, heç kimin yaxınlaşmasına imkan vermədi. Buna görə də ravvin Şimon bar Yoxayın vəfat günü tonqalların yandırılması ilə qeyd olunur. Beləliklə, “Laq ba Omer” gününün iki tərkib hissəsi – ölümcül epidemiyanın dayandırıldığı gün və ravvin Şimon bar Yoxayın xatirə günü arasında əlaqəni görürük.

Yəhudi ənənəsinə görə, iki fərqli hadisənin bir gündə birləşməsi bu günü xüsusilə əhəmiyyətli edir. Laq ba Omerdə tonqalların yandırılmasında başqa bir məna da görmək olar. Pesax bayramının qeyd olunduğu Nisan ayında qəbiristanlıqlara baş çəkmək qadağandır və eyni zamanda, Pesaxdan Laq ba Omerə qədər toy mərasimləri keçirilmir. Bir-birinə zidd görünən bu iki adəti necə izah etmək olar? İzah belədir: Nisan ayı Çıxış, Azadlıq ayıdır, lakin bu, fiziki azadlıqdır. Səbəbsiz düşmənçilik, hətta xarici olaraq azad olan insanların bir-birini anlamaması davam etdikcə, əsasını mənəvi təmizlik və etibar təşkil etməli olan yeni ailənin yaradılması mümkün deyil. Buna görə də toylar yalnız Omerin 33-cü günündən, yəni “Laq ba Omer”dən, səbəbsiz düşmənçiliyə görə cəzadan azad olunan gündən keçirilir.

Pesax bayramı ərəfəsində evdə qalan mayalı qalıqların simvolik olaraq yandırılması ilə insanın fiziki yaşayış mühiti təmizlənir, “Laq ba Omer”də tonqal yandırıldıqda isə bu, qarşılıqlı düşmənçilik və etibarsızlıqdan mənəvi təmizlənməni simvolizə edir. Yəhudilərin uzun əsrlər boyu sürgünə göndərilməsindən sonra tonqal yandırma ənənəsi itirilmişdi və yalnız XV əsrdə ravvin Ovadiya Bartanura bu ənənəni məktubunda yenidən təsvir etdi. Laq ba Omer ənənəsinin bərpası yolunda növbəti addımı XVI əsrdə Sfaddan olan kabbalist ravvin İsxak Luriya atdı, lakin Laq ba Omerin əsl çiçəklənməsi XX əsrin əvvəllərində dini sionizmin yüksəlişi ilə başladı.

İnsanlar arasında mənasız düşmənçiliyin münasibətləri müəyyənləşdirməsini dayandırması üçün özümüzdə nə qədər çox şeyi dəf etməliyik. Son dövrün hadisələri eyni köklərə malik insanların bir-birinə səbəbsiz nifrətinin nə qədər geri dönülməz nəticələrə səbəb olduğunu açıq şəkildə göstərir. Bu utanc verici və xalq üçün fəlakətli olan hadisədən xilas olmaq üçün mümkün olan hər şeyi etmək lazımdır. Əvvəlki illərdən fərqli olaraq, koronavirus pandemiyası səbəbindən tonqal yandırmaq qadağan edilmişdisə, bu il tonqalların adi qaydada, lakin bütün təhlükəsizlik normalarına riayət olunmaqla yandırılması planlaşdırılır ki, 2021-ci ildə Laq ba Omer gecəsi bayram zamanı 45 nəfərin həlak olduğu faciə təkrarlanmasın.

Qoy Sfad yaxınlığında, Miron dağında, ravvin Şimon bar Yoxayın qəbri başında və digər yerlərdə Laq ba Omerdə tonqallar müdrik ravvin Şimon bar Yoxayın xatirəsinə yansın – o insan ki, bütün həyatı Həqiqətə, İmana və əsl daxili Azadlığa can atmaq idi. Bu, hamımızın birgə can atmalı olduğu idealdır. Qoy belə olsun!

Yakov İovnoviç tərəfindən hazırlanmışdır

8 may 2023-cü il, bazar ertəsi axşamından, yəhudi təqviminin İyar ayının 18-ci günündən növbəti axşama qədər “Laq ba Omer” qeyd olunur (Laq – ivritdə 33 rəqəminin hərfi abbreviaturasıdır, “Omer” isə həcm vahididir). Məhz bu həcmdə (2480 kub sm) yeni məhsuldan un Pesax bayramının birinci günündən sonra Məbədə gətirilirdi. Bu gün Məbədin olmaması səbəbindən “Omer” ənənəsi Omer günlərinin sayılması ilə əvəzlənib (Pesax bayramının ikinci günündən Şavuot bayramına qədər – cəmi qırx doqquz gün).

“Laq ba Omer” nə günüdür?
Adətən yəhudi təqviminin yaddaş günləri müəyyən hadisələrlə birbaşa bağlıdır. Məsələn, Pesax – Çıxış, Azadlıq bayramıdır, Purim – yəhudi xalqının xilasının xatirəsinədir və s. Bəs bu gün nə ilə bağlıdır? Ümumilikdə izahat belədir: təxminən 2000 il əvvəl Nisan ayında epidemiyadan müdrik ravvin Akivanın 24,000 şagirdi vəfat etmiş, Omerin 33-cü günü, yəni İyarın 18-də isə epidemiya dayandırılmışdır.

Lakin digər tərəfdən, yəhudi xalqının tarixində başqa dövrlərdə də epidemiyalardan çoxlu insan tələf olmuşdur. Bəs niyə məhz bu epidemiya belə xüsusi vurğulanır? Çünki yəhudi ənənəsinə görə, bu epidemiya ravvin Akivanın şagirdlərinə bir-birinə, yaxınlarına qarşı hörmətsiz münasibətlərinə görə cəza kimi göndərilmişdi. Xatırladaq ki, həmin dövrdə Məbəd də səbəbsiz qarşılıqlı nifrət səbəbindən dağıdılmışdı (bu, Talmudun “Gitin” traktatında ətraflı təsvir olunur, burada Kamsa və Bar-Kamsa arasındakı düşmənçiliyin İerusalim Məbədinin dağıdılmasına proloq olduğu qeyd edilir). Yəhudi ənənəsi epidemiya ilə xalqın mənəvi vəziyyəti arasındakı əlaqəyə diqqət yetirməyə bilməzdi. 2000 il əvvəlki epidemiya qurbanlarının matəmi insanların bir-birinə səbəbsiz düşmənçiliyinin xatirəsi ilə bağlıdır.

Bu epidemiyanın bitməsi simvolik olaraq düşmənçiliyin dayandırılmasını ifadə edir. Bu, “Laq ba Omer”in bir tərəfidir. İkinci tərəfi isə kabbalistik “Zohar” kitabının müəllifi, II əsrdə yaşamış ravvin Şimon bar Yoxayın vəfat günüdür. Ravvin Şimon bar Yoxay yuxarıda qeyd olunan epidemiyadan sağ qalan ravvin Akivanın beş şagirdindən biri idi. O, öz müəlliminə sadiq qaldı, hətta romalılar ravvin Akivanı edama məhkum etdikdə belə. Öz həyatını təhlükəyə ataraq, o, Akivanın həbsxanasına sızdı ki, onunla birgə Tövrat öyrənməyə davam etsin. Sevimli müəlliminin edamının şahidi oldu və onun vəfatından sonra da sədaqətini davam etdirdi. Buna görə də ravvin Şimon bar Yoxayın şəxsiyyəti səbəbsiz nifrətin kəffarəsi kimi qəbul edilir.

Bəs tonqallar bununla nə əlaqəlidir?
Ravvin Şimon bar Yoxay yəhudi xalqı üçün çox işlər gördü. Həyatının son günündə o, şagirdlərinə Tövratın sirlərini açdı və bu sirləri ötürdüyü yeri alovlu od əhatə etdi, heç kimin yaxınlaşmasına imkan vermədi. Buna görə də ravvin Şimon bar Yoxayın vəfat günü tonqalların yandırılması ilə qeyd olunur. Beləliklə, “Laq ba Omer” gününün iki tərkib hissəsi – ölümcül epidemiyanın dayandırıldığı gün və ravvin Şimon bar Yoxayın xatirə günü arasında əlaqəni görürük.

Yəhudi ənənəsinə görə, iki fərqli hadisənin bir gündə birləşməsi bu günü xüsusilə əhəmiyyətli edir. Laq ba Omerdə tonqalların yandırılmasında başqa bir məna da görmək olar. Pesax bayramının qeyd olunduğu Nisan ayında qəbiristanlıqlara baş çəkmək qadağandır və eyni zamanda, Pesaxdan Laq ba Omerə qədər toy mərasimləri keçirilmir. Bir-birinə zidd görünən bu iki adəti necə izah etmək olar? İzah belədir: Nisan ayı Çıxış, Azadlıq ayıdır, lakin bu, fiziki azadlıqdır. Səbəbsiz düşmənçilik, hətta xarici olaraq azad olan insanların bir-birini anlamaması davam etdikcə, əsasını mənəvi təmizlik və etibar təşkil etməli olan yeni ailənin yaradılması mümkün deyil. Buna görə də toylar yalnız Omerin 33-cü günündən, yəni “Laq ba Omer”dən, səbəbsiz düşmənçiliyə görə cəzadan azad olunan gündən keçirilir.

Pesax bayramı ərəfəsində evdə qalan mayalı qalıqların simvolik olaraq yandırılması ilə insanın fiziki yaşayış mühiti təmizlənir, “Laq ba Omer”də tonqal yandırıldıqda isə bu, qarşılıqlı düşmənçilik və etibarsızlıqdan mənəvi təmizlənməni simvolizə edir. Yəhudilərin uzun əsrlər boyu sürgünə göndərilməsindən sonra tonqal yandırma ənənəsi itirilmişdi və yalnız XV əsrdə ravvin Ovadiya Bartanura bu ənənəni məktubunda yenidən təsvir etdi. Laq ba Omer ənənəsinin bərpası yolunda növbəti addımı XVI əsrdə Sfaddan olan kabbalist ravvin İsxak Luriya atdı, lakin Laq ba Omerin əsl çiçəklənməsi XX əsrin əvvəllərində dini sionizmin yüksəlişi ilə başladı.

İnsanlar arasında mənasız düşmənçiliyin münasibətləri müəyyənləşdirməsini dayandırması üçün özümüzdə nə qədər çox şeyi dəf etməliyik. Son dövrün hadisələri eyni köklərə malik insanların bir-birinə səbəbsiz nifrətinin nə qədər geri dönülməz nəticələrə səbəb olduğunu açıq şəkildə göstərir. Bu utanc verici və xalq üçün fəlakətli olan hadisədən xilas olmaq üçün mümkün olan hər şeyi etmək lazımdır. Əvvəlki illərdən fərqli olaraq, koronavirus pandemiyası səbəbindən tonqal yandırmaq qadağan edilmişdisə, bu il tonqalların adi qaydada, lakin bütün təhlükəsizlik normalarına riayət olunmaqla yandırılması planlaşdırılır ki, 2021-ci ildə Laq ba Omer gecəsi bayram zamanı 45 nəfərin həlak olduğu faciə təkrarlanmasın.

Qoy Sfad yaxınlığında, Miron dağında, ravvin Şimon bar Yoxayın qəbri başında və digər yerlərdə Laq ba Omerdə tonqallar müdrik ravvin Şimon bar Yoxayın xatirəsinə yansın – o insan ki, bütün həyatı Həqiqətə, İmana və əsl daxili Azadlığa can atmaq idi. Bu, hamımızın birgə can atmalı olduğu idealdır. Qoy belə olsun!

Yakov İovnoviç tərəfindən hazırlanmışdır

8 may 2023-cü il, bazar ertəsi axşamından, yəhudi təqviminin İyar ayının 18-ci günündən növbəti axşama qədər “Laq ba Omer” qeyd olunur (Laq – ivritdə 33 rəqəminin hərfi abbreviaturasıdır, “Omer” isə həcm vahididir). Məhz bu həcmdə (2480 kub sm) yeni məhsuldan un Pesax bayramının birinci günündən sonra Məbədə gətirilirdi. Bu gün Məbədin olmaması səbəbindən “Omer” ənənəsi Omer günlərinin sayılması ilə əvəzlənib (Pesax bayramının ikinci günündən Şavuot bayramına qədər – cəmi qırx doqquz gün).

“Laq ba Omer” nə günüdür?
Adətən yəhudi təqviminin yaddaş günləri müəyyən hadisələrlə birbaşa bağlıdır. Məsələn, Pesax – Çıxış, Azadlıq bayramıdır, Purim – yəhudi xalqının xilasının xatirəsinədir və s. Bəs bu gün nə ilə bağlıdır? Ümumilikdə izahat belədir: təxminən 2000 il əvvəl Nisan ayında epidemiyadan müdrik ravvin Akivanın 24,000 şagirdi vəfat etmiş, Omerin 33-cü günü, yəni İyarın 18-də isə epidemiya dayandırılmışdır.

Lakin digər tərəfdən, yəhudi xalqının tarixində başqa dövrlərdə də epidemiyalardan çoxlu insan tələf olmuşdur. Bəs niyə məhz bu epidemiya belə xüsusi vurğulanır? Çünki yəhudi ənənəsinə görə, bu epidemiya ravvin Akivanın şagirdlərinə bir-birinə, yaxınlarına qarşı hörmətsiz münasibətlərinə görə cəza kimi göndərilmişdi. Xatırladaq ki, həmin dövrdə Məbəd də səbəbsiz qarşılıqlı nifrət səbəbindən dağıdılmışdı (bu, Talmudun “Gitin” traktatında ətraflı təsvir olunur, burada Kamsa və Bar-Kamsa arasındakı düşmənçiliyin İerusalim Məbədinin dağıdılmasına proloq olduğu qeyd edilir). Yəhudi ənənəsi epidemiya ilə xalqın mənəvi vəziyyəti arasındakı əlaqəyə diqqət yetirməyə bilməzdi. 2000 il əvvəlki epidemiya qurbanlarının matəmi insanların bir-birinə səbəbsiz düşmənçiliyinin xatirəsi ilə bağlıdır.

Bu epidemiyanın bitməsi simvolik olaraq düşmənçiliyin dayandırılmasını ifadə edir. Bu, “Laq ba Omer”in bir tərəfidir. İkinci tərəfi isə kabbalistik “Zohar” kitabının müəllifi, II əsrdə yaşamış ravvin Şimon bar Yoxayın vəfat günüdür. Ravvin Şimon bar Yoxay yuxarıda qeyd olunan epidemiyadan sağ qalan ravvin Akivanın beş şagirdindən biri idi. O, öz müəlliminə sadiq qaldı, hətta romalılar ravvin Akivanı edama məhkum etdikdə belə. Öz həyatını təhlükəyə ataraq, o, Akivanın həbsxanasına sızdı ki, onunla birgə Tövrat öyrənməyə davam etsin. Sevimli müəlliminin edamının şahidi oldu və onun vəfatından sonra da sədaqətini davam etdirdi. Buna görə də ravvin Şimon bar Yoxayın şəxsiyyəti səbəbsiz nifrətin kəffarəsi kimi qəbul edilir.

Bəs tonqallar bununla nə əlaqəlidir?
Ravvin Şimon bar Yoxay yəhudi xalqı üçün çox işlər gördü. Həyatının son günündə o, şagirdlərinə Tövratın sirlərini açdı və bu sirləri ötürdüyü yeri alovlu od əhatə etdi, heç kimin yaxınlaşmasına imkan vermədi. Buna görə də ravvin Şimon bar Yoxayın vəfat günü tonqalların yandırılması ilə qeyd olunur. Beləliklə, “Laq ba Omer” gününün iki tərkib hissəsi – ölümcül epidemiyanın dayandırıldığı gün və ravvin Şimon bar Yoxayın xatirə günü arasında əlaqəni görürük.

Yəhudi ənənəsinə görə, iki fərqli hadisənin bir gündə birləşməsi bu günü xüsusilə əhəmiyyətli edir. Laq ba Omerdə tonqalların yandırılmasında başqa bir məna da görmək olar. Pesax bayramının qeyd olunduğu Nisan ayında qəbiristanlıqlara baş çəkmək qadağandır və eyni zamanda, Pesaxdan Laq ba Omerə qədər toy mərasimləri keçirilmir. Bir-birinə zidd görünən bu iki adəti necə izah etmək olar? İzah belədir: Nisan ayı Çıxış, Azadlıq ayıdır, lakin bu, fiziki azadlıqdır. Səbəbsiz düşmənçilik, hətta xarici olaraq azad olan insanların bir-birini anlamaması davam etdikcə, əsasını mənəvi təmizlik və etibar təşkil etməli olan yeni ailənin yaradılması mümkün deyil. Buna görə də toylar yalnız Omerin 33-cü günündən, yəni “Laq ba Omer”dən, səbəbsiz düşmənçiliyə görə cəzadan azad olunan gündən keçirilir.

Pesax bayramı ərəfəsində evdə qalan mayalı qalıqların simvolik olaraq yandırılması ilə insanın fiziki yaşayış mühiti təmizlənir, “Laq ba Omer”də tonqal yandırıldıqda isə bu, qarşılıqlı düşmənçilik və etibarsızlıqdan mənəvi təmizlənməni simvolizə edir. Yəhudilərin uzun əsrlər boyu sürgünə göndərilməsindən sonra tonqal yandırma ənənəsi itirilmişdi və yalnız XV əsrdə ravvin Ovadiya Bartanura bu ənənəni məktubunda yenidən təsvir etdi. Laq ba Omer ənənəsinin bərpası yolunda növbəti addımı XVI əsrdə Sfaddan olan kabbalist ravvin İsxak Luriya atdı, lakin Laq ba Omerin əsl çiçəklənməsi XX əsrin əvvəllərində dini sionizmin yüksəlişi ilə başladı.

İnsanlar arasında mənasız düşmənçiliyin münasibətləri müəyyənləşdirməsini dayandırması üçün özümüzdə nə qədər çox şeyi dəf etməliyik. Son dövrün hadisələri eyni köklərə malik insanların bir-birinə səbəbsiz nifrətinin nə qədər geri dönülməz nəticələrə səbəb olduğunu açıq şəkildə göstərir. Bu utanc verici və xalq üçün fəlakətli olan hadisədən xilas olmaq üçün mümkün olan hər şeyi etmək lazımdır. Əvvəlki illərdən fərqli olaraq, koronavirus pandemiyası səbəbindən tonqal yandırmaq qadağan edilmişdisə, bu il tonqalların adi qaydada, lakin bütün təhlükəsizlik normalarına riayət olunmaqla yandırılması planlaşdırılır ki, 2021-ci ildə Laq ba Omer gecəsi bayram zamanı 45 nəfərin həlak olduğu faciə təkrarlanmasın.

Qoy Sfad yaxınlığında, Miron dağında, ravvin Şimon bar Yoxayın qəbri başında və digər yerlərdə Laq ba Omerdə tonqallar müdrik ravvin Şimon bar Yoxayın xatirəsinə yansın – o insan ki, bütün həyatı Həqiqətə, İmana və əsl daxili Azadlığa can atmaq idi. Bu, hamımızın birgə can atmalı olduğu idealdır. Qoy belə olsun!

Yakov İovnoviç tərəfindən hazırlanmışdır

Bu işin məqsədi yəhudilərin Misirdən çıxışının, Qırmızı dənizi keçməsinin, Tövratın qəbul edilməsinin, yəhudi xalqının doğulmasının və yəhudi xalqının İsrail Torpağına daxil olana qədər səhrada qırx illik səyahətinin xronoloji ardıcıllıqla təsvir edilməsidir. MDB ölkələrindən olan repatriantlar, repatriasiyadan əvvəl aldıqları təhsilin təsiri ilə hadisələri xronoloji ardıcıllıqla qavramağa meyllidirlər. Bu, İsraildə qəbul edilmiş “hadisə mərkəzli” tədris üsulundan fərqlənir. Xüsusilə, dini məktəblərin aşağı siniflərində Tövratın öyrənilməsi onun düzülüş ardıcıllığına uyğun başlamır, əksinə, Tövratın beş kitabından üçüncüsü ilə başlanılır.

Hadisələrin ardıcıl təsviri oxucuya baş verənləri zaman və məkan baxımından daha bütöv və ardıcıl şəkildə təsəvvür etməyə imkan verir.

Yakov İovnoviç

Endir

Bu işin məqsədi yəhudilərin Misirdən çıxışının, Qırmızı dənizi keçməsinin, Tövratın qəbul edilməsinin, yəhudi xalqının doğulmasının və yəhudi xalqının İsrail Torpağına daxil olana qədər səhrada qırx illik səyahətinin xronoloji ardıcıllıqla təsvir edilməsidir. MDB ölkələrindən olan repatriantlar, repatriasiyadan əvvəl aldıqları təhsilin təsiri ilə hadisələri xronoloji ardıcıllıqla qavramağa meyllidirlər. Bu, İsraildə qəbul edilmiş “hadisə mərkəzli” tədris üsulundan fərqlənir. Xüsusilə, dini məktəblərin aşağı siniflərində Tövratın öyrənilməsi onun düzülüş ardıcıllığına uyğun başlamır, əksinə, Tövratın beş kitabından üçüncüsü ilə başlanılır.

Hadisələrin ardıcıl təsviri oxucuya baş verənləri zaman və məkan baxımından daha bütöv və ardıcıl şəkildə təsəvvür etməyə imkan verir.

Yakov İovnoviç

Endir

Bu işin məqsədi yəhudilərin Misirdən çıxışının, Qırmızı dənizi keçməsinin, Tövratın qəbul edilməsinin, yəhudi xalqının doğulmasının və yəhudi xalqının İsrail Torpağına daxil olana qədər səhrada qırx illik səyahətinin xronoloji ardıcıllıqla təsvir edilməsidir. MDB ölkələrindən olan repatriantlar, repatriasiyadan əvvəl aldıqları təhsilin təsiri ilə hadisələri xronoloji ardıcıllıqla qavramağa meyllidirlər. Bu, İsraildə qəbul edilmiş “hadisə mərkəzli” tədris üsulundan fərqlənir. Xüsusilə, dini məktəblərin aşağı siniflərində Tövratın öyrənilməsi onun düzülüş ardıcıllığına uyğun başlamır, əksinə, Tövratın beş kitabından üçüncüsü ilə başlanılır.

Hadisələrin ardıcıl təsviri oxucuya baş verənləri zaman və məkan baxımından daha bütöv və ardıcıl şəkildə təsəvvür etməyə imkan verir.

Yakov İovnoviç

Endir